Chương 1 TỔNG QUAN CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT VỀ THU HỒI ĐẤT GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG 1. Nhu cầu thu hồi đất, giải phóng mặt bằng trong quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá. Công nghiệp hoá - hiện đại hoá và đô thị hoá là con đường phát triển của mọi quốc gia trên thế giới. Trong thời đại khoa học- công nghệ phát triển nhanh thì đó chính là con đường giúp cho các nước chậm phát triển rút ngắn thời gian so với các nước.
Trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá, tiến trình phát triển xã hội đã có sự thay đổi cơ bản đó là: phát triển đô thị kèm theo sự thu hẹp xã hội nông thôn, làm thay đổi căn bản xã hôi nông thôn theo hướng công nghiệp. Nước ta là một nước có nền kinh tế đang trên đà phát triển. Tuy nhiên với dân số hơn 80 triệu người và những năm gần đây tốc độ đô thị hoá ở nước ta diễn ra mạnh mẽ, xu hướng đổ xô về các thành phố lớn đã làm nảy sinh nhiều vấn đề nhu cầu của người dân như: nhà ở, việc làm, trường học, bệnh viện, khu vui chơi giải trí,… Điều đó đang gây sức ép về việc phân bổ quỹ đất phù hợp để có thể phục vụ quá trình sản xuất cũng như phục vụ cuộc sống sinh hoạt của người dân. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX quyết định chiến lược cơ bản về phát triển kinh tế - xã hội 10 năm đầu của thế kỷ 21 là “Chiến lược đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá theo định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp cùng với chiến lược củng cố, phát triển hội nhập kinh tế quốc tế”.
Bên cạnh đó, nước ta đang trong tiến trình đổi mới, hội nhập với nền kinh tế trong khu vực và trên thế giới trong điều kiện toàn cầu hoá hiện nay thì nhu cầu sử dụng đất đai cho các mục đích mở mang phát triển đô thị, xây dựng các khu công nghiệp, 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khu du lịch dịch vụ, các công trình cơ sở hạ tầng kỹ thuật và các công trình khác phục vụ cho sự phát triển kinh tế - xã hội cũng như đảm bảo quốc phòng, an ninh và nâng cao đời sống nhân dân ngày càng tăng. Vì vậy sử dụng quỹ đất hợp lý phục vụ cho nền kinh tế luôn là nhiệm vụ hàng đầu và công tác quản lý, sử dụng vốn đất quốc gia cũng cần được nâng cao trước xu thế vận động của nền kinh tế. Xuất phát từ những lý do trên mà việc thu hồi đất để phục vụ quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá là vấn đề tất yếu và không thể tránh khỏi. Để thực hiện tốt công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng (GPMB) phục vụ cho các dự án xây dựng, Nhà nước phải có môi trường pháp lý vững chắc, xử lý khéo léo trong mọi tình huống, đặc biệt phải có các chính sách hợp lý đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người dân trong việc bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất của họ.
Nội dung các chính sách, quy định pháp lý chủ yếu về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất theo pháp luật hiện hành.Cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.1 Thu hồi đất - quyền định đoạt về đất của Nhà nước. Luật đất đai 2003 khẳng định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Chủ sở hữu về đất đai có các quyền chiếm hữu, định đoạt và sử dụng đất đai. Một trong các quyền định đoạt của Nhà nước đối với đất đai theo điểm c, Khoản 2 Điều 5 Luật Đất đai là giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất và cho phép chuyển mục đích sử dụng đất.
