Chương 1 giới thiệu tổng quan về đề tài nghiên cứu. Chương 2 nêu lên các lý thuyết về lãnh đạo, các kiểu tiếp cận về lãnh đạo, nhà lãnh đạo lý tưởng, mô hình nhà lãnh đạo lý tưởng và sự thỏa mãn trong công việc, mô hình và các giả thuyết nghiên cứu.1 Lý thuyết về lãnh đạo 2.1 Khái niệm lãnh đạo Sau đây là một số khái niệm lãnh đạo được sử dụng nhiều nhất trong các nghiên cứu trên thế giới: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Các khái niệm lãnh đạo Tác giả Khái niệm “lãnh đạo” Hemphill & Coons, 1957 “là cư xử của một cá nhân khi anh ta chỉ đạo các hoạt động của nhóm để đạt tới những mục tiêu chung”. Tannenbaum, Weschler & “là sự ảnh hưởng (tác động) mang tính tương tác, Masarik, 1961 được thực hiện trong một tình huống, được chỉ đạo thông qua quá trình thông tin để đạt tới những mục tiêu cụ thể”. Katz & Kahn, 1978 “là sự khởi xướng và duy trì cấu trúc trong sự mong đợi và sự tương tác” Rauch & Behling, 1984 “ là quá trình ảnh hưởng tới những hoạt động của nhóm có tổ chức để đạt tới mục tiêu.” House và các cộng sự, 1999 “Là khả năng của một cá nhân nhằm gây ảnh hưởng, thúc đẩy, và có thể làm cho mọi người góp phần vào sự hiệu quả và thành công của tổ chức họ”.
Yukl, 2002 “Là quá trình ảnh hưởng đến người khác để họ hiểu và đồng ý về những công việc cần thực hiện và thực hiện nó như thế nào một cách hiệu quả, quá trình tạo điều kiện thuận lợi cho cá nhân và tập thể nỗ lực đạt được mục tiêu của tổ chức đề ra”. “khả năng truyền cảm hứng và hướng dẫn những Borra, Kunkel, 2002 người khác theo hướng xây dựng và đạt được tầm nhìn chung”. (Nguồn: Theo tổng hợp của Mary B. và cộng sự, 2003) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Các khái niệm đều có điểm chung là giả định rằng nó bao hàm sự tương tác giữa hai hay nhiều người, đặc biệt nhấn mạnh rằng lãnh đạo là sự tác động tích cực của một người đến nhiều người khác trong cùng một tập thể bằng nhiều hình thức khác nhau nhằm đạt mục tiêu chung.
Nguyễn Trọng Điều (2003, trang 82) phát biểu rằng: “Lãnh đạo là một quá trình gây ảnh hưởng đến các hoạt động của một cá nhân hay một nhóm người nhằm đạt được mục đích trong một tình huống nhất định”. Khái niệm này được hình thành dựa trên việc tổng hợp các khái niệm về lãnh đạo được sử dụng phổ biến trên thế giới kết hợp với việc điều chỉnh cho phù hợp với môi trường lãnh đạo tại Việt Nam. Vì thế, đề tài chọn đây là khái niệm nền tảng để làm rõ hơn cho khái niệm nhà lãnh đạo lý tưởng được sử dụng trong đề tài này.2 Sự khác biệt giữa nhà lãnh đạo và nhà quản lý Từ trước đến nay, có rất nhiều khái niệm về lãnh đạo. Trên thực tế, người ta hay đồng nhất lãnh đạo với quản lý và điều này được thấy rõ nhất trong nhận thức của người Việt Nam chúng ta.
