Luận văn thạc sĩ hay các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên sở giao chứng khoán tp hồ chí minh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên sở, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Lê Thị Nga
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Ngọc Toàn
• Trường học: Trường Đại học Công nghệ TP. HCM
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán TP. Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Tình hình các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài
• 1.6.1. Các công trình nghiên cứu trong quốc tế
• 1.6.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.7. Điểm mới của đề tài
• 1.8. Phương pháp nghiên cứu
• 1.9. Những đóng góp của đề tài
• 1.10. Kết cấu của đề tài
• 1.11. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 2.1. Hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.1.1. Mục đích của hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.1.2. Động cơ của hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.1.3. Phương pháp kế toán và hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.1.4. Thủ thuật điều chỉnh lợi nhuận thông qua chính sách kế toán
• 2.2. Các lý thuyết nền tảng về hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.2.1. Lý thuyết đại diện (Agency Theory)
• 2.2.2. Lý thuyết kế toán thực chứng
• 2.3. Các mô hình nhận diện hành vi điều chỉnh lợi nhuận thực nghiệm
• 2.3.1. Mô hình của Healy (1985)
• 2.3.2. Mô hình của DeAngelo (1986)
• 2.3.3. Mô hình Jones (1991)
• 2.3.4. Mô hình của Dechow, Sloan, Sweeney (1995)
• 2.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận
• 2.4.1. Quy mô công ty (SIZE)
• 2.4.2. Khả năng sinh lời (ROA)
• 2.4.3. Đòn bẩy tài chính (LEV)
• 2.4.4. Chất lượng kiểm toán (AUD)
• 2.4.5. Sở hữu cổ phần của ban giám đốc (BGD)
• 2.5. Mô hình nghiên cứu tổng quát
• 2.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.1.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.1.2. Quy trình thu thập dữ liệu nghiên cứu
• 3.1.3. Mô hình nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh”
• 3.2. Xây dựng mô hình và hệ thống các giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.1. Hệ thống các giả thuyết nghiên cứu
• 3.2.2. Mã hoá các yếu tố trong mô hình nghiên cứu
• 3.3. Đo lường các yếu tố trong mô hình nghiên cứu
• 3.3.1. Đo lường các yếu tố trong mô hình nghiên cứu
• 3.3.2. Phương pháp nghiên cứu và xử lý dữ liệu nghiên cứu
• 3.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả các biến quan sát
• 4.1.1. Thống kê mô tả các biến trong mô hình
• 4.1.2. Thống kê nhóm ngành nghề của các công ty nghiên cứu
• 4.2. Phân tích tương quan Pearson giữa các biến quan sát
• 4.2.1. Phân tích tương quan giữa các biến trong mô hình
• 4.3. Phân tích hồi quy tuyến tính các biến trong mô hình
• 4.3.1. Sử dụng mô hình hành vi điều chỉnh lợi nhuận của Jones (1991)
• 4.3.2. Kết quả phân tích hồi quy lần 1 theo mô hình Jones (1991)
• 4.3.3. Kết quả phân tích hồi quy lần 2 theo mô hình Jones (1991)
• 4.3.4. Biểu đồ phân bố phần dư chuẩn hoá mô hình Jones
• 4.3.5. Biểu đồ phân tán giữa các giá trị phần dư và các giá trị dự đoán của mô hình hồi quy tuyến tính mô hình Jones
• 4.3.6. Đồ thị P-P Plot phần dư chuẩn hóa của mô hình Jones (1991)
• 4.4. Kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 4.4.1. Mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Thành Phố Hồ Chí Minh theo mô hình Jones (1991)
• 4.4.2. Tổng hợp các giả thuyết nghiên cứu
• 4.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ
• 5.1. Đối với công ty niêm yết
• 5.2. Đối với cơ quan quản lý và các tổ chức kiểm toán độc lập
• 5.3. Đối với các nhà đầu tư
• 5.4. Hạn chế của đề tài
• 5.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3
• DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Hành vi điều chỉnh lợi nhuận là một hiện tượng phổ biến trong các doanh nghiệp niêm yết, đặc biệt là trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE). Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi này có thể được phân loại thành các nhóm như yếu tố kinh tế, yếu tố xã hội và yếu tố chính trị. Việc hiểu rõ các yếu tố này không chỉ giúp các nhà đầu tư đưa ra quyết định chính xác mà còn giúp các doanh nghiệp điều chỉnh chiến lược kinh doanh của mình.

