Chương 1: Yếu tố kì ảo và các dạng thức xuất hiện của yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết, truyện ngắn viết về chiến tranh giai đoạn sau 1975 1. Khái niệm về yếu tố kì ảo Theo từ điển ngôn ngữ Pháp, “fantastique” có nghĩa là tưởng tượng, hư ảo, quái dị, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “phantastikos” và tiếng Latinh “phantasticus” để chỉ những cái thuộc về trí tưởng tượng chứ không tồn tại trong thực tế cuộc sống. Trong tiếng Việt, kì ảo là từ Hán Việt. Trong đó kỳ có nghĩa là lạ lùng, ảo là không có thực, kì ảo có nghĩa là chuyện lạ lùng, không có thực, chuyện không thể xảy ra trong đời thực.
Trên thế giới, người đầu tiên đề cập đến thuật ngữ “cái kì ảo” là một học giả người Anh tên là Joseph Addison (1672-1719). Theo ông, những sáng tác kì ảo “tạo ra một khoái cảm về nỗi sợ hãi trong tâm trí độc giả và làm thỏa mãn trí tưởng tượng của độc giả bởi những cái lạ lùng và tính chất khác thường của những con người được miêu tả trong đó. Chúng nuôi dưỡng trong trí nhớ của chúng ta những câu chuyện ma mà chúng ta nghe từ thuở ấu thơ và thích thú với những nỗi khiếp sợ bí mật, những nỗi sợ hãi mà trí óc con người phải lệ thuộc vào nó một cách tự nhiên” [8, 43]. Khi bàn về thuật ngữ kì ảo, H.Banec chủ yếu nhấn mạnh đến tính xung đột, nửa tin nửa ngờ.
Theo ông: tính chất tự nhiên và sự lạ thường đan xen lẫn nhau sẽ gây ra cảm giác lo lắng, hồi hộp khiến người đọc do dự giữa một sự giải thích hợp lý và một giải thích siêu nhiên về các sự kiện. Như vậy sự do dự, hoài nghi chính là đặc trưng của yếu tố kì ảo. Trong “Từ vựng các thuật ngữ văn chương”, M.Jarrety cho rằng: “Cái kỳ ảo đưa những sự kiện huyền bí vào trong cuộc đời hoàn toàn hiện thực”.[14, 51] Ở Việt Nam, bàn về thuật ngữ kì ảo trong văn học, Lê Nguyên Cẩn cho rằng “Cái kì ảo là một phạm trù tư duy nghệ thuật, nó được tạo ra nhờ trí tưởng tượng và được biểu hiện bằng các yếu tố siêu nhiên, khác lạ, phi thường, độc đáo… Nó có mặt trong văn học dân gian, văn học viết qua các thời đại. Nó tồn tại trên trục thực - ảo, và tồn tại độc lập, không hòa tan vào các dạng thức khác của trí tưởng tượng” [43, 16].
Còn theo Phùng Văn Tửu trong bài nghiên cứu Những đổi mới trong văn học kỳ ảo thế kỷ XX thì “kỳ ảo là cái lạ lùng, không có thật, không thể bắt gặp trên thế gian này, nói chung là những yếu tố siêu nhiên, nếu ta hiểu siêu nhiên là những cái gì không tồn tại trên đời” [14, 47]. Tác giả Phùng Hữu Hải nhận định: “yếu tố kỳ ảo là sản phẩm của trí tưởng tượng, là phương thức tư duy nghệ thuật được biểu hiện bằng những năng lực, yếu tố có tính siêu nhiên, nằm ngoài tư duy lý tính của con người. Nó tham gia vào sự phát triển của cốt truyện và tạo nên những phản ánh nhận thức của người tiếp nhận một cách mạnh mẽ, hay nói cách khác nó tạo nên những cú “sốc” về tâm lý, nhận thức, làm xuất hiện những dấu hỏi về nguồn gốc xuất hiện. Yếu tố kỳ ảo không hòa tan vào các dạng thức khác của trí tưởng tượng, không bao gồm biện pháp nhân hóa”.
