Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU CƠ QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC KHI ĐỂ XẨY RA THAM NHŨNG 1. NHẬN THỨC CHUNG VỀ THAM NHŨNG VÀ CÔNG TÁC PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 1. Quan niệm về nguồn gốc và đặc điểm của tham nhũng 1. Khái niệm tham nhũng Hiện nay, có rất nhiều quan niệm khác nhau về tham nhũng.
Theo nghĩa rộng, tham nhũng được hiểu là hành vi của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi. Từ điển Tiếng việt định Nghĩa: Tham nhũng là lợi dụng quyền hành nhũng nhiễu nhân dân và lấy của tài liệu hướng dẫn của Liên hợp quốc về cuộc đấu tranh quốc tế chống tham nhũng (năm 1969) quan niệm tham nhũng là “Sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng” [39, tr. Pháp luật Việt Nam quy định “tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ đó vì vụ lợi”. Người có chức vụ, quyền hạn chỉ giới hạn ở những người làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc hệ thống chính trị; nói cách khác là ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, vốn, tài sản của Nhà nước.
Việc giới hạn như vậy nhằm tập trung đấu tranh những hành vi tham nhũng ở khu vực diễn ra phổ biến nhất, thích hợp với việc áp dụng các biện pháp phòng, chống tham nhũng. Với quan điểm đó, công tác phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay chủ yếu tập trung vào khu vực công, đặc biệt là tập trung vào các cơ quan HCNN, gắn liền với con người, tài sản, vốn của Nhà nước. Như vậy, tham nhũng có những dấu hiệu cơ bản là: phải là người có chức vụ và quyền hạn trong hệ thống các cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức chính trị - xã hội, phải lợi dụng 8 những quyền hạn hoặc nhiệm vụ đã được giao hoặc ủy quyền; và đặc biệt với mục đích là vụ lợi. Đây cũng là dấu hiệu cơ bản để phân biệt với các hành vi cố ý làm trái gây hậu quả thiệt hại tài sản của Nhà nước.
Với các đặc điểm này thì khái niệm tham nhũng ở nước ta có thể hẹp hơn so với các nước khác nhưng vẫn bao hàm được các dấu hiệu cơ bản và sát hơn với thực tế tham nhũng và đấu tranh chống tham nhũng ở nước ta [39, tr. Quan niệm về nguồn gốc tham nhũng Khi nghiên cứu bản chất của tham nhũng chúng ta thấy rằng, tham nhũng gắn liền với vấn đề quyền lực và lợi ích cá nhân, nguồn gốc của tham nhũng cũng xuất phát từ những yếu tố này. Trước hết, tham nhũng là một hiện tượng tiêu cực của xã hội gắn liền với quyền lực, việc tổ chức sử dụng quyền lực. Chỉ khi có quyền lực, tham gia vào quá trình QLNN thì tham nhũng mới có thể nảy sinh.
Chúng ta thấy hình thái kinh tế - xã hội đầu tiên trong lịch sử loài người là xã hội cộng sản nguyên thủy, ở đó chưa có giai cấp, chưa có nhà nước và pháp luật. Trong xã hội, đã có quyền lực và hệ thống quản lý các công việc của xã hội, nhưng đây mới chỉ là quyền lực xã hội, hòa nhập với xã hội. Cơ sở kinh tế của xã hội cộng sản nguyên thủy là chế độ sở hữu chung về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động. Mọi người đều bình đẳng trong lao động và hưởng thụ, không có tài sản riêng, không có tình trạng chiếm đoạt tài sản và xã hội không phân chia thành giai cấp, do đó, trong xã hội chưa có tình trạng tham nhũng.
Xã hội phát triển cao hơn làm nảy sinh chế độ sở hữu. Khi đó, xã hội phân chia thành giàu, nghèo; phân chia giai cấp có lợi ích khác nhau, Nhà nước xuất hiện với tư các là cơ quan quyền lực nhằm điều hành những lợi ích đối lập nhau trong xã hội. Ở đó, quyền lực nằm trong tay giai cấp thống trị và việc thực hiện quyền lực thông qua giai cấp cầm quyền. Từ đó xuất hiện việc sử dụng quyền lực được giao vì các lợi ích cá nhân hoặc của những người có liên quan đến họ thì hành vi đó chính là hành vi tham nhũng [39, tr.
9 Qua đó có thể thấy, không phải mọi loại quyền lực ở mọi loại hình thái kinh tế - xã hội đều là nguồn gốc làm phát sinh tham nhũng. Hay nói cách khác, tham nhũng xuất hiện khi quyền lực được tổ chức, sử dụng bởi một nhóm người, một giai cấp nhất định, quyền lực ấy bị những người này lợi dụng để chiếm đoạt lợi ích, tài sản cho bản thân hoặc cho những người liên quan. Như vậy, không phải chỉ riêng có quyền lực nhà nước (quyền lực được tổ chức sử dụng bởi Nhà nước) mới làm phát sinh tham nhũng mà cả các loại khác như quyền lực của một tổ chức nhất định, của một tập thể… cũng có thể làm phát sinh tham nhũng. Do đó, tham nhũng chính là hiện tượng xã hội gắn với sự xuất hiện chế độ tư hưu, sự hình thành giai cấp và sự ra đời phát triển của bộ máy nhà nước, quyền lực nhà nước và quyền lực khác [39, tr.
