Chương I “Hoạt động hành chính: các khái niệm cơ bản, các nguyên tắc tổ chức và hoạt động” và Chương IX “Khái luận về các hình thức và phương pháp hoạt động hành chính”; PGS.TS Nguyễn Cửu Việt, Bài giảng Cao học “Những vấn đề cơ bản về lý luận quản lý nhà nước”, Bài “Khái niệm và cơ cấu quản lý nhà nước”, “Các hình thức và phương pháp quản lý nhà nước”, Tp Hồ Chí Minh, 2010. 8 Nội dung của bảo vệ rừng là: nghiêm cấm các hoạt động làm thay đổi cảnh quan, môi trường tự nhiên của rừng, các hoạt động khai thác tài nguyên sinh vật và các tài nguyên thiên nhiên khác mà không có giấy phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; gây ô nhiễm môi trường rừng; chăn thả gia súc, gia cầm; nghiêm cấm các hoạt động làm ảnh hưởng đến đời sống tự nhiên của các loài động, thực vật hoang dã hoặc các loài được bảo tồn. Vai trò quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản Dưới tác động của biến đổi khí hậu làm cho bão, lũ, hạn hán, tình hình xâm nhập mặn. diễn ra ngày càng gay gắt và phức tạp, gây ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống của nhân dân mà theo đánh giá của các nhà khoa học thì hậu quả của nó thường ảnh hưởng rất nặng nề, mà trong đó vai trò của rừng rất quan trọng.
Do vậy, vai trò quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản có ý nghĩa vô cùng to lớn. Đây là công tác trọng tâm, chủ yếu để đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật về Luật bảo vệ và phát triển rừng hiện nay. Nạn phá rừng, khai thác trái phép tài nguyên rừng và lâm sản vẫn diễn biến hết sức phức tạp. Hiện nay, nhu cầu sử dụng lâm sản đang vượt khả năng cung ứng bền vững của rừng, diện tích rừng sản xuất cho năng suất gỗ còn rất ít, trong khi diện tích trồng mới rừng chưa đạt được đáng kể.
Tình trạng bẫy, bắt động vật quý, hiếm, hoang dã diễn biến ngày càng phức tạp. Do “cung thấp hơn cầu” nên công tác quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản cũng gặp rất nhiều khó khăn và nguy hiểm, nếu công tác này thực hiện tốt sẽ mang lại hiệu quả cao trong việc giữ gìn môi trường rừng, bảo tồn các loài động vật quý, hiếm, hoang dã đang có nguy cơ bị tuyệt chủng. Quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản thực hiện tốt sẽ làm giảm thiểu các hành vi vi phạm về pháp luật bảo vệ và phát triển rừng, góp phần bảo vệ pháp luật và bảo đảm mục tiêu trồng mới 5 triệu ha rừng đang được Đảng và Nhà nước vận động thực hiện. Khái niệm, đặc điểm vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản 1.
Khái niệm vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản 9 Trong pháp luật về vi phạm hành chính ở nước ta, khái niệm “vi phạm hành chính” lần đầu tiên được định nghĩa tại điều 1 Pháp lệnh xử phạt vi phạm hành chính do Hội đồng Nhà nước ban hành ngày 30 tháng 11 năm 1989 và có hiệu lực ngày 01 tháng 01 năm 1990 (viết tắt là: Pháp lệnh 1989) như sau: “Vi phạm hành chính là hành vi do cá nhân, tổ chức thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm các quy tắc quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm hình sự và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt hành chính”. Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua ngày 02 tháng 7 năm 2002, có hiệu lực thi hành từ ngày 1 tháng 10 năm 2002 (viết tắt là: Pháp lệnh 2002) không đưa ra định nghĩa về vi phạm hành chính, mà chỉ đưa ra khái niệm “xử phạt vi phạm hành chính” tại khoản 2 Điều 1: “Xử phạt vi phạm hành chính được áp dụng đối với cá nhân, cơ quan, tổ chức (sau đây gọi chung là cá nhân, tổ chức) có hành vi cố ý hoặc vô ý vi phạm các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính”. Giáo trình Luật hành chính Việt Nam năm 20085 thì định nghĩa vi phạm hành chính như sau: “Vi phạm hành chính là hành vi (hành động hoặc không hành động) trái pháp luật, có lỗi (cố ý hoặc vô ý) do cá nhân có năng lực trách nhiệm hành chính hoặc tổ chức thực hiện, xâm phạm trật tự nhà nước và xã hội, trật tự quản lý, sở hữu nhà nước, tổ chức, cá nhân, các quyền tự do và lợi ích hợp pháp của công dân mà theo pháp luật phải chịu trách nhiệm hành chính”. Trong định nghĩa nêu trên, thuật ngữ “trật tự nhà nước và xã hội” chỉ tình trạng có trật tự của tất cả những quan hệ xã hội được hình thành trong hoạt động của nhà nước và xã hội, thuật ngữ “trật tự quản lý” chỉ tình trạng có trật tự của những quan hệ xã hội hình thành trong hoạt động nội bộ các cơ quan, tổ chức nhà nước.