[27] Nhìn chung, những tài liệu nghiên cứu về yếu tố kì ảo đều hướng đến làm rõ những quan niệm sau: - Yếu tố kì ảo là sản phẩm của trí tưởng tượng, là cái không có thật, chỉ tồn tại trong thế giới tinh thần của con người. - Yếu tố kì ảo là những cái khác thường, phi lý, kì lạ, độc đáo. - Trong văn học, yếu tố kì ảo là phương tiện nghệ thuật để nhà văn bộc lộ quan niệm, tư tưởng của mình về đời sống, về con người. - Hiệu quả nghệ thuật: yếu tố kì ảo đem đến cho người đọc sự hồi hộp, lo lắng, dẫn đến sự phân vân, do dự giữa sự giải thích hợp lý và sự giải thích siêu nhiên về các sự kiện.
Chính điều này đã gây sự hưng phấn, thu hút, lôi cuốn người đọc. Hiệu quả đặc trưng của truyện kì ảo mang đến sự hồi hộp, lo lắng dẫn đến sự phân vân, do dự giữa sự giải thích hợp lý và sự giải thích siêu nhiên chưa nổi bật trong các truyện viết về chiến tranh sau 1975. Những yếu tố kì ảo trong các truyện này vẫn còn mang đậm tính chất “hồn nhiên” phương Đông nói chung. Trạng thái ám ảnh của con người trước một thế giới phi lý trong các truyện kì ảo phương Tây hầu như không thấy xuất hiện.
Ở những tiểu thuyết, truyện ngắn viết về chiến tranh, người đọc phân biệt rạch ròi đâu là thế giới của sự hư huyễn, đâu là sự thật của cuộc sống, tuy nhiên, cả người đọc lẫn người sáng tác đều mong muốn những điều huyền bí sẽ phần nào xoa dịu được những vết thương mà chiến tranh để lại. Các dạng thức biểu hiện của yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết, truyện ngắn viết về chiến tranh sau 1975 Trong các tiểu thuyết, truyện ngắn viết về chiến tranh sau 1975, yếu tố kì ảo được biểu hiện ở một số dạng thức tiêu biểu sau: 1. Mô-tip giấc mơ Đây là dạng thức quen thuộc được sử dụng khá nhiều trong các tác phẩm viết về chiến tranh với tần số xuất hiện 14 truyện (35 lần)/ 50 truyện. Giấc mơ là vấn đề thuộc về thế giới tâm linh, nó nằm trong vùng sâu của vô thức con người, chất chứa những khát khao thầm kín, những điều bí ẩn mà con người luôn vươn đến khám phá “Giấc mơ là biểu tượng của cuộc phiêu lưu cá thể, được cất sâu trong tâm khảm.
Chiêm mộng hiện ra với chúng ta như một điều bí ẩn của chính mình” [60;17]. Nếu phân loại dựa vào tiêu chí hoàn cảnh xuất hiện, có thể phân thành hai dạng giấc mơ. Giấc mơ của người đang sống trong hoàn cảnh chiến tranh (10/ 35 lần), và giấc mơ của người sống trong hòa bình (25/35 lần). Nếu dựa vào tiêu chí trạng thái cảm xúc khi mơ, có thể phân thành các dạng: giấc mơ chất chứa nỗi khát khao hạnh phúc (9/35 lần), giấc mơ mang trạng thái bấn loạn, bất an (15/35 lần), giấc mơ mang mặc cảm tội lỗi (3/35 lần), giấc mơ thanh thản, tươi vui (3/35 lần), cảm xúc khác (5/35 lần).
Trước hết phải kể đến đó là tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh. Đây là cuốn tiểu thuyết mà mô-tip giấc mơ xuất hiện nhiều nhất với tổng số 16/35 lần. Trong đó, những giấc mơ của Kiên là nhiều hơn hẳn. Do đây là một tiểu thuyết tương đối dài, để thuận tiện cho việc theo dõi, chúng tôi tạm thống kê tần số xuất hiện và nội dung những giấc mơ chính trong truyện.
