Ánh giá nguyên nhân hoạt động kém hiệu quả của các công ty tài chính thuộc kiểm soát tập đoàn kinh tế tổng công ty nhà nước tại việt nam

Bài viết phân tích nguyên nhân hoạt động kém hiệu quả của các công ty tài chính thuộc kiểm soát tập đoàn kinh tế nhà nước tại Việt Nam.

• Tác giả: Phạm Trường Phước
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Quế Giang
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Đánh Giá Nguyên Nhân Hoạt Động Kém Hiệu Quả Của Các Công Ty Tài Chính Nhà Nước Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH VÀ HỘP
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VÀ VẤN ĐỀ CHÍNH SÁCH
• 1.1. Bối cảnh sự hình thành và phát triển các Công ty tài chính tại Việt Nam
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Bố cục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: KHUNG PHÂN TÍCH
• 2.1. Cơ sở lý thuyết và cơ sở pháp lý
• 2.1.1. Quan hệ ủy quyền-tác nghiệp, thông tin bất cân xứng trong mô hình Công ty tài chính thuộc sở hữu nhà nước
• 2.1.2. Khung giám sát đảm bảo an toàn hoạt động Công ty tài chính thuộc sở hữu nhà nước
• 2.2. Vai trò của các Công ty tài chính thuộc kiểm soát Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước tại Việt Nam
• 2.2.1. Khái niệm Công ty tài chính tại Việt Nam
• 2.2.2. Vai trò của Công ty tài chính trong Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước
• 2.3. Mô hình Công ty tài chính tại các nước
• 2.3.1. Khái niệm Công ty tài chính ở Quốc tế
• 2.3.2. Các Công ty tài chính thuộc Tập đoàn kinh tế tại một số nước
• 3. CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC CÔNG TY TÀI CHÍNH THUỘC KIỂM SOÁT TẬP ĐOÀN KINH TẾ, TỔNG CÔNG TY NHÀ NƯỚC: THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ CHÍNH SÁCH
• 3.1. Thực trạng hoạt động của các Công ty tài chính thuộc kiểm soát Tập đoàn kinh tế và Tổng công ty nhà nước
• 3.2. Đánh giá nguyên nhân các Công ty tài chính sở hữu nhà nước kém hiệu quả, thua lỗ
• 3.2.1. Nguyên nhân từ hệ thống và bộ máy lãnh đạo Công ty tài chính
• 3.2.2. Nguyên nhân từ Công ty mẹ Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước
• 3.2.3. Nguyên nhân từ các cơ quan quản lý Nhà nước
• 3.2.4. Nguyên nhân từ bất cập chính sách quản lý
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 4.1. Bán, cổ phần hóa cho các nhà đầu tư chiến lược, Nhà nước không cần nắm cổ phần chiếm giữ chi phối
• 4.2. Tăng cường khả năng giám sát hoạt động các Công ty tài chính
• 4.3. Tuân thủ việc xử lý theo nguyên tắc thị trường
• 4.4. Hạn chế của luận văn nghiên cứu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nguyên Nhân Hoạt Động Kém Hiệu Quả Của Các Công Ty Tài Chính Nhà Nước

Các công ty tài chính nhà nước tại Việt Nam đã đóng vai trò quan trọng trong việc huy động và phân phối vốn. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của họ đang gặp nhiều vấn đề nghiêm trọng. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng này bao gồm quản lý kém, đầu tư ngoài ngành và thiếu minh bạch trong hoạt động. Việc đánh giá nguyên nhân hoạt động kém hiệu quả là cần thiết để đưa ra các giải pháp cải thiện.

1.1. Tình Hình Tài Chính Của Các Công Ty Tài Chính Nhà Nước

Tình hình tài chính của các công ty tài chính nhà nước hiện nay đang gặp nhiều khó khăn. Nhiều công ty đã đầu tư vào các lĩnh vực ngoài ngành, dẫn đến thua lỗ và mất vốn. Việc thiếu năng lực quản trị và giám sát từ phía nhà nước cũng là một yếu tố quan trọng.

1.2. Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Công Ty Tài Chính

Đánh giá hiệu quả hoạt động của các công ty tài chính nhà nước cho thấy nhiều công ty không đạt được mục tiêu đề ra. Các chỉ số tài chính như lợi nhuận, tỷ lệ nợ xấu đều cho thấy sự suy giảm nghiêm trọng trong hoạt động kinh doanh.

II. Các Vấn Đề Chính Gây Ra Hoạt Động Kém Hiệu Quả Của Công Ty Tài Chính

Hoạt động kém hiệu quả của các công ty tài chính nhà nước xuất phát từ nhiều vấn đề khác nhau. Các vấn đề này không chỉ liên quan đến quản lý nội bộ mà còn đến các chính sách và quy định của nhà nước. Việc đầu tư vào các lĩnh vực không phải sở trường đã dẫn đến nhiều rủi ro tài chính.