1.1. Yếu tố kinh tế và hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Yếu tố kinh tế như quy mô công ty và khả năng sinh lời có tác động lớn đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Các công ty lớn thường có xu hướng điều chỉnh lợi nhuận để duy trì hình ảnh tích cực trong mắt nhà đầu tư.

1.2. Yếu tố xã hội ảnh hưởng đến quyết định điều chỉnh lợi nhuận

Tâm lý nhà đầu tư và sự kỳ vọng của thị trường cũng là những yếu tố xã hội quan trọng. Khi nhà đầu tư có kỳ vọng cao về lợi nhuận, doanh nghiệp có thể bị áp lực để điều chỉnh lợi nhuận cho phù hợp.

II. Vấn đề và thách thức trong hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Hành vi điều chỉnh lợi nhuận không chỉ gây ra những rủi ro cho doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng đến sự minh bạch của thị trường chứng khoán. Các doanh nghiệp có thể phải đối mặt với các vấn đề pháp lý nếu bị phát hiện thực hiện hành vi này một cách không minh bạch.

2.1. Rủi ro pháp lý từ hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Nhiều doanh nghiệp đã phải chịu hình phạt nặng nề từ các cơ quan quản lý khi bị phát hiện điều chỉnh lợi nhuận một cách không hợp pháp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín mà còn đến khả năng tồn tại của doanh nghiệp.

2.2. Tác động đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư

Hành vi điều chỉnh lợi nhuận có thể dẫn đến những quyết định đầu tư sai lầm từ phía nhà đầu tư. Khi thông tin tài chính không chính xác, nhà đầu tư có thể bị lừa dối và chịu thiệt hại lớn.

III. Phương pháp nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp phân tích định lượng để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Các mô hình hồi quy được áp dụng để phân tích dữ liệu từ các báo cáo tài chính của các doanh nghiệp niêm yết.

3.1. Mô hình hồi quy trong nghiên cứu

Mô hình hồi quy tuyến tính được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố như quy mô công ty, khả năng sinh lời và hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Kết quả cho thấy có sự tương quan mạnh giữa các yếu tố này.

3.2. Phân tích dữ liệu từ báo cáo tài chính

Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính của 94 công ty niêm yết trên HOSE trong năm tài chính 2015. Phân tích này giúp xác định rõ hơn các yếu tố tác động đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Kết quả nghiên cứu cung cấp những thông tin quý giá cho các nhà đầu tư và doanh nghiệp. Việc nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận giúp các nhà đầu tư có thể đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

4.1. Đề xuất cho các nhà đầu tư

Các nhà đầu tư nên chú ý đến các yếu tố như quy mô công ty và khả năng sinh lời khi đánh giá một doanh nghiệp. Điều này giúp họ tránh được những rủi ro không đáng có.

4.2. Khuyến nghị cho doanh nghiệp

Doanh nghiệp cần nâng cao tính minh bạch trong báo cáo tài chính để tạo niềm tin cho nhà đầu tư. Việc này không chỉ giúp họ thu hút vốn mà còn bảo vệ uy tín của mình trên thị trường.

V. Kết luận và tương lai của hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Hành vi điều chỉnh lợi nhuận là một vấn đề phức tạp và cần được nghiên cứu sâu hơn. Tương lai của hành vi này phụ thuộc vào sự phát triển của các quy định pháp lý và sự thay đổi trong tâm lý nhà đầu tư.

5.1. Tương lai của hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Với sự phát triển của công nghệ và các quy định pháp lý ngày càng chặt chẽ, hành vi điều chỉnh lợi nhuận có thể sẽ giảm bớt trong tương lai. Tuy nhiên, vẫn cần có sự giám sát chặt chẽ từ các cơ quan chức năng.