Sự thống kê mang tính chất tương đối. STT NỘI DUNG GIẤC MƠ HOÀN CẢNH XUẤT HIỆN TRANG 1 Kiên mơ về những con bài Sau chiến tranh 11 2 Kiên mơ về Hà Nội, và thấy Trong chiến tranh (khi trong trạng 14 Phương đang cùng trên thuyền thái mụ mị bởi khói hồng ma) 3 Can mộng thấy mình chết Trong chiến tranh (nói với Kiên 22 trước lúc đào ngũ) 4 Kiên mơ thấy toàn bộ quãng Sau chiến tranh (trong chuyến thu Tr27 đời chiến đấu của mình gom hài cốt) đến tr44 5 Kiên mơ về Phương Trong chiến tranh (trong những 32 giấc ngủ về đêm) 6 Mơ trở lại Truông Gọi Hồn Sau chiến tranh 48 7 Mơ thấy Truông Gọi Hồn và Sau chiến tranh 49 cô giao liên Hòa 8 Mơ thấy đang đi qua đồi “Xáo Sau chiến tranh (khi đang đi trên 50 Thịt” la liệt người chết vỉa hè) 9 Giật mình vì nghe tiếng rú rít Sau chiến tranh (tỉnh dậy khi nghe 50 của trực thăng tiếng quạt trần) 10 Kiên mơ thấy Hà Nội Trong chiến tranh (khi nghe tiếng 74 mưa sa trên vòm lá ở chiến trường) 11 Choàng tỉnh sau cơn mơ và Sau chiến tranh 76 thấy đang ở dưới sàn nhà 12 Nhìn thấy mùa mưa Cánh Bắc, Sau chiến tranh (mơ trong lúc đang 92 Ngọc Bơ Rẫy, truông Gọi Hồn đứng bên cửa sổ ngắm mưa) 13 Mơ thấy mình suýt chết Sau chiến tranh Tr135 và tr288 14 Kiên mơ thấy Phương Trong chiến tranh (khi những đồng 161 đội giấu anh bí mật đến với người tình) 15 Kiên mơ thấy Phương Trong chiến tranh (khi đang mơ 162 màng vì bị thương) 16 Kiên mơ về Phương dù bên Sau chiến tranh (khi Phương đã bỏ 190 cạnh có cô gái khác đi) Qua sự thống kê, có thể thấy rằng những giấc mơ sau chiến tranh chiếm số lượng nhiều hơn cả với tổng số 10/16 lần. Trong những giấc mơ khi đang ở chiến trường, ngoài giấc mơ duy nhất mà Can kể cho Kiên nghe, tất cả những giấc mơ còn lại đều là của Kiên. Trong thế giới mộng mị, Kiên chỉ mơ về Phương và Hà Nội thân yêu của anh.
Những cơn mơ chỉ xuất hiện trong những trường hợp Kiên chìm vào cõi vô thức như: đang trong trạng thái mụ mị bởi khói hồng ma, bị mê man bởi vết thương, hoặc vào những giấc ngủ chập chờn khi ở trung đội trinh sát. Khoảng thời gian sau chiến tranh, những giấc mơ đến với Kiên nhiều hơn. Đó không phải là những giấc mơ ngọt ngào, êm đềm về Phương và về Hà Nội mà là những cơn mơ mang đầy nỗi bấn loạn, bất an. Không chỉ trong giấc ngủ, cả lúc đang tỉnh táo, Kiên vẫn có thể bị cuốn trôi vào trong giấc mơ một cách vô thức không thể cưỡng lại.
Những giấc mơ về chiến tranh, về cái chết, về đạn bom không ngừng ám ảnh Kiên. Kiên thường mơ thấy mình trở lại truông Gọi Hồn, nơi ghi dấu những kỉ niệm đau thương, khốc liệt của anh và những đồng đội trong chiến tranh. Có khi, đang đi trên vỉa hè, Kiên lại thấy mình đi qua đồi “Xáo Thịt” la liệt người chết, vỉa hè nồng nặc mùi tử khí. Như một người phát rồ, anh đưa tay lên bịt mũi giữa phố xá đông người.
Hoặc nhiều lúc, giữa đêm khuya, Kiên giật mình bởi tưởng tiếng quạt trần là tiếng rú rít của trực thăng vũ trang. Sự khốc liệt của chiến tranh đã ám ảnh, ăn sâu vào tiềm thức Kiên. Vì vậy mà không chỉ khi ngủ, cả lúc đang tỉnh táo, giấc mơ về thời đại đã qua vẫn tồn tại và không ngừng chi phối cuộc đời thực của anh sau ngày chiến thắng. Đến với Những giấc mơ có thực - Vũ Thị Hồng, người đọc khó xác định rạch ròi ranh giới giữa giấc mơ và đời thực.