I. Khám phá Dân ca Ví Giặm Di sản văn hóa UNESCO xứ Nghệ
Dân ca Ví Giặm là một loại hình nghệ thuật trình diễn độc đáo, chiếm vị trí trung tâm trong đời sống văn hóa của cộng đồng người dân Nghệ An Hà Tĩnh. Loại hình âm nhạc dân gian này không chỉ là phương tiện biểu đạt tâm tư, tình cảm mà còn là một cuốn biên niên sử sống động, phản ánh lịch sử, văn hóa, và cốt cách con người xứ Nghệ. Vào tháng 11 năm 2014, Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh đã được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự công nhận này khẳng định giá trị toàn cầu của di sản, đồng thời mở ra những cơ hội lớn cho việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản thông qua các hoạt động du lịch văn hóa. Các làn điệu Ví, Giặm được hình thành và phát triển tự nhiên trong quá trình lao động sản xuất, từ những câu hò trên sông nước đến những lời đối đáp trong đêm dệt vải. Chính sự gắn kết mật thiết với đời sống thường nhật đã tạo nên sức sống mãnh liệt và bản sắc văn hóa dân tộc riêng biệt cho Ví Giặm. Đây là một tài nguyên vô giá để xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù, thu hút du khách muốn tìm hiểu sâu về văn hóa Việt Nam. Việc khai thác di sản này cho du lịch không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn là một phương thức hiệu quả để giáo dục thế hệ trẻ và quảng bá du lịch Việt Nam ra thế giới.
1.1. Lịch sử hình thành và giá trị độc đáo của Ví Giặm
Lịch sử của Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh gắn liền với quá trình lao động và sinh hoạt của người dân xứ Nghệ. Không có một mốc thời gian chính xác về sự ra đời, nhưng các tư liệu cho thấy Ví Giặm đã phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XVII - XVIII. Các làn điệu dân ca này khởi nguồn từ những câu hát ngẫu hứng để giải tỏa mệt nhọc, trao đổi tình cảm trong các phường nghề như phường vải, phường nón, phường củi, hay khi chèo thuyền trên sông Lam, sông La. Điểm độc đáo của Ví Giặm nằm ở tính ứng tác và đối đáp. Lời ca sử dụng ngôn ngữ địa phương mộc mạc, giàu hình ảnh, thể hiện trí tuệ, sự dí dỏm và chiều sâu tâm hồn của người Nghệ. Ví thường là những giai điệu trữ tình, bay bổng, dùng để giao duyên, tỏ bày tình cảm. Ngược lại, Giặm có tiết tấu chắc khỏe, mạnh mẽ, thường dùng để kể chuyện, khuyên răn hoặc tự sự. Sự kết hợp giữa Ví và Giặm tạo thành một tổ khúc hoàn chỉnh, phản ánh đầy đủ các cung bậc cảm xúc của con người. Đây không chỉ là âm nhạc dân gian mà còn là di sản chứa đựng giá trị lịch sử, văn học và xã hội sâu sắc, là nền tảng cho việc kết hợp du lịch và văn hóa.
1.2. Không gian văn hóa Ví Giặm Từ nguyên bản đến hiện đại
Không gian diễn xướng nguyên bản của Ví Giặm vô cùng đa dạng và gần gũi. Đó là không gian lao động trên đồng ruộng, sông nước, trong những đêm trăng kéo sợi, dệt vải. Không gian văn hóa Ví Giặm không cần sân khấu lộng lẫy mà chính là cuộc sống thường ngày. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, nhiều phường nghề thủ công đã mai một, khiến không gian diễn xướng truyền thống bị thu hẹp. Ngày nay, không gian văn hóa Ví Giặm đã có nhiều thay đổi. Các buổi biểu diễn chủ yếu diễn ra tại các câu lạc bộ, các sự kiện văn hóa, lễ hội hoặc được sân khấu hóa để phục vụ du lịch di sản. Mặc dù không còn giữ được tính nguyên bản tuyệt đối, không gian mới này lại giúp di sản tiếp cận được với đông đảo công chúng hơn. Việc tái hiện lại cảnh hát phường vải, hát đò đưa trên sân khấu chuyên nghiệp giúp du khách hình dung rõ hơn về đời sống văn hóa xưa. Đây là một nỗ lực quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản, tạo điều kiện cho Ví Giặm thích ứng và tồn tại trong đời sống đương đại, đồng thời là cơ sở để phát triển du lịch trải nghiệm.