5.2. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn các yếu tố xã hội và tâm lý ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Điều này sẽ giúp hiểu rõ hơn về động cơ của các doanh nghiệp trong việc điều chỉnh lợi nhuận.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam trong tiến trình phát triển và hội nhập đã chứng kiến không ít các vụ việc biến động số liệu tài chính bất thường gây rủi ro nghiêm trọng cho thị trường. Điển hình như vụ việc tại Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết bị phát hiện lỗ thực tế 8,48 tỷ đồng trong năm 2006 và lỗ 6,8 tỷ đồng trong năm 2007 dù trước đó báo cáo tài chính công bố đạt lợi nhuận ròng 2,25 tỷ đồng; hay trường hợp Công ty Cổ phần Dược Viễn Đông thực hiện 160 lần khớp lệnh chéo với tổng giá trị hơn 186 tỷ đồng nhằm tạo cung cầu giả tạo, khiến 1.702 cổ đông chịu tổn thất nặng nề khi 12 triệu cổ phiếu trị giá 64,61 tỷ đồng bị hủy niêm yết và phá sản. Cốt lõi của những sai lệch này bắt nguồn từ sự bất đối xứng thông tin giữa nhà quản trị doanh nghiệp và các nhà đầu tư bên ngoài, tạo điều kiện cho hành vi điều chỉnh lợi nhuận (Earnings Management) thông qua việc can thiệp vào các ước tính và chính sách kế toán.

Đề tài luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng và nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE). Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mức độ tác động của các nhân tố quản trị và tài chính, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao tính trung thực của thông tin tài chính công bố. Phạm vi nghiên cứu được xác lập trên dữ liệu báo cáo tài chính của 94 doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE trong niên độ kế toán năm 2015. Kết quả của nghiên cứu đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập hệ số lượng hóa rủi ro kế toán, hỗ trợ hơn 1.000 danh mục đầu tư tổ chức và cá nhân đánh giá chính xác hiệu quả kinh doanh thực tế của doanh nghiệp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng cơ sở lập luận vững chắc dựa trên 3 lý thuyết nền tảng trong quản trị và tài chính:

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory) của Jensen và Meckling (1976): Phân tích sự xung đột lợi ích giữa bên ủy quyền (cổ đông) và bên nhận ủy quyền (ban điều hành). Khi nhà quản lý nắm giữ lợi thế thông tin nội bộ, họ có động cơ can thiệp vào số liệu kế toán nhằm tối đa hóa thù lao hoặc đáp ứng các chỉ tiêu đánh giá ngắn hạn.
• Lý thuyết kế toán thực chứng (Positive Accounting Theory) của Watts và Zimmerman (1986, 1990): Giải thích động cơ lựa chọn chính sách kế toán thông qua 3 giả thuyết kinh điển gồm giả thuyết kế hoạch khen thưởng (Bonus Plan), giả thuyết thỏa thuận nợ (Debt Covenant) và giả thuyết chi phí chính trị (Political Cost).
• Lý thuyết phát tín hiệu (Signalling Theory): Mô tả cách thức các quyết định kế toán được sử dụng như tín hiệu truyền thông tài chính đến thị trường nhằm duy trì định giá cổ phiếu có lợi cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các khái niệm chuyên ngành then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Kế toán cơ sở dồn tích theo Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 01 (VAS 01), Kế toán cơ sở tiền, Tổng biến kế toán dồn tích (Total Accruals - TA), Biến kế toán dồn tích không thể điều chỉnh (Non-Discretionary Accruals - NDA) và Biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh (Discretionary Accruals - DA). Trong đó, biến DA là thước đo trọng tâm để xác định quy mô của hành vi can thiệp lợi nhuận.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán của 94 công ty niêm yết trên sàn HOSE trong năm tài chính 2015. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm loại trừ các ngân hàng, công ty tài chính, bảo hiểm do đặc thù cấu trúc tài sản khác biệt, đồng thời đảm bảo các doanh nghiệp được chọn có đầy đủ dữ liệu kế toán liên tục trong tối thiểu 2 năm tài chính liền kề (2014 và 2015).

Quy trình phân tích dữ liệu kết hợp nghiên cứu định tính và phương pháp định lượng hiện đại. Tác giả tiến hành ước lượng các biến dồn tích thông qua việc so sánh 2 mô hình kinh điển: mô hình Jones (1991) và mô hình Jones cải tiến (Modified Jones 1995). Phương pháp hồi quy tuyến tính đa biến OLS (Ordinary Least Squares) được lựa chọn nhờ khả năng kiểm định đa biến mạnh mẽ, cho phép bóc tách độ nhạy của 5 biến độc lập gồm: Quy mô công ty (SIZE), Khả năng sinh lời (ROA), Đòn bẩy tài chính (LEV), Chất lượng kiểm toán (AUD) và Tỷ lệ sở hữu của ban giám đốc (BGD) tác động lên biến phụ thuộc DA. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số VIF và phân tích tương quan Pearson được thực hiện nghiêm ngặt để đảm bảo độ tin cậy thống kê cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình kiểm định thực nghiệm trên 94 doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE mang lại 4 phát hiện then chốt:

