mở đầu và kéo dài đến năm 221 trước công nguyên, là năm nhà Tần thống nhất Trung Quốc. Tuy nhiên cũng có ý kiến cho rằng, thời Xuân Thu bắt đầu từ đầu thời Đông Chu, tức là năm 770 trước công nguyên cho đến năm 475 trước công nguyên và tiếp ngay sau đó là thời Chiến Quốc (475 – 221 trước công nguyên). Về điều kiện kinh tế: 14 Tiến bộ quan trọng nhất của nền kinh tế Trung Quốc thời Xuân Thu là sự ra đời của đồ sắt. Đồ sắt xuất hiện phổ biến, công cụ sản xuất bằng sắt dần thay thế công cụ đồng đá trước đây đã đem lại sự phát triển mạnh mẽ của nền sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp.
Trên cơ sở phát triển sản xuất thủ công nghiệp, thương nghiệp cũng phát triển hơn trước. Tiền tệ xuất hiện. Sang thời Chiến Quốc, nghề luyện sắt và kĩ thuật luyện sắt đã đạt đến trình độ cao. Đồ dùng bằng sắt, đặc biệt là các công cụ sản xuất được sử dụng phổ biến.
Các nước đều hình thành những trung tâm luyện sắt lớn như Hàm Đan nước Triệu, Đường Khê nước Hàn, Lâm Truy nước Tề… Vì vậy mà kỹ thuật thủy lợi và canh tác, khai khẩn đất hoang cũng ngày càng phát triển. Các công trình thủy lợi được xây dựng từ lưu vực sông Hoàng Hà đến lưu vực sông Trường Giang. Từ đó, dẫn đến sự phát triển của các ngành nghề thủ công và sự hưng thịnh của thương nghiệp. Đô thành các nước và một số thành ấp lập trên những trục giao thông trọng yếu đã trở thành những trung tâm buôn bán sầm uất như Hàm Dương (nước Tần), Thọ Xuân (nước Sở), Lâm Truy (nước Tề), Khai Phong (nước Ngụy)… Sự phát triển của các ngành kinh tế thời Xuân Thu – Chiến Quốc dẫn đến sự thay đổi về quyền sở hữu ruộng đất.
Trước đây, toàn bộ ruộng đất đều thuộc quyền sở hữu của nhà nước, nhưng bắt đầu từ thời Xuân Thu, chế độ sở hữu ruộng đất của nhà nước dần tan rã, ruộng tư xuất hiện ngày một nhiều hơn. Thời Tây Chu trước đây, trên cơ sở “khắp dưới gầm trời, đâu cũng đất của vua”, thiên tử nhà Chu phong đất cho các chư hầu. Khi mới phân phong, sự ràng buộc của nhà Chu đối với chư hầu, một mặt dựa vào quan hệ họ hàng, mặt khác dựa vào quan hệ giữa tôn chủ (người phong đất) với bồi thần (người được phân phong). Nhưng đến thời Xuân Thu, quan hệ họ hàng đó đã trở nên xa xôi và quan trọng hơn, nhà Chu với tư cách tôn chủ đã không còn đủ thế lực để bắt những người kế thừa đất phong phải thực hiện nghĩa vụ của họ.
Vì vậy trên thực tế, các nước chư hầu đều coi lãnh địa được được phong là thuộc 15 quyền sở hữu của họ. Ngoài lãnh địa được phong, các nước lớn còn thôn tính, xâm chiếm các nước nhỏ. Trong các nước chư hầu, do sự suy yếu của nhà vua, do tranh giành đất đai của nhau, thái ấp của khanh đại phu cũng dần biến thành ruộng tư của họ. Trong quá trình ấy, chế độ tỉnh điền dần tan rã.
Trước đây, ruộng đất của công xã chia đều cho nông dân. Nông dân nộp một phần sản lượng nông phẩm thu hoạch được cho công xã để nộp lên triều đình. Đến thời kỳ này, do công cụ sản xuất tiến bộ và số dân lao động tăng lên nên đất hoang được khai khẩn ngày càng nhiều. Một số nông dân đã khai phá được thêm một ít ruộng đất bên cạnh phần họ được chia, dẫn đến sự chênh lệch về tài sản giữa nông dân với nhau rõ rệt hơn.