2.1. Nguyên Nhân Từ Quản Lý Nội Bộ

Quản lý nội bộ yếu kém là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hoạt động kém hiệu quả. Nhiều công ty thiếu các quy trình quản lý rõ ràng và không có sự giám sát chặt chẽ từ các cơ quan chức năng.

2.2. Nguyên Nhân Từ Chính Sách Nhà Nước

Chính sách của nhà nước cũng ảnh hưởng lớn đến hoạt động của các công ty tài chính. Việc thiếu các quy định rõ ràng và minh bạch trong quản lý tài chính đã tạo ra nhiều bất cập trong hoạt động của các công ty này.

III. Phương Pháp Cải Thiện Hiệu Quả Hoạt Động Của Công Ty Tài Chính

Để cải thiện hiệu quả hoạt động của các công ty tài chính nhà nước, cần áp dụng một số phương pháp quản lý và cải cách. Việc tăng cường giám sát và minh bạch trong hoạt động là rất quan trọng. Ngoài ra, cần có các chính sách khuyến khích đầu tư vào lĩnh vực chính của công ty.

3.1. Tăng Cường Giám Sát Tài Chính

Tăng cường giám sát tài chính từ các cơ quan chức năng sẽ giúp phát hiện sớm các vấn đề trong hoạt động của công ty. Việc này cũng giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính.

3.2. Định Hướng Đầu Tư Vào Lĩnh Vực Chính

Các công ty cần tập trung vào lĩnh vực chính của mình, tránh đầu tư vào các lĩnh vực ngoài ngành. Điều này sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả hoạt động.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về hiệu quả hoạt động của các công ty tài chính nhà nước đã chỉ ra nhiều vấn đề cần khắc phục. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu này có thể giúp các công ty cải thiện hoạt động và nâng cao hiệu quả kinh doanh. Việc áp dụng các giải pháp đã được đề xuất sẽ giúp các công ty tài chính hoạt động hiệu quả hơn.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Hoạt Động

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng nhiều công ty tài chính nhà nước đang hoạt động không hiệu quả. Việc áp dụng các giải pháp cải thiện sẽ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động trong tương lai.

4.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Cải Thiện

Các giải pháp cải thiện đã được đề xuất cần được áp dụng một cách đồng bộ và hiệu quả. Điều này sẽ giúp các công ty tài chính nhà nước phục hồi và phát triển bền vững.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Các Công Ty Tài Chính Nhà Nước

Tương lai của các công ty tài chính nhà nước phụ thuộc vào khả năng cải cách và nâng cao hiệu quả hoạt động. Việc thực hiện các giải pháp đã đề xuất sẽ giúp các công ty này hoạt động hiệu quả hơn, từ đó đóng góp tích cực vào nền kinh tế quốc dân.

5.1. Triển Vọng Tương Lai

Triển vọng tương lai của các công ty tài chính nhà nước sẽ sáng sủa hơn nếu các giải pháp cải cách được thực hiện hiệu quả. Điều này sẽ giúp nâng cao vị thế của các công ty trong thị trường tài chính.

5.2. Khuyến Nghị Chính Sách

Cần có các khuyến nghị chính sách rõ ràng để hỗ trợ các công ty tài chính nhà nước trong việc cải thiện hiệu quả hoạt động. Chính sách cần tập trung vào việc nâng cao năng lực quản lý và giám sát.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình tái cấu trúc hệ thống tài chính Việt Nam giai đoạn 1998 - 2010, đã có 12 công ty tài chính trực thuộc các tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước được thành lập. Tính đến thời điểm trước tháng 6/2012, khối đơn vị này sở hữu tổng vốn điều lệ lên tới 20.317 tỷ đồng và tổng tài sản xấp xỉ 170.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 3,5% quy mô tài sản toàn hệ thống tổ chức tín dụng. Với sứ mệnh ban đầu là trung gian huy động và điều hòa nguồn vốn nội bộ nhằm nâng cao sức cạnh tranh của các doanh nghiệp nhà nước, nhiều công ty tài chính đã bộc lộ những khiếm khuyết lớn sau một thời gian vận hành. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ việc các công ty tài chính mở rộng đầu tư trái ngành vào bất động sản, chứng khoán, dẫn đến tình trạng suy giảm năng lực tài chính, nợ xấu gia tăng và nhiều đơn vị bị âm vốn chủ sở hữu nghiêm trọng.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ các nguyên nhân cốt lõi khiến các công ty tài chính thuộc kiểm soát của tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước hoạt động kém hiệu quả; đồng thời giải đáp câu hỏi liệu Nhà nước có nên thoái toàn bộ 100% vốn tại tất cả các công ty tài chính trong giai đoạn hiện nay hay không. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực trạng hoạt động của hệ thống công ty tài chính nhà nước tại Việt Nam xuyên suốt giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2016. Ý nghĩa chính sách của luận văn thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế quản lý vốn nhà nước, hỗ trợ các cơ quan thẩm quyền tối ưu hóa tỷ lệ thu hồi vốn khi thoái vốn, hướng tới mục tiêu đưa hệ số an toàn vốn của các tổ chức tín dụng phi ngân hàng đạt chuẩn mực quốc tế và triệt tiêu hoàn toàn rủi ro thất thoát tài sản công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết Chi phí ủy quyền - tác nghiệp kết hợp với lý thuyết Thông tin bất cân xứng và Rủi ro đạo đức làm nền tảng phân tích bản chất các sai lệch quản trị. Trong mô hình doanh nghiệp nhà nước, mối quan hệ giữa cơ quan đại diện chủ sở hữu nhà nước và ban điều hành công ty tài chính thường phát sinh độ trễ thông tin lớn. Sự bất cân xứng thông tin làm nảy sinh chi phí đại diện, khiến người quản lý khu vực công thiếu động lực tối đa hóa hiệu quả hoạt động, dễ dẫn tới xu hướng phân bổ sai lệch dòng vốn và chuyển hướng nguồn lực vào các dự án rủi ro cao để tìm kiếm lợi ích ngắn hạn. Khi xảy ra thua lỗ, tâm lý ỷ lại vào sự bảo lãnh ngầm của Nhà nước càng làm trầm trọng thêm mức độ tổn thất.