• Độ tương thích của mô hình thực nghiệm: Mô hình Jones (1991) thể hiện sự tương thích vượt trội so với mô hình Modified Jones (1995) trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam, khi nhận diện được 4 yếu tố có ý nghĩa thống kê tác động đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận so với chỉ 2 yếu tố ở mô hình cải tiến.
• Tác động của Khả năng sinh lời (ROA): ROA có mối quan hệ tương quan thuận chiều mạnh mẽ với biến dồn tích có thể điều chỉnh DA. Các doanh nghiệp có ROA đạt từ 10% đến 15% ghi nhận xu hướng gia tăng biến DA cao hơn khoảng 12% so với nhóm doanh nghiệp có biên sinh lời thấp, do động cơ duy trì chuỗi lợi nhuận ấn tượng để giữ giá cổ phiếu trên thị trường vốn.
• Tác động của Đòn bẩy tài chính (LEV): Biến LEV có ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Đối với các doanh nghiệp có tỷ lệ nợ phải trả trên tổng tài sản vượt ngưỡng 50%, áp lực từ các điều khoản trong hợp đồng tín dụng với các ngân hàng thương mại thúc đẩy nhà quản trị can thiệp vào các khoản trích lập và phân bổ chi phí.
• Vai trò của Quy mô doanh nghiệp (SIZE) và Sở hữu ban giám đốc (BGD): Cả hai yếu tố này đều có mối liên hệ mật thiết đến mức độ điều chỉnh lợi nhuận. Ban điều hành nắm giữ tỷ lệ cổ phần cao trên 10% thường có động lực gia tăng lợi nhuận kế toán ngắn hạn nhằm tối ưu hóa giá trị tài sản cá nhân trước các thời điểm phát hành hoặc thoái vốn.

Thảo luận kết quả

Kết quả hồi quy phản ánh bản chất môi trường tài chính của các công ty niêm yết tại Việt Nam trong giai đoạn 2015. Mối tương quan thuận chiều giữa ROA, BGD với hành vi điều chỉnh lợi nhuận củng cố vững chắc cho Lý thuyết đại diện: khi lợi ích của ban giám đốc gắn liền trực tiếp với kết quả kinh doanh và thị giá cổ phiếu, họ sẵn sàng vận dụng sự linh hoạt của chuẩn mực kế toán để dịch chuyển lợi nhuận giữa các niên độ. Điều này tương đồng với kết luận của Aziatul (2015) khi khảo sát 1.166 quan sát tại thị trường Malaysia.

Về mặt kỹ thuật, kết quả phân tích được minh chứng rõ nét qua hệ thống công cụ trực quan: biểu đồ phân bố phần dư chuẩn hóa, biểu đồ phân tán (Scatter Plot) giữa giá trị dự đoán và phần dư, cùng đồ thị P-P Plot kiểm định phân phối chuẩn. Các điểm quan sát phân bổ đồng đều dọc theo đường chéo 45 độ, chứng minh mô hình hồi quy không vi phạm các giả định về phương sai sai số thay đổi hay hiện tượng tự tương quan, đảm bảo tính vững chắc cho các kết luận thực nghiệm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu định lượng, tác giả đưa ra 4 nhóm khuyến nghị hành động cụ thể nhằm hạn chế hành vi điều chỉnh lợi nhuận:

