CHƯƠNG 1 XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG DẠY HỌC ĐA PHƯƠNG TIỆN TẠI CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan về nghiên cứu vấn đề Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong quá trình dạy học đã trở thành là một vấn đề quốc tế không chỉ thu hút được sự quan tâm của các nhà sản xuất thiết bị và cung cấp dịch vụ mà còn là vấn đề được nghiên cứu quan trọng, mang tính chất chiến lược đối với các nhà quản lý giáo dục trong những năm gần đây. Thực tế cho thấy, đã có nhiều Hội nghị quốc tế được tổ chức để trao đổi về vấn đề này, như các Hội nghị: “Thiết kế và sử dụng giáo án điện tử trong giáo dục phổ thông ở khu vực Châu Á-Thái Bình Dương” ở Brunei (2003, 2004); “Phát triển giáo án điện tử trong các trường trung học cơ sở” ở Singapore (2003, 2004); “Phát triển môi trường dạy học đa phương tiện” ở Italia (2005); “Phát triển thiết bị dạy học và giáo án điện tử” ở Philippin (2005). Trong bối cảnh hiện nay, vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin trong ngành giáo dục và đào tạo đã và đang được các nước trên thế giới quan tâm và đã trở nên một vấn đề toàn cầu.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin mang đến sự đổi mới về cách dạy và cách học cho mọi cấp học từ mầm non đến đại học. Qua đó, các quốc gia đã nghiên cứu vai trò, lợi ích của công nghệ thông tin, ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác dạy học, đổi mới phương pháp dạy học và công tác quản lý giáo dục. Đồng thời, coi công nghệ thông tin như là một công cụ, phương tiện dạy học mới để nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục. Đặc biệt, với sự ra đời của các phần mềm dạy học đã hỗ trợ đắc lực cho việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học như phần mềm Microsoft Teams, Google Classroom, Zoomeeting.
Công nghệ thông tin là một thành tựu lớn của cuộc cách mạng khoa học, kỹ thuật trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4. Việc nghiên cứu và ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục và đào tạo đã được đề cập trong 8 nhiều công trình nghiên cứu, có thể kể đến như: Đề án “Tin học cho mọi người” của nước Pháp năm 1970; Chương trình MEP - Chương trình giáo dục vi điện tử của Chính phủ Anh năm 1980; các chương trình và phần mềm các môn học cho trường trung học được cung cấp bởi NSCU - Australia, năm 1984; đề án CLASS - Máy tính và các nghiên cứu ở trường học ở Ấn Độ, 1985; Hội thảo về “Xây dựng phần mềm tin học”, các nước châu Á - Thái Bình Dương, tổ chức tại Malaysia năm 1985…. Bên cạnh các đề tài nghiên cứu, có thể kể đến một số tài liệu tiêu biểu như “Công nghệ day học” (Instructional Technology for Teaching and Learning) đã mô tả việc xây dựng kế hoạch tiến hành các hoạt động dạy học có sự hỗ trợ của phương tiện kỹ thuật theo hướng phát huy vai trò tích cực của người học; đề xuất các biện pháp sử dụng phương tiện kỹ thuật phù hợp với những yêu cầu và hình thức dạy học cụ thể; đồng thời, nhấn mạnh vai trò của phương tiện kỹ thuật nói chung, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho các hoạt động dạy học. Cuốn “Dạy học với công nghệ: Tạo lớp học - học sinh làm trung tâm” của Judith H.
Sandholtz (1997), cuốn sách đã trình bày nhằm triển khai các hướng ứng dụng công nghệ máy tính trong giảng dạy theo hướng người học là trung tâm và những ảnh hưởng của nó đối với nền giáo dục hiện đại; cuốn sách “Học với công nghệ: Triển vọng kiến tạo”, của David H. Jonassen và các cộng sự (1999), cuốn sách tập trung trình bày những tác động tích cực của công nghệ máy tính đối với cách học của người học. Các tác giả đã làm rõ vai trò to lớn của các phương tiện đa truyền thông đối với việc kích thích một cách tích cực các giác quan của học sinh trong quá trình học tập trên lớp, giúp mỗi người học có thể phát huy tốt khả năng, sở thích, năng lực để khám phá, tìm kiếm tri thức… Những nghiên cứu và yêu cầu của việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học đã được đề cập cụ thể hơn trong một số tài liệu, như: William Clyde and Andrew Delohery (2005) “Sử dụng công nghệ trong dạy học”; George Cole (2006) “Danh sách 101 cần thiết cho việc sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong lớp học"; Alan M.Pritchard (2007) với cuốn sách “Dạy học hiệu quả với công 9 nghệ thông tin và thực hành”; Helena Gillespie, Helen Boulton (2007) “Dạy và học với môi trường học tập ảo” và một số công trình nghiên cứu về xu hướng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy - học của S.Leinonen, Maria Ranieri, Gerry White. Theo Clark and Paivio (1991), từ góc độ tâm lý học nhận thức, nhận thức của con người được chia ra làm 2 hệ thống, đó là hệ thống xử lý âm thanh và hệ thống xử lý hình ảnh.