Bên cạnh đó, luận văn áp dụng khung giám sát an toàn hoạt động ngân hàng theo Hiệp ước Basel, đặc biệt nhấn mạnh Trụ cột III về kỷ luật thị trường và minh bạch hóa thông tin báo cáo tài chính. Các khái niệm học thuật then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Công ty tài chính tổng hợp, Công ty tài chính chuyên ngành, Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, Đầu tư ngoài ngành và Sở hữu chéo giữa tổ chức tín dụng với tập đoàn kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích tình huống điển hình dựa trên hệ thống văn bản pháp quy từ năm 1990 đến năm 2016. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 16 công ty tài chính hoạt động tại Việt Nam tính đến ngày 31/12/2016, trong đó gồm 9 công ty tài chính tổng hợp và 7 công ty tài chính chuyên ngành tiêu dùng. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích, đi sâu vào 5 trường hợp công ty tài chính nhà nước chưa hoàn tất thoái vốn cùng các thương vụ tái cơ cấu thông qua mua bán và sáp nhập tiêu biểu.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích tình huống xuất phát từ tính chất đặc thù của quan hệ sở hữu nhà nước và các mối liên kết phi thị trường, vốn không thể đo lường trọn vẹn bằng các mô hình lượng hóa thuần túy. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập minh bạch từ báo cáo tài chính đã kiểm toán, báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước, dữ liệu từ các công ty chứng khoán, kết luận của Thanh tra Chính phủ và Kiểm toán Nhà nước.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tình trạng đầu tư trái ngành tràn lan và vi phạm giới hạn an toàn tín dụng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thua lỗ nặng nề. Điển hình tại Công ty Tài chính Cao su, tỷ lệ nợ xấu lên tới 83%, tương đương 1.625 tỷ đồng trên tổng dư nợ 1.900 tỷ đồng, cùng khoản tiền gửi khó đòi 599,5 tỷ đồng tại Công ty Cho thuê tài chính II. Tại Tổng Công ty Tài chính Cổ phần Dầu khí, tổng vốn đầu tư dài hạn và ủy thác ngoài ngành lên đến 3.772 tỷ đồng vào cuối năm 2009, đồng thời vi phạm quy định khi sở hữu trên 20% vốn tại 14 công ty con và công ty liên kết, vượt xa tỷ lệ tối đa 11% theo Quyết định số 457/2005/QĐ-NHNN.

Thứ hai, nhiều đơn vị rơi vào trạng thái mất vốn hoàn toàn và âm vốn chủ sở hữu hàng nghìn tỷ đồng. Công ty Tài chính Tàu thủy ghi nhận mức âm vốn chủ sở hữu từ 4.399 tỷ đồng năm 2013 tăng vọt lên hơn 6.500 tỷ đồng vào năm 2016. Tương tự, Công ty Tài chính Cổ phần Handico từ mức vốn chủ sở hữu dương 427 tỷ đồng năm 2013 đã rơi xuống mức âm 858 tỷ đồng vào năm 2016 do các khoản lỗ đầu tư chứng khoán lên tới 736 tỷ đồng năm 2014.

Thứ ba, các thương vụ mua bán và sáp nhập với ngân hàng thương mại cổ phần đã mang lại chuyển biến tích cực vượt bậc. Trường hợp Công ty Tài chính Than - Khoáng sản được VPBank mua lại và chuyển đổi thành VPBFC năm 2014 ghi nhận sự tăng trưởng ngoạn mục: sau 2 năm, lợi nhuận sau thuế tăng 20 lần đạt 72,2 tỷ đồng, vốn chủ sở hữu tăng gấp 4 lần và quy mô tổng tài sản tăng hơn 6 lần.