Dựa vào tính chất của các quan hệ xã hội ở các lĩnh vực đó, vi phạm hành chính được phân ra thành các loại khác nhau như: vi phạm hành chính trong lĩnh 5 Nguyễn Cửu Việt (2008), Giáo trình Luật hành chính Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, tr. 10 vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản, vi phạm hành chính trong lĩnh vực xây dựng, vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ, vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, v. Vi phạm pháp luật trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản là hành vi xâm phạm tới quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của tổ chức và cá nhân được Nhà nước giao rừng hoặc cho thuê rừng. Để đấu tranh với các vi phạm pháp luật đó, Nhà nước đặt ra rất nhiều quy tắc, trong đó có các quy định về xử lý vi phạm hành chính.
Khoản 2 Điều 1 của Nghị định 99/2009/NĐ-CP ngày 02 tháng 11 năm 2009 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản (sau đây viết tắt là Nghị định 99/2009/NĐ-CP) định nghĩa: “Vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản là việc các cá nhân, tổ chức trong nước và nước ngoài có hành vi vô ý hoặc cố ý vi phạm các quy định của Nhà nước về quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản chưa gây thiệt hại hoặc đã gây thiệt hại đến rừng, lâm sản, môi trường rừng nhưng chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự”. Định nghĩa này tuy nêu được các dấu hiệu pháp lý cơ bản của khái niệm vi phạm hành chính là: chủ thể của hành vi, có lỗi (vô ý hoặc cố ý), tính trái pháp luật của hành vi, nhưng có mấy hạn chế sau: - Dấu hiệu “hành vi” diễn đạt nôm na là “việc các cá nhân, tổ chức trong nước và nước ngoài có hành vi”. Mặt khác, các hình thức của hành vi là hành động hoặc không hành động không được nói đến. - Dấu hiệu quan trọng “bị xử lý vi phạm hành chính” diễn đạt theo cách “chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự”, tức là một lĩnh vực luật hành chính mà định nghĩa khái niệm của mình lại dùng phương pháp loại trừ khái niệm của luật hình sự là rất không chuẩn xác, thực ra như thế là chưa đề cập đến dấu hiệu này, vì “chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự” chưa hẳn đã là “bị xử lý vi phạm hành chính”, mà có thể xử lý theo cách khác.
Mặt khác, diễn đạt hay gặp về vi phạm hành chính là hành vi “chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự” còn có tác hại làm cho người áp dụng tưởng rằng mình có thể tự 11 xác định hành vi nào là thuộc diện truy cứu trách nhiệm hình sự, hành vi nào không. - Dấu hiệu quan trọng “theo quy định của pháp luật” thiếu, tức là “theo quy định của Nghị định này hoặc của các văn bản sửa đổi, bổ sung Nghị định này phải bị xử lý vi phạm hành chính”. Từ các nhận xét trên, theo chúng tôi, có thể định nghĩa lại khái niệm vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản như sau: “Vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản là hành vi (hành động hoặc không hành động) cố ý hoặc vô ý của cá nhân, tổ chức trong nước và nước ngoài vi phạm các quy định pháp luật về quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản chưa gây thiệt hại hoặc đã gây thiệt hại đến rừng, lâm sản, môi trường rừng và theo quy định của Nghị định này hoặc của các văn bản sửa đổi, bổ sung Nghị định này phải bị xử lý vi phạm hành chính”. Đặc điểm vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản Vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản là một dạng của vi phạm hành chính, cũng có những điểm chung giống như các vi phạm hành chính trong các lĩnh vực khác.
Ngoài những đặc điểm chung giống như các vi phạm hành chính trong các lĩnh vực khác, vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý rừng, bảo vệ rừng và quản lý lâm sản có một đặc điểm riêng lớn là có tính chất rất phức tạp, khó xử lý hiệu quả, đặc điểm này thể hiện thành các đặc điểm cụ thể như sau: - Đối tượng bị hành vi vi phạm hành chính xâm hại là tài nguyên rừng, các sản vật, động vật rừng có trong tất cả các loại rừng; là loại tài nguyên đặc biệt mà khả năng tái tạo lâu dài, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của nhân loại. Hàng loạt các thiên tai như: bão, lũ lụt, sạt lở đất ven sông hoặc ven biển, biến đổi khí hậu… có nguyên nhân chính là từ việc làm cạn kiệt nguồn tài nguyên này. Việc sử dụng quá mức các sản vật, động vật rừng nhằm mục đích tiêu dùng của con người ảnh hưởng đến việc bảo tồn nhiều loại động vật rừng, do các loài này dần dần biến mất khỏi trong tự nhiên, gây mất cân bằng sinh thái.