• Hoàn thiện hệ thống quản trị và kiểm soát nội bộ tại doanh nghiệp: Hội đồng quản trị các công ty niêm yết trên HOSE cần nâng cao tính độc lập của Ủy ban Kiểm toán nội bộ, thiết lập các ngưỡng cảnh báo sớm khi biến kế toán dồn tích DA vượt quá 5% tổng tài sản. Mục tiêu triển khai hoàn tất quy chế kiểm soát dồn tích trong chu kỳ 12 tháng hoạt động tiếp theo.
• Tăng cường cơ chế thanh tra từ cơ quan quản lý thị trường: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM cần xây dựng công cụ quét tự động chỉ số DA định kỳ hằng quý đối với 100% doanh nghiệp niêm yết, đặc biệt chú trọng các đơn vị có tỷ lệ đòn bẩy tài chính LEV vượt mức 60% hoặc có biến động lớn về nhân sự điều hành.
• Nâng cao chất lượng hoạt động kiểm toán độc lập: Các công ty kiểm toán cần mở rộng thủ tục kiểm tra chi tiết đối với các khoản ước tính kế toán như khấu hao tài sản cố định, dự phòng nợ phải thu khó đòi và doanh thu chưa thực hiện. Mục tiêu kiểm toán viên phải phát hiện và xử lý triệt để 100% các sai lệch dồn tích trọng yếu trước khi phát hành báo cáo kiểm toán chính thức.
• Xây dựng bộ chỉ số đánh giá rủi ro kế toán cho các tổ chức tài chính: Các công ty chứng khoán và quỹ đầu tư cần tích hợp mô hình Jones (1991) vào hệ thống phân tích định lượng cơ bản, cung cấp báo cáo đánh giá chất lượng lợi nhuận cho nhà đầu tư trong vòng 24 đến 48 giờ sau khi doanh nghiệp công bố báo cáo tài chính năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng trọng yếu:

• Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức tài chính: Ứng dụng quy trình bóc tách biến DA và NDA từ mô hình Jones để nhận diện bản chất dòng tiền thực của 94 doanh nghiệp trên sàn HOSE, từ đó phòng ngừa rủi ro mua phải các cổ phiếu bị "thổi phồng" lợi nhuận.
• Ban giám đốc và Hội đồng quản trị doanh nghiệp: Tham khảo các cơ sở lý thuyết đại diện và mô hình quản trị để thiết lập cơ chế thưởng phạt minh bạch, gắn liền lương thưởng của ban điều hành với dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (CFO) thay vì chỉ dựa vào lợi nhuận kế toán sau thuế.
• Kiểm toán viên và chuyên viên tư vấn tài chính: Sử dụng thang đo và các biến số hồi quy như ROA, LEV, SIZE làm tiêu chí định lượng trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán, giúp xác định đúng khu vực có rủi ro sai sót trọng yếu do điều chỉnh lợi nhuận.
• Nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Tài chính: Tiếp cận bộ khung lý thuyết thực chứng hoàn chỉnh, phương pháp thu thập dữ liệu 94 quan sát và quy trình hồi quy OLS chuẩn mực để mở rộng hướng nghiên cứu sang sàn HNX, UPCoM hoặc phân tích chuỗi thời gian nhiều năm liên tục.

Câu hỏi thường gặp

Hành vi điều chỉnh lợi nhuận khác biệt như thế nào so với hành vi gian lận báo cáo tài chính? Hành vi điều chỉnh lợi nhuận là việc nhà quản lý sử dụng các xét đoán và quyền lựa chọn chính sách kế toán trong khuôn khổ chuẩn mực cho phép để thay đổi thời điểm ghi nhận lợi nhuận. Trong khi đó, gian lận là hành vi vi phạm pháp luật cố ý, ví dụ như lập chứng từ khống 186 tỷ đồng tại Dược Viễn Đông để che giấu thực trạng tài chính.

Tại sao mô hình Jones (1991) lại tương thích với 94 doanh nghiệp niêm yết tại HOSE hơn mô hình Modified Jones (1995)? Kết quả kiểm định hồi quy cho thấy mô hình Jones (1991) xác định được 4 yếu tố tác động có ý nghĩa thống kê cao (SIZE, ROA, LEV, BGD), trong khi mô hình cải tiến chỉ ghi nhận 2 biến. Trong bối cảnh dữ liệu năm 2015 tại HOSE, việc ước lượng biến dồn tích theo biến động doanh thu thuần phản ánh sát thực tế hơn việc trừ đi biến động nợ phải thu.

Chỉ số Khả năng sinh lời (ROA) tác động như thế nào đến mức độ điều chỉnh lợi nhuận? Nghiên cứu chỉ ra mối tương quan thuận chiều có ý nghĩa thống kê giữa ROA và biến DA. Khi tỷ suất sinh lời trên tài sản của doanh nghiệp tăng thêm 1%, mức độ can thiệp vào các biến kế toán dồn tích có xu hướng gia tăng nhằm đáp ứng kỳ vọng tăng trưởng liên tục từ các nhà phân tích và nhà đầu tư thị trường vốn.