Thứ tư, có sự phân hóa hiệu quả rõ rệt giữa các đơn vị. Công ty Tài chính Cổ phần Điện Lực duy trì đà tăng trưởng ổn định với tỷ suất lợi nhuận trên vốn điều lệ tăng từ 3,74% năm 2013 lên 6,62% năm 2016, đạt lợi nhuận sau thuế 93,5 tỷ đồng trên quy mô tài sản 18.507 tỷ đồng. Công ty Tài chính Cổ phần Xi măng cũng đạt tỷ suất lợi nhuận 5,67% năm 2015 trước khi giảm xuống 0,62% năm 2016 do phải trích lập dự phòng rủi ro 39 tỷ đồng.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân hóa trên khẳng định việc các công ty tài chính sa sút không hoàn toàn xuất phát từ bản chất mô hình định chế tài chính doanh nghiệp, mà bắt nguồn sâu xa từ cơ chế ủy quyền lỏng lẻo và sự thiếu vắng kỷ luật thị trường. So sánh với quốc tế, tại Hoa Kỳ, các định chế như GE Capital hay Ally Financial của General Motors vận hành chủ yếu theo mô hình tài chính bán hàng nhằm thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm công nghiệp cốt lõi. Tại Hàn Quốc, các tập đoàn đa ngành như Samsung hay Hyundai phát triển các công ty tài chính chuyên biệt để dẫn dắt thị trường thẻ và tài trợ tiêu dùng. Ngược lại, mô hình công ty tài chính nhà nước tại Việt Nam trước đây lại bị biến tướng thành công cụ huy động vốn phục vụ các dự án đa ngành rủi ro cao.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải trình bày thông qua biểu đồ so sánh xu hướng biến động vốn chủ sở hữu giữa hai nhóm: nhóm suy giảm nghiêm trọng dẫn tới mất khả năng thanh toán và nhóm duy trì tăng trưởng dương ổn định. Bên cạnh đó, bảng phân tích đối chiếu các chỉ tiêu tài chính trước và sau tái cấu trúc mua bán sáp nhập sẽ làm nổi bật vai trò quyết định của năng lực quản trị tư nhân trong việc hồi sinh các tổ chức tín dụng yếu kém. Sự thiếu minh bạch cũng là vấn đề đáng báo động khi năm 2015 chỉ có 5/16 công ty công bố báo cáo tài chính kiểm toán, và đến năm 2016 con số này giảm xuống chỉ còn 3/16 đơn vị.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thực hiện lộ trình thoái vốn nhà nước linh hoạt và có chọn lọc thay vì áp dụng mệnh lệnh hành chính thoái toàn bộ 100% vốn đồng loạt. Đối với những đơn vị đang hoạt động ổn định và giữ vai trò huyết mạch trong thu xếp vốn chuyên ngành như Công ty Tài chính Cổ phần Điện Lực và Công ty Tài chính Cổ phần Xi măng, cơ quan đại diện chủ sở hữu nên giữ lại tỷ lệ vốn không chi phối ở mức khoảng 15% vốn điều lệ theo Luật các Tổ chức tín dụng. Giải pháp này giúp các tập đoàn chủ động dòng vốn đầu tư hạ tầng, đồng thời ngăn chặn nguy cơ bị đối tác ép giá tài sản nhà nước trong giai đoạn 2018 - 2020.

Thứ hai, đẩy mạnh cổ phần hóa và chuyển nhượng vốn cho các nhà đầu tư chiến lược là các ngân hàng thương mại, định chế tài chính uy tín trong và ngoài nước. Mục tiêu nhằm tái cấu trúc toàn diện hệ thống quản trị rủi ro, chuyển đổi mô hình sang tài chính tiêu dùng chuyên nghiệp, hướng tới nâng hệ số an toàn vốn đạt tối thiểu 9% theo chuẩn mực quốc tế. Thời hạn triển khai từ 12 đến 24 tháng dưới sự điều phối của Ngân hàng Nhà nước và Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

Thứ ba, áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc thị trường trong xử lý nợ và cơ cấu tổ chức theo Nghị quyết số 42/2017/QH14 của Quốc hội. Kiên quyết tiến hành thủ tục phá sản hoặc giải thể dứt điểm đối với các công ty tài chính âm vốn kéo dài và mất khả năng thanh toán nợ đến hạn như Công ty Tài chính Tàu thủy và Handico trước năm 2020. Tuyệt đối không sử dụng ngân sách nhà nước để bù đắp các khoản nợ xấu hoặc bao cấp thua lỗ cho doanh nghiệp.

