MỞ ĐẦU Hiện nay, vấn đề bảo vệ môi trường (BVMT) đang được cả thế giới, quốc gia, ngành và toàn xã hội quan tâm. Và vì vậy, công tác BVMT đã và đang đặt ra những yêu cầu cao hơn, chặt chẽ hơn đối đối với các doanh nghiệp. Đa số các doanh nghiệp đang quản lý môi trường hiện nay bằng chính hệ thống quản lý doanh nghiệp, và mang tính kiêm nhiệm các vấn đề về BVMT mà chưa thiết lập thành một hệ thống quản lý chuyên nghiệp về môi trường, do đó, công tác BVMT tại các doanh nghiệp đã có chuyển biến và cải thiện tốt hơn tuy nhiên chưa mang tính hệ thống và toàn diện. Hệ thống quản lý môi trường (HTQLMT) là tập hợp các yêu cầu về quản lý các yếu tố ảnh hưởng tới môi trường trong quá trình hoạt động của tổ chức, doanh nghiệp nhằm giúp các tổ chức/doanh nghiệp giảm thiểu tác động gây tổn hại tới môi trường và thường xuyên cải tiến kết quả hoạt động về môi trường.
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng hiện nay, để nâng cao sức cạnh tranh doanh nghiệp phải đáp ứng được các tiêu chuẩn toàn cầu, trong đó có các tiêu chuẩn của ISO. HTQLMT thường được biết đến với Tiêu chuẩn ISO 14001:1996 là bộ tiêu chuẩn về quản lý môi trường do Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) ban hành năm 1996, được cập nhật và điều chỉnh qua các năm. Xu thế áp dụng tiêu chuẩn này tại các doanh nghiệp, tổ chức trên thế giới ngày càng tăng. Tính đến hết năm 2017, toàn thế giới đã có Công ty/doanh nghiệp được công nhận là 358.953 và có mặt tại 227 quốc gia.
Thực tế áp dụng đã cho thấy, HTQLMT theo ISO 14001 đã mang lại những lợi ích như: giúp tổ chức/doanh nghiệp xác định và quản lý các vấn đề môi trường một cách toàn diện; chủ động kiểm soát để đảm bảo đáp ứng các yêu cầu của pháp luật về môi trường; phòng ngừa rủi ro, tổn thất từ các sự cố về môi trường; tạo dựng thương hiệu: nâng cao hình ảnh của tổ chức/doanh nghiệp đối với người tiêu dùng và cộng đồng; giành được ưu thế trong cạnh tranh trên thị trường; tiết kiệm chi phí sản xuất do quản lý và sử dụng các nguồn lực một cách hiệu quả. Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện một hệ thống quản lý chất lượng hiệu quả, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã và đang chú trọng xây dựng hệ thống quản lý môi 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường đạt tiêu chuẩn ISO 14001: 2015. Tiêu chuẩn ISO 14001: 2015 là công cụ quản lý hữu hiệu giúp doanh nghiệp kiểm soát, giảm thiểu và chủ động phòng ngừa các tác động xấu đến môi trường, đảm bảo đáp ứng các yêu cầu pháp lý và đạt được các mục tiêu phát triển bền vững. Trước đây, việc áp dụng HTQLMT theo tiêu chuẩn ISO 14001 là hoàn toàn tự nguyện.
Tuy nhiên tại Việt Nam, theo Nghị định 40/2019/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành luật BVMT số 55/2014/QH13 thì việc áp dụng một HTQLMT hoặc tương đương như hệ thống quản lý theo tiêu chuẩn ISO 14001 có tính bắt buộc đối với các doanh nghiệp có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Xuất phát từ nền tảng khoa học và điều kiện thực tế nêu trên, học viên đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu xây dựng hệ thống quản lý môi trường theo tiêu chuẩn ISO tại Công ty Than Thống Nhất” nhằm góp phần nâng cao năng lực, hiệu quả trong công tác quản lý môi trường của Công ty Than Thống Nhất. Đây cũng là mong muốn, tâm huyết của cá nhân học viên trong việc đóng góp cơ sở khoa học cho lộ trình xây dựng và đạt được HTQLMT theo tiêu chuẩn ISO 14001 của Công ty Than Thống Nhất. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG QUẢN LÝ MÔI TRƢỜNG ISO 14001 1.