Thêm vào đó, do kỹ thuật sản xuất tiến bộ, việc đầu tư công sức vào ruộng đất cũng khác nhau. Vì vậy, nhiều nông dân không muốn thực hiện định kỳ chia lại ruộng đất như trước đây nữa. Cho nên đến thời kỳ này, một bộ phận nông dân cũng có ruộng đất riêng. Trước kia, ruộng đất thuộc quyền sở hữu của nhà nước nên không được quyền mua bán, nhưng đến thời Xuân Thu, hiện tượng mua bán ruộng đất đã xuất hiện.
Đến thời Chiến Quốc, chế độ ruộng tư càng phát triển mạnh mẽ, chế độ tỉnh điền đi đến chỗ tan rã hoàn toàn. Ruộng đất ngày càng tập trung trong tay các địa chủ lớn, nông dân bị mất ruộng đất ngày càng nhiều. Trước chiều hướng phát triển không thể ngăn chặn được của chế độ ruộng tư dẫn đến những xáo trộn về ruộng đất, việc thu thuế đồng loạt như trước kia không thích hợp nữa. Vì vậy, nhiều nước đã cải cách chế độ thuế khóa.
Giữa thế kỷ VII trước công nguyên, áp dụng chính sách cải cách của Quản Trọng, nước Tề đã căn cứ theo ruộng đất tốt xấu để đánh thuế. Năm 549 trước công nguyên, nước Lỗ bắt đầu đánh thuế theo diện tích ruộng đất, chính thức thừa nhận quyền tư hữu về ruộng đất. Năm 530 trước công nguyên, nước Tần thực hiện cải cách của Thương Ưởng, tuyên bố bỏ chế độ tỉnh điền, cho phép mua bán ruộng đất. Những chính sách ấy của nhà nước càng tạo điều kiện cho sở hữu tư nhân về ruộng đất phát triển.
16 Về điều kiện chính trị - xã hội: Sự phát triển của kinh tế đã tác động mạnh mẽ đến quan hệ giai cấp. Chế độ ruộng tư ngày càng phát triển dẫn đến sự phân hóa trong giai cấp thống trị. Do có ruộng đất riêng, một số đại phu, sĩ đã biến thành những địa chủ mới. Do có thế lực lớn về kinh tế, các nhà buôn mua nhiều ruộng đất và trở thành những thương nhân kiêm địa chủ đồng thời có những ảnh hưởng nhất định về chính trị.
Tổ chức công xã nông thôn bị tan rã, trong thôn xã có sự phân hóa giai cấp mạnh mẽ, một số nhỏ nông dân giàu có trở thành địa chủ, phú nông, đa số nông dân mất ruộng đất, phải đi cày thuê trở thành tá điền, cố nông. Như vậy, những biến động của điều kiện kinh tế đã dẫn đến sự đa dạng trong kết cấu giai tầng của xã hội. Nhiều giai tầng mới xuất hiện, mới cũ đan xen và mâu thuẫn ngày càng gay gắt, như: Mâu thuẫn giữa các nước chư hầu với nhau trong mưu đồ xưng bá để thay thế vị trí nhà Chu; Mâu thuẫn giữa quý tộc cấp tiến và quý tộc bảo thủ. Bộ phận bảo thủ kiên định với lập trường khôi phục trật tự cũ nhà Chu.
Bộ phận cấp tiến một mặt muốn bảo lưu nhà Chu, một mặt cũng không hài lòng với trật tự cũ của nó mà muốn cải biến bằng con đường cải lương cải cách; Mâu thuẫn giữa tầng lớp mới lên có địa vị kinh tế nhưng không có địa vị chính trị với giai cấp quý tộc cũ nhà Chu đang nắm chính quyền; Mâu thuẫn giữa tầng lớp sản xuất nhỏ, thợ thủ công, thương nhân với giai cấp quý tộc thị tộc nhà Chu; Tầng lớp tiểu quý tộc thị tộc, một mặt đang bị tầng lớp mới lên tấn công về chính trị và kinh tế, mặt khác cũng mâu thuẫn với tầng lớp đại quý tộc thị tộc đang nắm chính quyền; Mâu thuẫn nông dân công xã thuộc các tộc bị người Chu nô dịch với nhà Chu và tầng lớp mới lên đang ra sức bóc lột, tận dụng sức lao động của họ. Đó là những mâu thuẫn của thời kì lịch sử đang đòi hỏi giải thể chế độ nô lệ thị tộc, tiến nhập vào chế độ phong kiến. Những mâu thuẫn ấy được thể hiện rõ nét qua các cuộc chiến tranh thôn tính khốc liệt thời kỳ này. 17 Đến thời Xuân Thu, chế độ tông pháp nhà Chu không còn được tôn trọng, quan hệ huyết thống giữa nhà Chu với các nước chư hầu ngày càng xa, quan hệ kinh tế, chính trị, quân sự ngày càng lỏng lẻo, ngôi Thiên tử của vua Chu chỉ còn là hình thức.