Thứ tư, hoàn thiện khung pháp lý giám sát an toàn tài chính. Ngân hàng Nhà nước cần ban hành chế tài xử phạt nghiêm minh, bắt buộc 100% công ty tài chính phải công khai báo cáo tài chính đã kiểm toán trong thời hạn từ 90 đến 120 ngày. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế cho phép các công ty tài chính lành mạnh được nhận tiền gửi từ cá nhân với kỳ hạn từ 1 năm trở lên nhằm mở rộng kênh huy động vốn dài hạn phục vụ sản xuất kinh doanh từ năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách, bao gồm Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính và Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn để hoàn thiện khung khổ pháp lý về giám sát sở hữu chéo, định hình tiêu chí an toàn tài chính và xây dựng phương án tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước hiệu quả.

Nhóm thứ hai là Hội đồng thành viên, Ban điều hành các tập đoàn kinh tế và tổng công ty nhà nước. Nghiên cứu giúp các nhà quản trị nhận diện rõ ranh giới giữa quản lý vốn nội bộ với rủi ro đầu tư ngoài ngành, từ đó xác định tỷ lệ sở hữu hợp lý tại các định chế tài chính trực thuộc nhằm tối ưu hóa chi phí sử dụng vốn.

Nhóm thứ ba là các ngân hàng thương mại và nhà đầu tư tổ chức tài chính. Báo cáo cung cấp bức tranh chi tiết về thực trạng tài chính của khối công ty tài chính, hỗ trợ quá trình thẩm định rủi ro, định giá tài sản và tìm kiếm cơ hội thâu tóm, sáp nhập để nhanh chóng mở rộng thị phần tín dụng tiêu dùng tại Việt Nam.

Nhóm thứ tư là các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên sau đại học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế phát triển và Chính sách công. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về việc ứng dụng lý thuyết đại diện và thông tin bất cân xứng để giải thích các vấn đề kinh tế thực tiễn tại các quốc gia đang phát triển.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân căn bản nào khiến phần lớn công ty tài chính nhà nước trước đây rơi vào thua lỗ nghiêm trọng? Nguyên nhân chủ yếu do đầu tư ngoài ngành dàn trải vào chứng khoán, bất động sản trong bối cảnh năng lực quản trị hạn chế. Ví dụ, Công ty Tài chính Cao su để nợ xấu lên tới 83% (tương đương 1.625 tỷ đồng), trong khi Handico lỗ chứng khoán 736 tỷ đồng năm 2014 khiến vốn chủ sở hữu âm 858 tỷ đồng vào năm 2016.

Lý thuyết Chi phí ủy quyền - tác nghiệp giải thích hiện tượng sai phạm tại các công ty tài chính này ra sao? Sự bất cân xứng thông tin giữa cơ quan quản lý và lãnh đạo doanh nghiệp tạo ra rủi ro đạo đức lớn. Lãnh đạo công ty tài chính ỷ lại vào sự bảo lãnh của Nhà nước để giải ngân vốn dễ dãi cho các dự án nội bộ rủi ro cao, điển hình như việc PVFC tồn đọng 2.700 tỷ đồng nợ khoanh từ Vinashin và Vinalines.

Tái cơ cấu thông qua mua bán và sáp nhập với ngân hàng thương mại mang lại những lợi ích gì? Hình thức này giúp chuyển giao nguồn lực quản trị chuyên nghiệp, nâng cao tính minh bạch và xử lý nợ xấu tồn đọng. Minh chứng là thương vụ VPBank mua lại Công ty Tài chính Than - Khoáng sản đã giúp công ty mới đạt lợi nhuận sau thuế hơn 72,2 tỷ đồng sau 2 năm và tăng tổng tài sản lên gấp 6 lần.

Tại sao luận văn kiến nghị Nhà nước không nên thoái sạch 100% vốn tại tất cả công ty tài chính? Các công ty như Điện Lực đạt lợi nhuận sau thuế 93,5 tỷ đồng năm 2016 hay Xi măng vẫn đóng vai trò là đầu mối thu xếp vốn chuyên ngành đắc lực. Việc giữ lại khoảng 15% vốn giúp duy trì sự chủ động về vốn cho ngành, đồng thời tránh thất thoát tài sản do bị ép giá khi bán gấp.

Phương án xử lý phù hợp nhất đối với các công ty tài chính bị âm vốn chủ sở hữu hàng nghìn tỷ đồng là gì? Cần kiên quyết cho giải thể hoặc phá sản theo nguyên tắc thị trường đối với các đơn vị như Công ty Tài chính Tàu thủy (âm vốn hơn 6.500 tỷ đồng). Điều này đảm bảo tuân thủ đúng tinh thần Nghị quyết số 42/2017/QH14 là tuyệt đối không sử dụng ngân sách nhà nước để xử lý nợ xấu.