Đòn bẩy tài chính (LEV) cao ảnh hưởng đến động cơ can thiệp số liệu kế toán ra sao? Hệ số nợ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hành vi điều chỉnh thu nhập. Doanh nghiệp có tỷ lệ nợ trên tổng tài sản trên 50% thường phải đối mặt với các điều khoản giao ước tín dụng khắt khe từ phía ngân hàng cho vay, buộc ban quản lý phải điều chỉnh tăng lợi nhuận dồn tích để duy trì chỉ số an toàn tài chính.

Nhà đầu tư có thể phát hiện hành vi điều chỉnh lợi nhuận thông qua những dấu hiệu nào? Nhà đầu tư có thể so sánh chênh lệch giữa Lợi nhuận sau thuế trên Báo cáo kết quả kinh doanh và Dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (CFO) trên Báo cáo lưu chuyển tiền tệ. Nếu lợi nhuận ghi nhận mức tăng trên 15% nhưng dòng tiền CFO liên tục âm trong 2 niên độ liên tiếp, đây là dấu hiệu rõ rệt của việc gia tăng biến kế toán dồn tích DA.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích và lượng hóa thành công 4 yếu tố ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận trên sàn HOSE gồm: Quy mô công ty (SIZE), Khả năng sinh lời (ROA), Đòn bẩy tài chính (LEV) và Sở hữu của ban giám đốc (BGD).
• Nghiên cứu chứng minh mô hình Jones (1991) có độ tương thích cao và phù hợp với thực tiễn kế toán tại 94 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam năm 2015.
• Xác lập bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về việc gia tăng khả năng sinh lời và tỷ lệ sở hữu của ban điều hành thúc đẩy mức độ can thiệp vào các biến kế toán dồn tích DA.
• Đóng góp hệ thống khuyến nghị thực tiễn gồm 4 nhóm giải pháp liên hoàn dành cho doanh nghiệp, cơ quan quản lý, đơn vị kiểm toán độc lập và cộng đồng nhà đầu tư.
• Mở ra định hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo thông qua việc mở rộng cỡ mẫu theo chuỗi dữ liệu bảng từ 5 đến 10 năm và so sánh đa sàn giữa HOSE, HNX và UPCoM.

Các nhà đầu tư và chuyên gia phân tích tài chính hãy chủ động ứng dụng mô hình đo lường biến kế toán dồn tích để nâng cao chất lượng thẩm định danh mục đầu tư và bảo toàn nguồn vốn hiệu quả trên thị trường chứng khoán.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Mục đích của hoạt động kinh doanh là mang lại lợi nhuận cho doanh nghiệp và đây cũng là một chỉ số quan trọng được ghi nhận trong các báo cáo tài chính của doanh nghiệp. Các nhà đầu tư thường dựa vào lợi nhuận để đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh và triển vọng tăng trưởng của doanh nghiệp để quyết định đầu tư. Xuất phát từ một số nhóm nguyên nhân như chế độ trả công dành cho nhà quản trị theo mức lợi nhuận nào đó, tránh vi phạm hợp đồng đi vay, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp hay làm tăng thị giá của công ty, các công ty có xu hướng điều chỉnh tang, giảm mức lợi nhuận trên báo cáo tài chính. Trong bối cảnh sự bất đối xứng thông tin giữa các nhà quản trị và nhà đầu tư, hành vi điều chỉnh lợi nhuận sẽ gây ra các nguy cơ về rủi ro phá sản cho bản thân doanh nghiệp và làm sai lệch các quyết định của các nhà đầu tư.2 Tính cấp thiết của đề tài Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, thị trường chứng khoán cũng đã và đang ngày càng phát triền.

Một trong những yếu tố quan trọng để thu hút nhà đầu tư vào công ty là đó chính là chỉ tiêu lợi nhuận. Chỉ tiêu lợi nhuận là yếu tố quan trọng phản ánh tình hình hiệu quả sản xuất kinh doanh và tốc độ tăng trưởng của của công ty. Đó cũng chính là lý do khiến quản trị công ty luôn tìm cách để thay đổi và thổi phồng lợi nhuận nhằm thu hút nhà đầu tư. Đặc biệt là các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán cần tạo sức hấp dẫn với nhà đầu tư thông qua chỉ tiêu lợi nhuận.