Thiên tử nhà Chu hầu như không còn quyền uy gì đối với các chư hầu. Nhiều nước chư hầu không phục tùng vương mệnh, từ chối cống nạp, không ngừng cải cách chính trị. Nhiều nước mượn tiếng khôi phục lại địa vị tông chủ của nhà Chu đề ra khẩu hiện “tôn vương bài di”, đua nhau phát động chiến tranh để mở rộng thế lực và đất đai, thôn tính các nước nhỏ, tranh giành địa vị bá chủ thiên hạ. Thời Xuân Thu có khoảng 242 năm mà xảy ra 483 cuộc chiến tranh lớn nhỏ.
Đầu thời Tây Chu có hàng ngàn nước, đến cuối thời Xuân Thu chỉ còn khoảng hơn một trăm nước, trong đó hùng mạnh nhất thời bấy giờ là Tề, Tấn, Sở, Tống, Ngô, Việt, Tần. Các nước này cai trị theo chính sách “bá đạo” – tức là dựa trên sức mạnh bạo lực, đối lập với cách cai trị “vương đạo”, lấy nhân nghĩa, lấy đức thu phục lòng người. Sang thời Chiến Quốc, chiến tranh diễn ra nhiều hơn, quy mô lớn hơn và tàn khốc hơn thời Xuân Thu. Đây là giai đoạn các nước đua nhau mở mang bờ cõi, củng cố quyền lực, hình thành bảy nước lớn gọi là Chiến Quốc thất hùng: Tần, Sở, Yên, Tề, Triệu, Ngụy, Hàn, trong đó nước Tần – nhờ thực hiện “biến pháp” đã trở thành quốc gia mạnh nhất.
Để đối phó với nhau và ngăn chặn âm mưu xưng bá của Tần, các nước còn lại đã sử dụng hai chiến thuật liên minh lớn là thuật “hợp tung” và thuật “liên hoành”. Thuật “hợp tung” do Tô Tần đề xướng nhằm liên minh các nước yếu phía đông Tần (Sở, Yên, Tề, Triệu, Ngụy, Hàn) để chống lại Tần. Thuật “liên hoành” do Trương Nghi đề xướng nhằm tôn Tần để dẹp các nước còn lại. Thời kỳ Chiến Quốc kết thúc năm 221 trước công nguyên với việc nhà Tần thôn tính sáu nước còn lại, xây dựng chế độ phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên, thực hiện đường lối cai trị bằng pháp luật (pháp trị), mở ra thời đại mới cho lịch sử xã hội Trung Quốc.
18 Việc các nước gây chiến tranh thôn tính lẫn nhau cũng như các mâu thuẫn gay gắt, đan xen, chồng chéo trong xã hội thời Xuân Thu – Chiến Quốc đã phá hoại lễ nghĩa nhà Chu trước đây, phá hoại trật tự triều hội, triều cống, chinh phạt giữa các nước chư hầu và khiến cho sự rối loạn trong xã hội ngày càng tăng. Những lễ nghi chặt chẽ, tôn nghiêm trước đây góp phần bảo vệ và làm hưng thịnh chế độ tông pháp nhà Chu đến đây bị xem thường. Lễ nghĩa, cương thường đảo lộn, đạo đức suy đồi, tình trạng “tiếm ngôi việt vị”, chư hầu chiếm dụng lễ nghĩa của thiên tử, đại phu chiếm dụng lễ của chư hầu diễn ra phổ biến. Chế độ triều cống bị các nước chư hầu tự ý phá bỏ.
Thậm chí các nước lớn còn mượn danh thiên tử bắt các nước nhỏ cống nạp và lệ thuộc vào mình.