1.3. Các làn điệu dân ca đặc trưng Hát phường vải hát đò đưa
Trong kho tàng Ví Giặm, hát phường vải và hát đò đưa là hai trong số những làn điệu dân ca tiêu biểu và phổ biến nhất. Hát phường vải thường diễn ra vào ban đêm, là cuộc đối đáp giao duyên giữa các chàng trai và các cô gái trong phường dệt. Đây không chỉ là cuộc hát tình tứ mà còn là nơi thi thố trí tuệ, kiến thức thông qua những câu đố chữ, đố sách. Sự tham gia của các nhà nho đã làm cho lời ca của hát phường vải trở nên trau chuốt, sâu sắc, kết hợp giữa chất bác học và dân gian. Trong khi đó, Ví đò đưa sông Lam (hay hát đò đưa) lại gắn liền với không gian sông nước mênh mang. Tiếng hát được cất lên bởi những người chèo đò, những người đi thuyền buôn bán, hòa quyện với tiếng mái chèo và sóng nước. Lời ca của Ví đò đưa thường mang nỗi niềm tâm sự, man mác, thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và con người. Cả hai làn điệu này đều là những "đặc sản" tinh thần của xứ Nghệ, là nguồn cảm hứng bất tận để xây dựng các chương trình du lịch văn hóa hấp dẫn.
II. Thực trạng khai thác du lịch Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh
Sau khi được UNESCO vinh danh, Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh đã thu hút sự quan tâm lớn từ cộng đồng và các nhà quản lý, mở ra tiềm năng to lớn cho phát triển du lịch bền vững. Tuy nhiên, thực trạng khai thác di sản này vào hoạt động du lịch vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức. Các hoạt động hiện nay chủ yếu mang tính tự phát, nhỏ lẻ, chưa được đầu tư bài bản để tạo thành một sản phẩm du lịch đặc thù có sức cạnh tranh cao. Hầu hết du khách tiếp cận Ví Giặm thông qua các buổi biểu diễn ngắn tại các khu di tích như Kim Liên, hoặc trong các lễ hội địa phương. Các chương trình này thường thiếu chiều sâu, chưa thể hiện hết được giá trị và sự độc đáo của di sản, do đó chưa tạo được ấn tượng mạnh mẽ cho du khách, đặc biệt là khách quốc tế. Việc kết hợp du lịch và văn hóa vẫn còn lỏng lẻo. Công tác quản lý, phối hợp giữa ngành văn hóa và du lịch chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến tình trạng mạnh ai nấy làm. Thêm vào đó, việc thương mại hóa quá mức có nguy cơ làm sai lệch bản chất của di sản. Để khai thác hiệu quả âm nhạc Việt Nam trong di sản văn hóa dân ca ví giặm xứ nghệ, cần có một chiến lược tổng thể và sự đầu tư đồng bộ về mọi mặt.
2.1. Đánh giá tiềm năng và sức hút với du lịch văn hóa
Tiềm năng khai thác Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh cho du lịch văn hóa là rất lớn. Sức hút của di sản đến từ giá trị nghệ thuật độc đáo, nội dung nhân văn sâu sắc và sự gắn kết với không gian văn hóa đặc trưng của xứ Nghệ. Du khách, đặc biệt là những người yêu thích tìm hiểu văn hóa, sẽ bị cuốn hút bởi những làn điệu dân ca mộc mạc, chân thành và những câu chuyện lịch sử, đời sống được kể qua âm nhạc. Loại hình du lịch trải nghiệm, nơi du khách không chỉ nghe hát mà còn được tham gia giao lưu, học hát cùng các nghệ nhân dân gian, được sống trong không gian văn hóa Ví Giặm, là một hướng đi đầy hứa hẹn. Việc phát triển các tour du lịch kết nối các làng cổ Ví Giặm với các di tích lịch sử - văn hóa khác trong vùng như quê Bác, đền Cờn, đền Quả Sơn sẽ tạo ra một sản phẩm du lịch đặc thù, độc đáo, làm tăng thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách. Tuy nhiên, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác tương xứng. Các sản phẩm còn đơn điệu, chủ yếu là xem biểu diễn, thiếu các hoạt động tương tác sâu.