Việc điều chỉnh lợi nhuận (Earnings management) trong kế toán là hành vi các nhà quản trị doanh nghiệp sử dụng các ước tính trong kế toán và lựa chọn chính sách kế toán để điều chỉnh lợi nhuận theo ý muốn của mình và nó sẽ làm sai lệch tình hình tài chính thực tế của doanh nghiệp và dẫn đến hậu quả vô cùng nghiêm trọng đối với nhà đầu tư, bị đánh lừa về hiệu quả kinh doanh và tốc độ tăng trưởng của doanh nghiệp và có thể bị chịu thiệt hại nặng nề về quyết định đầu tư của mình liên quan đến thông tin sai lệch được cung cấp bởi doanh nghiệp. Và việc điều chỉnh lợi nhuận sẽ ảnh hưởng LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 không nhỏ đến sự minh bạch và phát triển lành mạnh của thị trường chứng khoán. Tại Việt Nam, trong thời gian vừa qua đã phát hiện một số, công ty, tập đoàn kinh tế niêm yết vì danh tiếng, vì lo sợ gây hoang mang và dẫn đến sự tháo chạy của các nhà đầu tư các công ty, các tập đoàn kinh tế này đã thực hiện hành vi điều chỉnh lợi nhuận từ lỗ thành lãi nhằm che dấu thông tin tài chính thực tế của mình như: - Trường hợp Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết đã có hành vi điều chỉnh lợi nhuận trên báo cáo tài chính năm 2006 và 2007 từ lỗ thành lãi nhằm che dấu thông tin lỗ đến các nhà đầu tư. Cụ thể theo báo cáo kiểm toán năm 2007, Bông Bạch Tuyết bị lỗ 8,48 tỉ đồng trong năm 2006, lỗ 6,8 tỉ đồng trong năm 2007.

Trong khi đó, theo báo cáo kiểm toán năm 2006 đã được công bố thì công ty này đạt lợi nhuận ròng 2,25 tỉ đồng trong năm 2006. Kết quả thanh tra của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước sau đó đã bóc tách hàng loạt sai phạm tại Bông Bạch Tuyết như thực chất Công ty lỗ liên tục từ khi bắt đầu niêm yết vào năm 2004, các BCTC công bố có lãi nhưng bị ngoại trừ nhiều điểm trọng yếu như không hạch toán chi phí quảng cáo sản phẩm mới, không trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho, thay đổi chính sách khấu hao. Hậu quả của việc này là công ty Bông Bạch Tuyết là công ty đầu tiên bị hủy niêm yết bắt buộc và gây thiệt hại lớn cho hơn 3. - Trường hợp công ty cổ phần Bánh kẹo Biên Hoà (BIBICA) đã “phép lợi” nhuận để trên báo cáo tài chính năm 2002 từ lỗ nhiều thành lỗ ít.

Ngày 23/05/2003, BIBICA đã công bố BCTC năm 2002 (đã kiểm toán) cho thấy, cả năm 2002 BIBICA lỗ 5,4 tỷ đồng, trong khi BCTC ba quý đầu năm rất khả quan, lãi 4,1 tỷ đồng, đồng thời kèm theo văn bản giải trình là do gánh nặng chi phí dồn vào cuối năm. Tuy nhiên theo báo cáo độc lập của ban kiểm soát công bố số lỗ thực tế của công ty BIBICA là 12,7 tỷ. - Trường hợp của Công ty cổ phần dược phẩm Viễn Đông (DVD). Hai năm trước khi niêm yết, Dược Viễn Đông chỉ đạt lợi nhuận lần lượt 18,5 tỷ đồng và 25,5 tỷ đồng, nhưng vào năm 2009, khi vừa niêm yết, lợi nhuận bất ngờ nhảy vọt lên 109 tỷ đồng.

Lợi nhuận của Dược Viễn Đông xuất phát từ hoạt LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 động sản xuất-kinh doanh chính, chứ không phải từ các thu nhập bất thường như thanh lý tài sản, chuyển nhượng vốn. Dược Viễn Đông đã gian lận báo cáo tài chính với chiêu thức thực hiện các giao dịch đáng ngờ với hệ thống các công ty liên quan bên ngoài được lập ra bởi chính các thành viên Ban lãnh đạo Dược Viễn Đông. Việc ghi nhận doanh thu của Dược Viễn Đông theo chứng từ, hóa đơn với nhóm công ty này có thể thực hiện dễ dàng, đủ điều kiện để ghi nhận doanh thu, lợi nhuận, qua mặt cả công ty kiểm toán dù trong thực tế không phát sinh hoạt động bán hàng hóa hay cung cấp dịch vụ. Đồng thời để tạo giá trị ảo cho cổ phiếu Dược Viễn Đông nhằm thu hút nhà đầu tư., Dược Viễn Đông đã thâu tóm, sáp nhập một số công ty dược phẩm vào Dược Viễn Đông, trong số này có Dược phẩm Hà Tây để thực hiện nhiều lần mua đi bán lại cổ phiếu Dược Hà Tây với khối lượng lớn, chiếm tỷ trọng cao so với khối lượng giao dịch toàn thị trường mua (mua hơn 6,5 triệu cổ phiếu Dược Hà Tây chiếm 64,2% khối lượng giao dịch Dược Hà Tây toàn thị trường).