Với tư cách là đại diện chủ sở hữu, Nhà nước thực hiện quyền năng định đoạt đất đai trong trường hợp thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế; thu hồi đất đối với những trường hợp vi phạm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật về đất đai, không sử dụng đất, sử dụng đất không hiệu quả; thu hồi đất khi người sử dụng đất không còn nhu cầu sử dụng. Thu hồi đất là việc nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của pháp luật.2 Thu hồi đất có bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Điều 39, 41 Luật Đất đai năm 2003 quy định: Nhà nước chỉ thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với người đang sử dụng đất bị thu hồi khi Nhà nước thu hồi dùng vào các mục đích sau: - Quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng. - Phát triển kinh tế Nhà nước thực hiện bồi thường, hỗ trợ và bố trí tái định cư đối với người đang sử dụng đất có đủ điều kiện quy định tại các khoản 1,2,3,4,5,7,9,10 và 11 Điều 8 Nghị định số 197/204/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất (Sau đây gọi là Nghị định số 197/2004/NĐ-CP và các Điều 44,45,46 Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai (Sau đây gọi là Nghị định số 84/2007/NĐ-CP). Căn cứ vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương; căn cứ vào quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được cấp có thẩm quyền xét duyệt, Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm lập và thực hiện các dự án tái định cư để đảm bảo phục vụ tái định cư cho người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Các văn bản pháp luật chủ yếu của nhà nước về bồi thường thiệt hại cho người có đất bị thu hồi. * Từ năm 1993 đến khi có Luật Đất đai 2003 Tư đầu những năm 90 công cuộc đổi mới trên toàn đất nước đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước, ngày càng nhiều dự án đầu tư phát triển đòi hỏi phải sử dụng đất với quy mô lớn và tất yếu kèm theo là GPMB, tái định cư cho người có đất bị thu hồi. Trước tình hình đó Nhà nước đã ban hành các văn bản pháp lý cho việc bồi thường thiệt hại cho người có đất bị thu hồi. Trong đó: Nghị định số 90/CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ về bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thay thế tất cả các văn bản, chính sách trước đó của nhà nước về bồi thường, GPMB.
So với các văn bản trước, Nghị định 90/CP quy ước định mức bồi thường và tính toàn diện cao hơn, quy định rõ hơn đối tượng được hưởng chính sách bồi thường thiệt hại, phân biệt rõ hộ gia đình, đơn vị sử dụng đất đai bất hợp pháp hay hay hợp pháp để có chế độ bồi thường hoặc không bồi thường, mức độ bồi thường tuỳ theo tính hợp pháp của về quyền sử dụng đất và quyền sở hữu tài sản của người bị thu hồi đất. Tuy nhiên trong quá trình triển khai, thực tế cho thấy, sau khi nhà nước thu hồi đất và thực hiện GPMB người bị ảnh hưởng gặp nhiều khó khăn. Theo Nghị định này giá đất do nhà nước quy định để bồi thường thiệt hại khác xa so với giá thực tế. Do vậy, cần thiết phải có một văn bản pháp luật mới thay thế Nghị định 90/CP.
- Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 về bồi thường thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất thay thế cho Nghị định 90/CP. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com So với Nghị định 90/CP, Nghị định này có rất nhiều điểm tiến bộ trong chính sách bồi thường, GPMB, tái định cư của nhà nước đối với người bị thu hồi đất, đặc biệt là người có đất bị thu hồi có quyền lựa chọn một trong 3 phương án bồi thường bằng đất, bằng tiền, hoặc bằng nhà. Theo Nghị định này giá bồi thường thiệt hại về đất được tính như sau: + Giá đất để tính bồi thường thiệt hại cho chủ tịch UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương quy định cho từng dự án theo đề nghị của Sở Tài chính - Vật giá, có sự tham gia của các ngành có liên quan. + Giá để tính bồi thường thiệt hại xác định trên cơ sở giá đất địa phương ban hành theo quy định của Chính phủ nhân với hệ số K để đảm bảo giá đất tính bồi thường phù hợp với khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất ở địa phương.
Nghị định số 22/1998/NĐ-CP có thêm chính sách hỗ trợ cũng như một số điều khoản mới về lập khu tái định cư cho các hộ phải di chuyển. Đồng thời đã đưa ra các nội dung về công tác thực hiện, quy định trách nhiệm của UBND các cấp và hội đồng bồi thường giải phóng mặt bằng cấp huyện trong việc chỉ đạo lập phương án bồi thường, xác định mức bồi thường hoặc trợ cấp cho từng tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và tổ chức thực hiện bồi thường theo phương án được phê duyệt, tạo sự chủ động cho các địa phương trong việc lựa chọn phương án bồi thường phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, quỹ đất của địa phương. Sau vài năm thực hiện Nghị định 22/1998/CP đã đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi của xã hội, cơ bản phù hợp với ý chí của các đối tượng quản lý nhà nước về đất đai, phù hợp với nguyện vọng của người dân trong công tác bồi thường, GPMB và tái định cư, đảm bảo công bằng dân chủ trong xã hội. Song còn rất nhiều bất cập, đặc biệt trong xu hướng phát trển kinh tế, xã hội mạnh mẽ từ sau năm 2000 đến nay thì nhiều chính sách đã lạc hậu không áp dụng được vào thực tiễn.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Sau khi có Luật Đất đai năm 2003 Sau khi Nhà nước ban hành Luật Đất đai năm 2003, các chính sách về đất đai cũng thay đổi theo.