2.2. Thách thức trong công tác quản lý và quảng bá du lịch
Công tác quản lý và quảng bá du lịch gắn với Ví Giặm đang gặp nhiều khó khăn. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu phối hợp đồng bộ giữa ngành văn hóa và du lịch. Theo báo cáo, "việc phối hợp quản lý giữa ngành du lịch và văn hóa để tổ chức khai thác phát huy giá trị di sản trong hoạt động du lịch còn hạn chế". Ngành văn hóa tập trung vào bảo tồn và phát huy giá trị di sản, trong khi ngành du lịch lại chú trọng đến hiệu quả kinh tế. Điều này dẫn đến các sản phẩm du lịch thiếu sự đầu tư bài bản về chất lượng nghệ thuật. Công tác quảng bá du lịch cũng chưa được đầu tư đúng mức. Hình ảnh du lịch di sản Ví Giặm còn khá mờ nhạt trên các kênh truyền thông, đặc biệt là các nền tảng số và thị trường quốc tế. Các hoạt động quảng bá chủ yếu diễn ra trong các sự kiện, liên hoan văn hóa, chưa có một chiến lược marketing chuyên nghiệp, dài hạn để định vị Ví Giặm như một thương hiệu du lịch độc đáo của Nghệ An Hà Tĩnh.
2.3. Hạn chế về nguồn nhân lực và cơ sở vật chất kỹ thuật
Nguồn nhân lực và cơ sở vật chất là hai yếu tố then chốt nhưng lại đang là điểm yếu trong việc khai thác du lịch Ví Giặm. Đội ngũ nghệ nhân dân gian, những người nắm giữ "linh hồn" của di sản, đa phần đã lớn tuổi. Lớp trẻ kế cận chưa nhiều do thiếu sự quan tâm và chính sách đãi ngộ hợp lý. Hướng dẫn viên du lịch am hiểu sâu về Ví Giặm để có thể truyền tải giá trị của di sản đến du khách cũng rất hiếm. Về cơ sở vật chất, các địa điểm biểu diễn chuyên nghiệp phục vụ du lịch còn thiếu và chưa được đầu tư đúng chuẩn. Các sân khấu tại điểm du lịch thường được thiết kế sơ sài, hệ thống âm thanh, ánh sáng chưa đáp ứng được yêu cầu, làm giảm chất lượng trải nghiệm của khán giả. Theo ông Nguyễn Bảo Tuấn – Giám đốc Khu di tích Kim Liên, chương trình biểu diễn tại đây từng phải dừng lại do "việc chọn địa điểm, thiết kế sân khấu chưa hợp lý; chất lượng đội ngũ hát chưa cao; kinh phí ít". Đây là những rào cản lớn cần được tháo gỡ để hướng tới phát triển du lịch bền vững.
III. Cách xây dựng sản phẩm du lịch đặc thù từ Dân ca Ví Giặm
Để biến Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh thành một sản phẩm du lịch đặc thù và hấp dẫn, cần có một cách tiếp cận sáng tạo và đồng bộ. Giải pháp không chỉ dừng lại ở việc tổ chức các buổi biểu diễn đơn thuần. Cần phải xây dựng một hệ sinh thái sản phẩm đa dạng, đáp ứng nhiều đối tượng du khách khác nhau. Trọng tâm là phát triển loại hình du lịch trải nghiệm, cho phép du khách hòa mình vào không gian văn hóa Ví Giặm. Các tour du lịch chuyên đề cần được thiết kế bài bản, đưa du khách về với các làng cổ, các phường nghề truyền thống nơi di sản được sinh ra. Tại đây, họ không chỉ là khán giả mà còn là người tham gia, học hỏi và tương tác. Việc sân khấu hóa Ví Giặm cũng là một hướng đi quan trọng, nhưng cần đảm bảo tính nghệ thuật cao và tôn trọng yếu tố gốc. Bên cạnh đó, việc phát triển các sản phẩm bổ trợ như ẩm thực địa phương, hàng lưu niệm mang bản sắc văn hóa dân tộc sẽ làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách và gia tăng giá trị kinh tế. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một chuỗi giá trị du lịch bền vững xoay quanh di sản văn hóa phi vật thể này.