Kết luận

Luận văn đã khái quát toàn diện bức tranh vận hành của các công ty tài chính nhà nước tại Việt Nam qua 5 điểm cốt lõi sau:

• Khẳng định mô hình công ty tài chính trực thuộc tập đoàn kinh tế từng đóng góp tích cực vào việc điều hòa vốn nội bộ nhưng nhanh chóng suy thoái do tình trạng đầu tư trái ngành và sở hữu chéo phức tạp.
• Chứng minh căn nguyên sâu xa của các tổn thất tài chính bắt nguồn từ mối quan hệ ủy quyền - tác nghiệp lỏng lẻo, thông tin bất cân xứng và sự buông lỏng giám sát của các cơ quan quản lý nhà nước.
• Xác thực hiệu quả vượt trội của giải pháp tái cấu trúc thông qua mua bán và sáp nhập với ngân hàng thương mại cổ phần trong việc làm sạch bảng cân đối kế toán và phục hồi năng lực kinh doanh.
• Đưa ra cơ sở khoa học chứng minh Nhà nước chỉ nên thoái vốn có chọn lọc, giữ lại tỷ lệ cổ phần không chi phối khoảng 15% tại các đơn vị kinh doanh hiệu quả thay vì thoái vốn toàn bộ một cách cơ học.
• Đề xuất khung giải pháp đồng bộ kết hợp giữa kỷ luật thị trường, hoàn thiện thể chế an toàn vốn và minh bạch hóa thông tin báo cáo tài chính theo chuẩn Basel.

Đóng góp lớn nhất của nghiên cứu là cung cấp cơ sở hoạch định chính sách sắc bén cho tiến trình đổi mới doanh nghiệp nhà nước. Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan chức năng cần khẩn trương hoàn thiện khung thể chế thoái vốn và xử lý dứt điểm các đơn vị yếu kém. Độc giả quan tâm đến các giải pháp tái cơ cấu tổ chức tín dụng phi ngân hàng có thể nghiên cứu chi tiết toàn văn đề tài để nắm bắt trọn vẹn hệ thống dữ liệu thực chứng và các khuyến nghị chính sách chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 trình bày bối cảnh hình thành, phát triển về các CTTC tại Việt Nam, trình bày việc tái cơ cấu hệ thống CTTC là các CTTC thuộc kiểm soát TĐKT, TCTNN. Trong chương này cũng trình bày mục tiêu, câu hỏi, đối tượng phạm vi và phương pháp nghiên cứu. Chương 2 trình bày khung phân tích bao gồm 3 phần, Phần đầu nêu cơ sở lý thuyết của luận văn như Thông tin bất cân xứng và quan hệ ủy quyền-thừa hành/tác nghiệp, Khung giám sát đảm bảo an toàn hoạt động đối với CTTC; Phần hai nêu một số khái niệm CTTC và vai trò của CTTC trong TĐKT và TCTNN; Phần ba nêu mô hình hoạt động CTTC quốc tế và CTTC thuộc các tập đoàn kinh tế nước ngoài. Chương 3 trình bày các nội dung là đánh giá thực trạng hoạt động của CTTC thuộc kiểm soát TĐKT, TCTNN và phân tích những nguyên nhân dẫn đến các CTTC thuộc sở hữu nhà nước kém hiệu quả, thua lỗ.

Chương 4 nhận xét Nhà nước có cần tiếp tục yêu cầu các TĐKT, TCTNN thoái vốn toàn bộ tại các CTTC trong bối cảnh hiện nay hay không? và qua đó đưa ra một số khuyến nghị thể chế. Sau cùng là phần hạn chế của luận văn nghiên cứu. 5 CHƯƠNG 2: KHUNG PHÂN TÍCH 2.1 Cơ sở lý thuyết và cơ sở pháp lý 2.1 Quan hệ ủy quyền-tác nghiệp, thông tin bất cân xứng trong mô hình Công ty tài chính thuộc sở hữu nhà nước Theo nghiên cứu của P. Rao 7 thì “Chi phí ủy quyền – tác nghiệp là chênh lệch giữa giá trị của một công ty trong bối cảnh thông tin hoàn hảo và giá trị của công ty đó trong bối cảnh thông tin bất cân xứng và việc thực thi không hoàn hảo các khế ước… Danh tiếng, sự tín nhiệm, khoản ký quỹ và các ngoại tác mạng lưới tích cực - tất cả đều đóng góp vào việc giảm đi chi phí giao dịch”.1: Thông tin bất cân xứng có tác động đến các hệ thống tài chính Rủi ro đạo đức, tâm lý ỷ lại Làm trầm trọng tính bất Thông tin ổn thị trường và hành vi bầy bất cân Lựa chọn bất lợi đàn xứng Cho vay quá mức các dự án (Rodrik, 1999) rủi ro cao Theo bài nghiên cứu thuộc Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright (2013)8: “Chi phí đại diện trong bộ máy quan liêu của chính phủ có thể dẫn đến các khuyến khích quản lý kém và phân bổ sai lệch nguồn lực.