Lãnh đạo và quản lý có các điểm khác biệt sau đây: Thứ nhất, nhà quản lý tác động đến con người thông qua tổ chức và bố trí nguồn nhân lực một cách khoa học, tạo ra cấu trúc tổ chức hợp lý, phân chia nhóm công việc phù hợp, bố trí nguồn lực hợp lý với kỹ năng và trình độ nhằm đảm bảo cho quá trình hoạt động doanh nghiệp đạt đến mục tiêu hiệu quả nhất. Nhà lãnh đạo thì tập trung vào việc tạo sự liên kết, gắn bó chặt chẽ giữa con người trong tổ chức thông qua việc truyền thông để mọi thành viên hiểu về tầm nhìn, chiến lược và tạo ra sự cam kết thực hiện một cách tự nguyện từ các thành viên. Thứ hai, để đảm bảo việc hoàn thành kế hoạch, nhà quản lý kiểm tra, giám sát công việc thông qua các báo cáo, từ đó, tiến hành điều chỉnh sai lệch và khắc phục sai sót nếu có. Trong khi đó, nhà lãnh đạo hướng dẫn mọi người theo định hướng mong muốn ngay từ đầu, trên cơ sở này, nhà lãnh đạo dùng yếu tố động viên, thúc đẩy để mọi người thực hiện công việc một cách nhiệt tình và nghiêm chỉnh, tức TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 là khắc phục hiện tượng sai sót thông qua việc nghiên cứu đối tượng và phòng ngừa trước khi công việc bắt đầu.
Theo Nguyễn Hữu Lam (2007, trang 13): “Quản lý là thích ứng với sự phức tạp, quản lý tốt đáp ứng những đòi hỏi và tạo ra mức độ cao của sự nhất quán với những khía cạnh cốt lõi như chất lượng và năng lực lợi nhuận của sản phẩm. Lãnh đạo là thích ứng với sự thay đổi”. Bên cạnh đó, “quản lý bao gồm hoạch định, tổ chức, kiểm soát và giải quyết vấn đề”; “lãnh đạo là đưa ra các chỉ dẫn, bố trí lực lượng lao động và động viên nhân viên”. Qua phân tích khái niệm, chúng ta có thể thấy rõ sự khác nhau về mặt ý nghĩa, nội dung và chức năng của hai khái niệm này.
Tuy nhiên, trên thực tế, tùy vào văn hóa, quy mô doanh nghiệp và cách thức tổ chức hoạt động, mà có đồng nhất hay tách riêng hai chức năng quản lý và lãnh đạo trong nhận thức của những người trong tổ chức.3 Các tiếp cận chủ yếu trong nghiên cứu về lãnh đạo Kết quả của các nghiên cứu về lãnh đạo có sự khác nhau là do sự khác biệt trong nhận thức và phương pháp tiếp cận của các nhà nghiên cứu. Nhìn chung, có năm cách tiếp cận : (1) Tiếp cận về quyền lực và sự ảnh hưởng ; (2) Tiếp cận về phẩm chất ; (3) Tiếp cận về hành vi (phong cách) ; (4) Tiếp cận về tình huống; (5) Tiếp cận về người lãnh đạo mới về chất. Tiếp cận về phẩm chất Đây là cách tiếp cận được xem như nền tảng của nghiên cứu về lãnh đạo. Cách tiếp cận này chú trọng đến phẩm chất, đặc tính cá nhân của nhà lãnh đạo.
Các nghiên cứu theo hướng phẩm chất trong giai đoạn gần đây chú trọng đến việc xem xét mối quan hệ của phẩm chất cụ thể với vai trò cụ thể của nhà lãnh đạo ở các cấp khác nhau. Theo Nguyễn Hữu Lam (2007) cho rằng các phẩm chất của người lãnh đạo thành công, gồm : tài giỏi, thông minh, sáng tạo, quyết đoán, đáng tin cậy. Các phẩm chất, kỹ năng này làm tăng khả năng thành công nhưng chúng còn phụ thuộc TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 vào tình huống lãnh đạo cụ thể. Ngoài ra, còn có các cách tiếp cận khác về phẩm chất nhà lãnh đạo như : Tiếp cận về người lãnh đạo “Trật hướng”, nghiên cứu về năng lực quản trị, nghiên cứu về động cơ quản lý.