3.1. Phát triển du lịch trải nghiệm tại không gian văn hóa gốc
Giải pháp hiệu quả nhất để du khách cảm nhận sâu sắc giá trị của Ví Giặm là đưa họ vào chính không gian văn hóa nơi nó được sinh ra. Cần phục dựng lại các không gian diễn xướng truyền thống tại một số làng dân ca tiêu biểu. Loại hình du lịch trải nghiệm này có thể bao gồm các hoạt động như: tham quan nhà các nghệ nhân dân gian, nghe họ kể chuyện và trình diễn; tham gia vào một buổi hát phường vải mô phỏng; hoặc du thuyền trên sông Lam và nghe hát đò đưa. Du khách cũng có thể học những câu hát Ví Giặm cơ bản, thử mặc trang phục truyền thống và tham gia sinh hoạt cùng người dân địa phương. Việc phát triển du lịch cộng đồng tại các làng nghề này không chỉ tạo ra một sản phẩm độc đáo mà còn giúp người dân có thêm thu nhập, từ đó nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế du lịch di sản hiện đại, chú trọng vào trải nghiệm chân thực và tương tác văn hóa.
3.2. Sân khấu hóa Ví Giặm Kết hợp truyền thống và hiện đại
Bên cạnh việc bảo tồn không gian gốc, việc sân khấu hóa Ví Giặm là cần thiết để di sản tiếp cận được với đông đảo du khách. Tuy nhiên, quá trình này đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc về kịch bản, đạo diễn, âm thanh, ánh sáng để tạo ra những chương trình nghệ thuật chất lượng cao. Các chương trình nên được biên soạn một cách chọn lọc, kết hợp linh hoạt giữa Dân ca Ví Giặm với các loại hình nghệ thuật khác để tránh sự đơn điệu. Nội dung kịch bản cần được xây dựng có chiều sâu, vừa giới thiệu được nét đặc sắc của các làn điệu dân ca, vừa kể được những câu chuyện văn hóa, lịch sử của xứ Nghệ. Một chương trình biểu diễn thành công phải đảm bảo được yếu tố "gần gũi và dễ hiểu, dễ cảm nhận" nhưng vẫn giữ được tính dân tộc và giá trị cốt lõi. Việc xây dựng một nhà hát chuyên biểu diễn Ví Giặm tại các trung tâm du lịch như thành phố Vinh hay Cửa Lò sẽ là một điểm nhấn quan trọng, tạo ra một địa chỉ văn hóa uy tín cho du khách khi đến Nghệ An Hà Tĩnh.
3.3. Đa dạng hóa sản phẩm lưu niệm mang bản sắc văn hóa dân tộc
Sản phẩm lưu niệm là một phần không thể thiếu trong chuỗi giá trị du lịch, giúp du khách lưu giữ kỷ niệm và quảng bá du lịch một cách tự nhiên. Hiện nay, Nghệ An gần như chưa có sản phẩm lưu niệm đặc trưng gắn với hình ảnh Ví Giặm. Đây là một khoảng trống lớn cần được lấp đầy. Cần nghiên cứu và thiết kế các dòng sản phẩm lưu niệm độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc và tinh thần của Ví Giặm. Các sản phẩm có thể là: các mô hình nhỏ tái hiện cảnh hát phường vải, hát đò đưa; các vật phẩm thủ công mỹ nghệ địa phương (nón lá, đồ mây tre đan) được trang trí bằng hình ảnh hoặc lời ca Ví Giặm; các ấn phẩm như sách, đĩa CD, USB chứa các bài hát và thông tin về di sản. Việc thiết kế các vật phẩm nhỏ gọn, tinh xảo như móc khóa, ly sứ, quạt giấy in hình nghệ nhân cũng là một ý tưởng hay. Đầu tư vào sản xuất hàng lưu niệm không chỉ tăng doanh thu mà còn góp phần nâng cao giá trị thương hiệu cho du lịch văn hóa Ví Giặm.