Theo quan điểm của lý thuyết chi phí đại diện, các nhà quản lý ở khu vực công ít có động cơ để phát huy nỗ lực tốt nhất 7 P.Rao, “Thị trường, định chế và chí phí tài chính”, được Hải Đăng biên dịch-Tự Anh hiệu đính (2011), Bài đọc thuộc Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright. 8 Nhóm nghiên cứu thuộc Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright (2013), Bài nghiên cứu: “Sở hữu chồng chéo giữa các tổ chức tín dụng và tập đoàn kinh tế tại Việt Nam: đánh giá và các khuyến nghị thể chế”. 6 so với các nhà quản lý tư nhân, thay vào đó họ sẽ có động cơ chuyển hướng các nguồn lực vào các lợi ích riêng… (Shleifer, 1998).” Mối quan hệ “ủy quyền – thừa hành” là giữa người ủy quyền và người thừa hành thường tồn tại tình trạng bất cân xứng về thông tin, các doanh nghiệp có nhu cầu vay vốn và người có tiền nhàn rỗi muốn cho vay hoặc gửi tiền thì thường sẽ chịu chi phí giao dịch cao do thiếu thông tin lẫn nhau và tốn chi phí giám sát, khi đó CTTC là trung gian huy động vốn và cho vay lại các doanh nghiệp. Tình trạng bất cân xứng thông tin giữa người cho vay và người đi vay là một nguồn gốc gây ra rủi ro trong các hợp đồng tín dụng.

Thông tin bất cân xứng giữa người ủy quyền là Bộ ngành quản lý Nhà nước thiếu thông tin hoặc việc giám sát không chặt chẽ để người thừa hành là các TĐKT, TCTNN (đã thông qua CTTC làm công cụ cánh tay nối dài) đem vốn đầu tư/cho vay các lĩnh vực ngoài ngành nghề chính, rủi ro cao như ngân hàng, tài chính, bất động sản, … nhằm thu lợi nhuận cao nhưng khi rủi ro xảy ra thì thiệt hại do Nhà nước gánh chịu. Mặt khác, các CTTC che dấu thông tin để không quan sát được, nhằm đối phó với các cơ quan quản lý nhà nước và để dễ dàng hơn trong việc đi vay, nhận tiền gửi hoặc xin phép đầu tư. Khi nhà nước cổ phần hóa, bán cổ phần doanh nghiệp ra đại chúng, sẽ được nhiều thành phần tham gia trên thị trường đánh giá, giám sát các hoạt động của các nhà quản lý, thông tin sẽ phải minh bạch hơn, đây có thể là công cụ giảm chi phí ủy quyền – tác nghiệp. Các TĐKT, TCTNN đã quá kỳ vọng vào lợi nhuận mang lại khi đầu tư vào ngoài ngành mà mình không có sở trường, rủi ro cao.

Hành vi đổ xô đầu tư vào các lĩnh vực ngân hàng, tài chính, chứng khoán, bất động sản làm tạo nên cơn sốt, đẩy giá trị thị trường xa rời giá trị thực, tạo nên bong bóng chứng khoán, bất động sản, … gây bất ổn nền kinh tế. CTTC nhà nước có lợi thế tiếp cận, sự hỗ trợ của DNNN, NHTMNN và Chính phủ với lãi suất thường thấp hơn lãi suất huy động thông thường. Các NHTM, CTTC 7 khác khi cho CTTC nhà nước vay có tâm lý ỷ lại vào sự bảo lãnh của TĐKT, TCTNN đang được Nhà nước rất ưu ái, nếu có rủi ro xảy ra thì sẽ được hỗ trợ, nên việc giải ngân cho vay cũng dễ dàng (chi phí giao dịch giảm đi).2 Khung giám sát đảm bảo an toàn hoạt động Công ty tài chính thuộc sở hữu nhà nước Hình 2.2: Sơ đồ quản lý, giám sát của Nhà nước đối với Công ty tài chính thuộc Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước Bộ Tài chính Bộ Kế hoạch đầu tư Bộ quản lý ngành, UBND tỉnh/TP Tập đoàn kinh tế, Tổng công ty nhà nước Ngân hàng nhà nước Công ty tài chính sở hữu nhà nước (Nguồn: Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các Tổ chức tín dụng, Nghị định số 69/2014/NĐ- CP ngày 15/7/2014) Căn cứ Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước, Pháp lệnh Ngân hàng, hợp tác xã tín dụng và công ty tài chính năm 1990 và Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các Tổ chức tín dụng sau này, quy định NHNN là cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ, hoạt động ngân hàng. NHNN được nhiều quyền hạn, trong đó có quyền thu hồi giấy phép thành lập, chấp thuận việc mua, bán, chia, tách, hợp nhất, sáp nhập và giải thể TCTD; kiểm tra, thanh tra, giám sát hệ thống TCTD; quyết định áp dụng biện pháp xử lý đặc biệt đối với TCTD vi phạm nghiêm trọng các quy định của pháp luật về tiền tệ và ngân hàng, gặp khó khăn về tài chính, có nguy cơ gây mất an toàn cho hệ thống ngân hàng,.