Cách tiếp cận về quyền lực và sự ảnh hƣởng Cách tiếp cận này đã giải thích hiệu quả lãnh đạo về mức độ quyền lực mà nhà lãnh đạo có, các dạng quyền lực và cách thức sử dụng chúng. Quyền lực không chỉ dùng tác động người dưới quyền, mà còn có tầm quan trọng khi ảnh hưởng tới cấp trên, đồng sự và người ngoài tổ chức. Theo Nguyễn Hữu Lam (2007, trang 53), gồm : quyền lực vị trí, quyền lực cá nhân và quyền lực chính trị. Nguyễn Hữu Lam (2007, trang 22) cho rằng quyền lực có năm cơ sở khác nhau, gồm: quyền trao phần thưởng, quyền trừng phạt, quyền hợp pháp, quyền chuyên môn và quyền tham chiếu.
Ngoài ra, còn có mô hình về quyền lực, các chiến lược và kỹ năng ảnh hưởng của người lãnh đạo là thành tựu nổi bật nhất về cách tiếp cận này. Tiếp cận theo hành vi Kiểu tiếp cận này cho rằng hành vi của nhà lãnh đạo tác động đến các biến kết quả cuối cùng. Cách tiếp cận này tập trung vào xem xét các hành vi mà nhà lãnh đạo trên cương vị công tác của mình và vai trò của nhà lãnh đạo. Các nghiên cứu theo kiểu này cố gắng giải thích và phân biệt hành vi giữa nhà lãnh đạo thành công và không thành công.
Và những nghiên cứu gần đây xem xét sự tác động của giá trị và văn hóa dân tộc đến hành vi lãnh đạo. Nguyễn Hữu Lam (2007), một vài nghiên cứu đặc trưng theo kiểu tiếp cận này, gồm : nghiên cứu của Kurt Lewin (1939) chỉ ra có ba loại phong cách lãnh đạo : độc đoán, dân chủ và tự do; mô hình của Trường Đại học Bang Ohio (1950) cho rằng cho dù có nhiều hành vi lãnh đạo khác nhau nhưng chung quy có 2 nhóm hành vi độc lập là quan tâm đến công việc và quan tâm đến con người; mô hình của trường Đại học Michigan (1950) đã làm rõ hai khái niệm là định hướng nhiệm vụ và định hướng quan hệ. Ngoài ra, có nghiên cứu hệ thống quản lý của Rensis Likert khám phá thể thức quản lý đạt sản lượng cao được mô tả TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 11 trên đường liên tục từ hệ thống 1 đến 4. Sơ đồ mạng lưới lãnh đạo, tập trung hai khái niệm : nhấn mạnh việc thi hành bổn phận và nhấn mạnh tới sự phát triển các mối quan hệ cá nhân.
Tiếp cận theo ngẫu nhiên/tình huống Theo cách tiếp cận này cho rằng không có phong cách lãnh đạo nào thành công cho mọi tình huống. Sự thành công của phong cách lãnh đạo áp dụng khi nó phù hợp giữa phong cách lãnh đạo và tình huống áp dụng. Theo Nguyễn Hữu Lam (2007) cho rằng nhà lãnh đạo có thể lựa chọn một trong bảy hành vi lãnh đạo giữa hai thái cực độc đoán và dân chủ. Ngoài ra, có thuyết đường dẫn mục tiêu cho rằng động viên nhân viên là con đường lãnh đạo hiệu quả.
Thuyết ngẫu nhiên cho rằng có hai định hướng lãnh đạo : định hướng nhiệm vụ và định hướng quan hệ. Tiếp cận ngƣời lãnh đạo mới về chất Cách tiếp cận này tập trung vào những năm 1970 đến 1990, khi thế giới đầy biến động với sự phát triển mạnh của khoa học công nghệ và quá trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ. Có hai quan điểm khác nhau để diễn đạt cho kiểu tiếp cận này là lãnh đạo hấp dẫn và lãnh đạo mới về chất. Tiêu biểu là thuyết lãnh đạo hấp dẫn của Max Weber , nhà lãnh đạo hấp dẫn là một dạng ảnh hưởng không dựa trên quyền lực vị trí hoặc truyền thống mà dựa trên nhận thức của người dưới quyền về người lãnh đạo là : người lãnh đạo được phú cho những phẩm chất đặc biệt.