IV. Hướng dẫn phát triển du lịch bền vững gắn với Ví Giặm
Để khai thác hiệu quả âm nhạc Việt Nam trong di sản văn hóa dân ca ví giặm xứ nghệ mà không làm mai một giá trị của nó, cần phải theo đuổi mục tiêu phát triển du lịch bền vững. Giải pháp không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở cả hệ thống quản lý, chính sách và con người. Cần có sự phối hợp chặt chẽ và hiệu quả hơn giữa cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương. Nhà nước cần đóng vai trò định hướng, ban hành các chính sách khuyến khích, hỗ trợ và quản lý để đảm bảo hoạt động du lịch không xâm hại đến di sản. Công tác đào tạo nguồn nhân lực, từ cán bộ quản lý, hướng dẫn viên đến các nghệ nhân dân gian và người dân tham gia làm du lịch, phải được xem là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu. Song song đó, việc đẩy mạnh các chiến lược quảng bá du lịch một cách bài bản, chuyên nghiệp sẽ giúp đưa hình ảnh du lịch di sản Ví Giặm đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước. Chỉ khi có một nền tảng vững chắc về quản lý và con người, việc khai thác du lịch từ Ví Giặm mới thực sự hiệu quả và bền vững.
4.1. Nâng cao hiệu quả quản lý và phối hợp liên ngành
Một trong những giải pháp cốt lõi là kiện toàn bộ máy quản lý và tăng cường phối hợp liên ngành. Sở Du lịch và Sở Văn hóa Thể thao cần xây dựng một quy chế phối hợp cụ thể trong việc quản lý, bảo tồn và khai thác di sản Ví Giặm. Cần thành lập một ban chỉ đạo chung để thống nhất về định hướng và kế hoạch hành động. Nhà nước cần có chính sách đầu tư trọng điểm, hỗ trợ kinh phí cho các câu lạc bộ, các nghệ nhân để duy trì sinh hoạt văn hóa, coi đây là nền tảng để phát triển du lịch. Việc xây dựng một ngân hàng dữ liệu số về Ví Giặm (hình ảnh, âm thanh, tư liệu về các nghệ nhân, các làng cổ) là rất cần thiết để phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và xúc tiến du lịch. Đặc biệt, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương, những chủ thể của di sản, vào quá trình lập kế hoạch và chia sẻ lợi ích từ hoạt động du lịch để đảm bảo sự phát triển du lịch bền vững.
4.2. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và đãi ngộ nghệ nhân
Con người là yếu tố quyết định sự thành công của du lịch văn hóa. Cần tập trung vào việc đào tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Đối với hướng dẫn viên du lịch, cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh để họ không chỉ thuyết minh mà còn có thể diễn giải, truyền cảm hứng cho du khách. Đối với cộng đồng địa phương, cần tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng làm du lịch, giao tiếp, phục vụ. Quan trọng nhất là chính sách bảo tồn và đãi ngộ các nghệ nhân dân gian. Họ là những báu vật sống, cần được tôn vinh và có chế độ hỗ trợ xứng đáng để họ yên tâm thực hành và truyền dạy di sản. Việc mở các lớp truyền dạy do chính các nghệ nhân đứng lớp cho thế hệ trẻ, đặc biệt là trong trường học, sẽ giúp tạo ra một đội ngũ kế cận, đảm bảo sức sống lâu dài cho di sản văn hóa phi vật thể này.
4.3. Đẩy mạnh chiến lược quảng bá du lịch trên nền tảng số
Trong thời đại công nghệ 4.0, quảng bá du lịch trên nền tảng số là một yêu cầu tất yếu. Cần xây dựng một chiến lược marketing số toàn diện cho du lịch di sản Ví Giặm. Điều này bao gồm việc xây dựng một website/portal chuyên nghiệp với đầy đủ thông tin, hình ảnh, video chất lượng cao; phát triển nội dung hấp dẫn trên các mạng xã hội phổ biến (Facebook, YouTube, Instagram, TikTok); và hợp tác với các travel blogger, influencer để quảng bá. Các video ngắn giới thiệu về vẻ đẹp của các làn điệu dân ca, cuộc sống của các nghệ nhân, hay những trải nghiệm du lịch độc đáo tại xứ Nghệ sẽ có sức lan tỏa mạnh mẽ. Việc ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) để du khách có thể trải nghiệm không gian văn hóa Ví Giặm từ xa cũng là một hướng đi mới mẻ, giúp thu hút sự quan tâm của thị trường quốc tế.