Tuy nhiên, giới hạn bộ nhớ lưu giữ hình ảnh và âm thanh này là rất hạn chế (Baddeley, 1992; Chandler & Sweller, 1991). Chính vì vậy, chúng ta nên hạn chế việc lạm dụng ngôn ngữ nói trong giảng dạy, mà thay vào đó nên tìm kiếm những phương pháp khác để truyền đạt thông tin. Việc học tập được cho là tích cực và hiệu quả khi người học tự chọn lựa và tổ chức thông tin một cách có hệ thống và được tạo điều kiện thuận lợi để người học xây dựng mối liên hệ giữa những thông tin và kiến thức đã tích lũy được từ trước với thông tin mới (Mayer, 1996; Wittrock, 1989) Theo nhà Tiến sĩ tâm lý học nhận thức Mayer, “Con người học tốt hơn khi được học bằng cả hình ảnh và ngôn ngữ” (2009), do đó, đưa đa phương tiện vào bài giảng là một xu hướng tất yếu và phù hợp. Thông qua nghiên cứu, các tác giả đã đề xuất những ý tưởng, quan điểm khi nghiên cứu các ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào dạy học, đồng thời chỉ ra những điểm có lợi và bất lợi, nên và không nên khi sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông cùng một số dẫn chứng vào dạy học một số môn cụ thể.
Ở trong nước, đã có nhiều đề án, công trình nghiên cứu về việc ứng dụng CNTT nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo. Bước vào thế kỷ 21 là bước vào kỷ nguyên của CNTT cùng với kinh tế tri thức, mỗi quốc gia đều đứng trước những thời cơ và thách thức lớn, đó là sự bùng nổ thông tin, sự phát triển như vũ bão của cách mạng khoa học công nghệ. Nó có ảnh hưởng rất sâu sắc đến mọi hoạt động của xã hội và trở thành một trong những nhân tố quyết định sức mạnh và vị 10 thế của mỗi quốc gia trên thế giới. Chính bởi vậy, việc tập trung đầu tư cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo là chiến lược quan trọng hàng đầu của mỗi quốc gia.
Nhận thức được vai trò to lớn của CNTT, Đảng ta đã sớm có chủ trương đẩy mạnh ứng dụng CNTT trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế bằng Chỉ thị số 58-CT/TW ngày 17 tháng 10 năm 2000 của Ban chấp hành trung ương Đảng, Chỉ thị đã nhấn mạnh vào việc đẩy mạnh dụng công nghệ thông tin trong công tác giáo dục và đào tạo ở các cấp học, bậc học, ngành học. Phát triển các hình thức đào tạo từ xa phục vụ chocầu học tập toàn xã hội. Đặc biệt tập trung phát triển mạng máy tính phụ cho giáo dục và đào tạo, kết nối Internet tới tất cả các cơ sở giáo dục và đào tạo. Vấn đề này cũng đã được đưa vào Luật giáo dục của nước ta.
Vấn đề quản lý ứng dụng CNTT trong dạy học cũng đã có nhiều tác giả trong nước quan tâm nghiên cứu. Trong đó phổ biến là những nghiên cứu về vị trí, vai trò của CNTT với giáo dục, hoặc cách quản lý và ứng dụng CNTT như thế nào cho hiệu quả trong lĩnh vực giáo dục. Đáp ứng yêu cầu và xu thế phát triển chung, nhiều hội thảo khoa học cấp quốc gia và vùng miền đã được tổ chức với các báo cáo xoay quanh vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong giáo dục, theo các chủ đề như: ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong giáo dục phổ thông - Công nghệ giáo dục” (Hà Nội, 12/2001); “Công nghệ thông tin và truyền thông trong giáo dục trong giáo dục và đào tạo (Hà Nội, 03/2004); “Đổi mới phương pháp dạy học với sự tham gia của thiết bị kỹ thuật” (Đại học Huế, 04/2004); “Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong nghiên cứu, quản lý, dạy và học của tuổi trẻ các trường đại học sư phạm toàn quốc” (Hà Nội, 04/2005); “Nâng cao chất lượng dạy và học trong trường phổ thông nhờ sự hỗ trợ của thiết bị và phần mềm dạy học” (thành phố Hồ Chí Minh, 11/2005); “Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong đổi mới phương pháp dạy học ở các trường phổ thông bậc trung học” 11 (Vũng Tàu, 2/2006); “Các giải pháp công nghệ và quản lý trong ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào đổi mới dạy-học” (Hà Nội, 12/2006); “Công nghệ thông tin với công tác thiết bị dạy học ở trường trung học”, (thành phố Hồ Chí Minh, 06/2007)… Nhìn chung, các báo cáo trong các hội thảo này đã phản ánh kịp thời thực tế ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học ở trường phổ thông và trên cơ sở đó đã chỉ rõ những ưu điểm, hạn chế và đề xuất một số giải pháp khả thi. Các tham luận đã có hướng đi sâu tìm 12 hiểu vấn đề ứng dụng ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào dạy học ở trường tiểu học.
Từ năm học 2007 - 2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có những chủ trương triển khai mạnh mẽ việc ứng dụng ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào giáo dục, thể hiện trong các công văn số 9584/BGDĐTCNTT (07/9/2007), số 12966/BGDĐT- CNTT (10/12/2007) về việc thực hiện năm học 2008 - 2009 là “Năm học công nghệ thông tin”, trong đó, có nội dung: Khuyến khích mỗi trường trung học phổ thông, trung học cơ sở tạo mới nhiều thêm bài giảng điện tử của các môn học, đặc biệt cho cả các môn khoa học xã hội như ngữ văn, lịch sử, địa lý, nhạc, họa.