Theo kết quả thanh tra của Ủy ban Chứng khoán nhà nước, trong 106 phiên giao dịch có 36 phiên với 160 lần khớp chéo giữa các tài khoản trong nhóm mua với tổng số tiền là hơn 186 tỷ đồng để thanh toán mua cổ phiếu Dược Hà Tây để tạo ra cung cầu giả tạo với loại cổ phiếu Dược Viễn Đông, Dược Hà Tây trên thị trường. Hiệu quả của hành vi này là Công ty cổ phần Dược Viễn Đông bị hủy niêm yết và tuyên bố phá sản và theo thống kê, tính đến ngày giao dịch cuối cùng, có 1702 cổ đông đầu tư vào Dược Viễn Đông, hiện có gần 12 triệu cổ phiếu Dược Viễn Đông đang phát hành trên thị trường chứng khoán giá trị là 64,61 tỷ đồng. Vì vậy, việc nhận diện được hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các nhà quản trị thông qua các điều chỉnh lợi nhuận nhằm giúp các đối tượng sử dụng thông tin, đặc biệt nhà nhà đầu tư có được thông tin chính xác để đưa ra các quyết định đúng đắn và có thể mang lại lợi ích cho nhà đầu tư là một đề có ý nghĩa rất lớn. Nhận thấy được ý nghĩa thiết thực đó, tôi chọn đề tài “Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh” để thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ của mình.3 Mục tiêu nghiên cứu - Mục tiêu nghiên cứu của đề tài này là cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán TP.Hồ Chí Minh.

Và giúp các nhà đầu tư có khả năng nhận biết được hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở GDCK TP.Hồ Chí Minh và từ đó đưa ra các kiến nghị và giải pháp nhằm hạn chế hành vi điều chỉnh lợi nhuân của và nâng cao chất lượng thông tin báo các tài chính của các công ty niêm yết.4 Câu hỏi nghiên cứu - Thực trạng hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Thành Phố Hồ Chí Minh hiện nay như thế nào? - Các yếu tố ảnh hưởng như thế nào đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Thành Phố Hồ Chí Minh? - Giải pháp nào nhằm hạn chế hành vi điều chỉnh lợi nhuận và nâng cao chất lượng công bố thông tin của các doanh nghiệp niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Thành Phố Hồ Chí Minh? 1.5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp niêm yết Sở giao dịch chứng khoán Thành Phố Hồ Chí Minh. Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu phân tích hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các doanh nghiệp đang niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán Thành Phố Hồ Chí Minh thông qua báo cáo tài chính của năm tài chính 2015. - Về mặt không gian: Mẫu lựa chọn là 94 công ty niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán TP.Hồ Chí Minh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 - Về mặt Thời gian: Báo cáo tài chính của 94 công ty niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán TP.Hồ Chí Minh trong năm 2015.6 Tình hình các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài Các công trình nghiên cứu trong quốc tế Nghiên cứu “Analysis of factors affecting on the earnings management (Empirical study on the manufacturing company go public in Indonesia)” của Fauziah (2016) tạm dịch là "Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc hành vi điều chỉnh lợi nhuận (nghiên cứu thực nghiệm về các công ty sản xuất công khai tại Indonesia)" đã sử dụng mô hình nhận diện hành vi điều chỉnh lợi nhuận của Jones (1991) đã đưa ra các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận là quy mô công ty, đòn bẩy tài chính, thời gian hoạt động trên thị trường chứng khoán, giá của các cổ phiếu chào bán, uy tín của kiểm soát viên và số lương của ban giám đốc. Bài nghiên cứu sử dụng 35 mẫu quan sát được lấy từ các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán chứng Indonesia trong giai đoạn từ năm 2000-2015 để tiến hành khảo sát và nghiên cứu.