8 Từ rất sớm NHNN ban hành các quy định về quy chế tổ chức, hoạt động TCTD; về giới hạn, tỷ lệ đảm bảo an toàn trong hoạt động của các TCTD, Quyết định số 107/QĐ-NH ngày 09/6/1992 "Qui chế bảo đảm an toàn trong kinh doanh tiền tệ - tín dụng đối với TCTD” các qui định về: An toàn, tăng giảm vốn điều lệ và chuyển nhượng cổ phần; Duy trì tỷ lệ tối thiểu giữa vốn tự có với giá trị tài sản Có; Bảo đảm khả năng chi trả; Giới hạn huy động vốn; Giới hạn sử dụng vốn. Từ năm 1999, NHNN đã ban hành nhiều quyết định thay thế, sửa đổi, bổ sung các quy định về các tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của TCTD chặt chẽ, chi tiết, với nội dung phù hợp với điều kiện thực tế, hạn chế nguy cơ rủi ro, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tiếp cận với Basel 2. NHNN yêu cầu các TCTD phải xây dựng quy trình, quy chế cho vay đảm bảo khi xem xét cho khách hàng vay phải có đầy đủ: năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự; có khả năng tài chính đảm bảo trả nợ; có dự án/phương án đầu tư kinh doanh có khả thi, có hiệu quả; thực hiện các quy định về đảm bảo tiền vay, mục đích sử dụng vốn vay hợp pháp, … và TCTD có cơ chế theo dõi, giám sát sử dụng vốn vay, thu hồi và xử lý nợ. Do CTTC thuộc TĐKT, TCTNN là các công ty con, doanh nghiệp thành viên thì phải chịu sự quản lý, giám sát của Công ty mẹ trong TĐKT, TCTNN.

Nghị định số 153/2004/NĐ-CP (sau này có Nghị định số 111/2007/NĐ-CP) quy định cụ thể nhiệm vụ và quyền hạn của HĐQT trong TCTNN bao gồm: Quyết định chiến lược, kế hoạch dài hạn, kế hoạch kinh doanh hàng năm, ngành nghề kinh doanh; Quyết định phương án phối hợp kinh doanh của các đơn vị thành viên; Quyết định cơ cấu quản lý; thông qua dự thảo Điều lệ của CTTC trình Thống đốc Ngân hàng Nhà nước chuẩn y; Thông qua BCTC hàng năm; Kiểm tra, giám sát Chủ tịch và các thành viên Hội đồng quản trị hoặc Chủ tịch công ty và Tổng giám đốc (Giám đốc) công ty tài chính, … 9. Nghị định 101/2009 Về thí điểm thành lập, tổ chức, hoạt động và quản lý TĐKTNN Chính phủ phân công, phân cấp giám sát của chủ sở hữu đối với TĐKT cho các Bộ 9 Quy định tại Khoản 3- Điều 8 Nghị định số 153/2004/NĐ-CP ngày 9/8/2004. 9 Tài chính, Bộ quản lý ngành, Bộ KHĐT, … và sau này, nhằm kiểm soát chặt chẽ hơn, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 69/2014/NĐ-CP ngày 15/7/2014 thay thế Nghị định số 101/2009/NĐ-CP và Nghị định số 111/2007/NĐ-CP, đã quy định việc quản lý, điều hành TĐKT, TCTNN thông qua công ty mẹ đối với các doanh nghiệp thành viên chi tiết và đầy đủ hơn trước đây. (Phụ lục 1) Chính phủ ban hành Nghị định số 199/2004/NĐ-CP ngày 3/12/2004 Quy chế quản lý tài chính của công ty nhà nước và quản lý vốn nhà nước đầu tư vào doanh nghiệp khác và về sau Nghị định số 09/2009/NĐ-CP ngày 5/2/2009, Nghị định số 101/2009/NĐ-CP ngày 5/11/2009 đã xây dựng một hệ thống tiêu chí an toàn về mặt tài chính trong hoạt động sản xuất-kinh doanh.

(Phụ lục 2) Nhằm xử lý tình trạng đầu tư ngoài ngành tràn lan, kém hiệu quả, Chính phủ đã ban hành Quyết định 929/QĐ-TTg ngày 17/7/2012 tái cơ cấu DNNN, trọng tâm là TĐKT và TCTNN phải thực hiện nhiều biện pháp trong đó phải chấm dứt tình trạng đầu tư ra ngoài ngành, lĩnh vực sản xuất, kinh doanh chính trước năm 2015.