Nguồn gốc thứ hai của tham nhũng chính là sự theo đuổi lợi ích cá nhân của người có chức vụ, quyền hạn. Tham nhũng nói cách khác, chính là sự tham lam, vụ lợi, nhũng nhiễu, là chiếm đoạt lợi ích, tài sản của công thành của riêng. Con người sống và luôn hành động theo nhu cầu vật chất, tinh thần của mình, sống và hành động theo lợi ích. Lợi ích là động lực cơ bản, là mục tiêu của mọi hoạt động và là nguồn gốc cho sự phát triển của xã hội.
Bởi vì, muốn tồn tại và phát triển con người cần thỏa mãn các nhu cầu về ăn, mặc, ở, đi lại, vui chơi, học tập, giải trí,… Cùng với sự phát triển của xã hội thì những nhu cầu đó cũng tăng lên và con người tìm mọi cách để thỏa mãn chúng. Lợi ích của từng cá nhân và lợi ích của tập thể có thể thống nhất với nhau hoặc không. Có khi muốn đạt lợi ích cá nhân người ta phải thông qua lợi ích tập thể, vì lợi ích tập thể; nhưng có khi vì lợi ích cá nhân người ta phai phải làm phương hại lợi ích tập thể. Do đó, khi mọi cá nhân, nhóm người năm giữ quyền lực, được trao quyền lực để quản lý, điều hành một cơ quan, đơn vị, họ có xu hướng lợi dụng quyền lực đó vì lợi ích vật chất, tinh thần của bản thân hoặc những người thân quen của mình.
Hành vi này chỉ đem lại cho một hoặc một số cá nhân nhưng sẽ làm phương hại đến đến lợi ích của xã hội, gây thiệt hai to lớn cho sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước [25, tr. 10 Tóm lại, quyền lực, việc tổ chức sử dụng quyền lực và lợi ích cá nhân chính nguồn gốc sâu xa của tham nhũng. Xuất phát từ nguồn gốc này, tham nhũng có thể nảy sinh bất cứ khi nào nếu quy định của pháp luật, cơ chế kiểm soát quyền lực không hiệu quả, nếu người năm giữ quyền lực không bản lĩnh, phẩm chất, tha hóa về đạo đức, trách nhiệm người đứng đầu không cao thì sẽ là mầm mống phát sinh tham nhũng. Đặc điểm tham nhũng ở Việt Nam Sau gần 30 năm đổi mới, mặc dù đất nước ta đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trên các mặt kinh tế, chính trị, xã hội, nhưng trình độ quản lý vẫn còn lạc hậu, nên kinh tế phát triển chậm, còn dấu ấn một xã hội nông nghiệp, mức sống chưa cao.
Cùng với những hạn chế yếu kém trong quá trình quản lý nhà nước là điều kiện thuận lợi cho tham nhũng xuất hiện. Bên cạnh đó, hệ thống chính sách, pháp luật chưa đẩy đủ, hoàn thiện, thiếu đồng bộ, thiếu nhất quán, xử lý các hành vi tham nhũng chưa nghiêm, chưa đáp ứng được nhu cầu, chưa phản ảnh và điều chỉnh kịp thời những vẫn đề đặt ra trong quá trình phát triển. Ở Việt Nam, các nhà khoa học pháp lý nhìn nhận tham nhũng trên các bình diện: chính trị, kinh tế, pháp lý, đạo đức, truyền thống.và đặc biệt là bằng công cụ của tội phạm học để ghi nhận tính chất, đặc điểm và mức độ của tham nhũng. Trên quan điểm tổng thể đó đã nêu ra những đặc trưng cơ bản của tham nhũng như sau: Thứ nhất, chủ thể của tham nhũng phải là những người có chức vụ quyền hạn làm việc trong bộ máy nhà nước ở các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp từ trung ương đến địa phương, trong các cơ quan Đảng và các đoàn thể… Thứ hai, hành vi tham nhũng được thực hiện trên cơ sở lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao.
Đây là yếu tố thứ hai của tham nhũng và cũng là yếu tố cơ bản để xác định hành vi tham nhũng. Thứ ba, mục đích của hành vi tham nhũng là vụ lợi. Vụ lợi là vì lợi ích vật chất cho bản thân mình, cho người khác hoặc một nhóm người mà mình quan tâm. Qua nghiên cứu công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng trong những năm qua, tham nhũng ở Việt Nam hiện nay có những đặc điểm sau: 11 - Thứ nhất, do thói quen, tập quán xen lẫn hành vi vi phạm pháp luật Trong quá trình chuyển đổi, cơ chế cũ đang dần bị thay thế những nếp nghĩ, nhưng thói quen, tập quán thì vẫn còn.
Trong khi đó, cơ chế mới hình thành còn nhiều bất cập, quá trình thực hiện không tránh khỏi lúng túng, các chuẩn mực đánh giá chưa rõ ràng. Trong bối cảnh đó, không ít đối tượng được giao nhiệm vụ quản lý lợi dụng những kẽ hở để chiếm đoạt tài sản của Nhà nước, thu lợi cho cá nhân hoặc một nhóm người, hoặc có thể là một cơ quan, đơn vị, hay một địa phương. - Thứ hai, tham nhũng ở Việt Nam từ nhỏ nhặt, vụn vặt đến lớn Do những điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội, đạo đức truyền thống, phương thức quản lý… nạn tham nhũng ở Việt Nam trong những năm trở lại đây từ nhỏ nhặt, vụn vặt, hay còn gọi là tham nhũng vặt cho đến các vụ tham nhũng lớn. Những vụ tham nhũng nhỏ nhặt tới mức tiền hoặc tài sản của người đưa hối lộ cho các quan chức chỉ trên mức quà biếu thông thường một chút mà xã hội có thể chấp nhận được.