Khái quát về bộ tiêu chuẩn ISO 14000 1. Lịch sử ra đời bộ tiêu chuẩn ISO 14000 Bộ tiêu chuẩn quốc tế về quản lý môi trường do Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) công bố. Các tiêu chuẩn của bộ ISO 14000 đưa ra những yếu tố cơ bản của một HTQLMT (EMS – Environment Management System) hữu hiệu. Những yếu tố này bao gồm việc xây dựng một chính sách về môi trường, xác định các mục đích và mục tiêu, thực hiện một chương trình để đạt được những mục tiêu đó, giám sát và đánh giá tính hiệu quả của nó, điều chỉnh các vấn đề và kiểm tra hệ thống để cải thiện nó và cải thiện tác động chung đối với môi trường.
Ủy ban Kỹ thuật TC 207 của ISO được thành thành lập và bắt đầu hoạt động từ năm 1993 để xây dưng các tiêu chuẩn quốc tế cho các hệ quản lý môi trường. Công việc của TC 207 bao gồm những tiêu chuẩn trong lĩnh vực đánh giá các tổ chức các HTQLMT (EMS); kiểm toán môi trường (EA - Environment Auditing); đánh giá hoạt động môi trường (EPE - Environment Performance Evaluation) cũng như trong lĩnh vực sản phẩm và quá trình ghi nhãn môi trường (EL - Environment Labeling); đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA – Life Cycle Assessment); các khía cạnh môi trường trong tiêu chuẩn sản phẩm (EAPS – Environment Aspects in Product Standards). Những tiêu chuẩn đầu tiên đã được chấp nhận là: a) ISO 14001 – Hệ thống quản lý môi trường: Quy định và hướng dẫn sử dung; b) ISO 14004 – Hệ thống quản lý môi trường: Hướng dãn chung về nguyên tắc, hệ thống và các kỹ thuật hỗ trợ. c) ISO 14010- Hướng dẫn đánh giá môi trường: Các nguyên tắc chung.
d) ISO 14011- Hướng dẫn đánh giá môi trường: Quy trình đánh giá, đánh giá hệ thống quản lý môi trường; e) ISO 14012 - Hướng dẫn đánh giá môi trường: Tiêu chuẩn năng lực đối với chuyên gia đánh giá môi trường. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phiên bản chính thức được ban hành vào năm 1996 và được soát xét lần 01 vào năm 2004. Nội dung bộ tiêu chuẩn ISO 14000 ISO 14000 là bộ tiêu chuẩn về HTQLMT do tổ chức ISO xây dựng và ban hành nhằm đưa ra các chuẩn mực xác định, kiểm soát và theo dõi những ảnh hưởng từ hoạt động của tổ chức đến môi trường. Cấu trúc bộ tiêu chuẩn ISO 14000 bao gồm: - Nhóm tiêu chuẩn về hệ thống quản lý môi trường: tiêu chuẩn ISO 14001 và tiêu chuẩn ISO 14004.
- Nhóm tiêu chuẩn về đánh giá môi trường: tiêu chuẩn ISO 14010, ISO 14011, ISO 14012. - Nhóm tiêu chuẩn về đánh giá tác động môi trường: tiêu chuẩn ISO 14030, ISO 14031. - Những tiêu chuẩn liên quan đến công cụ quản lý môi trường: bao gồm các tiêu chuẩn khác của bộ tiêu chuẩn ISO 14000 [12]. Mục đích và phạm vi áp dụng bộ tiêu chuẩn ISO 14000 Mục đích: Mục đích tổng thể của bộ tiêu chuẩn ISO 14000 là hỗ trợ công tác BVMT và kiểm soát ô nhiễm.
Bộ tiêu chuẩn giúp tổ chức xử lý các vấn đề môi trường một cách hệ thống, đáp ứng yêu cầu kinh tế, xã hội vì tiêu chuẩn ISO 14000 được xây dựng trên nguyên tắc đơn giản là việc quản lý môi trường càng được cải thiện thì chất lượng môi trường càng cải thiện, hiệu quả càng cao. Mục đích cơ bản của bộ tiêu chuẩn ISO 14000 là cung cấp cho tổ chức “các yếu tố của một Hệ thống QLMT có hiệu quả” hỗ trợ tổ chức trong việc phòng tránh các ảnh hưởng môi trường phát sinh từ hoạt động, sản phẩm hoặc dịch vụ của tổ chức. Bộ tiêu chuẩn còn cung cấp cơ sở cho việc hòa nhập thương mại quốc tế [2]. Phạm vi áp dụng: Bộ tiêu chuẩn ISO 14000 quy định các yêu cầu của HTQLMT nên có thể áp dụng cho bất kỳ tổ chức nào mong muốn: 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thực hiện, duy trì và cải tiến HTQLMT.
- Đảm bảo sự phù hợp với chính sách môi trường đã công bố. - Chứng minh sự phù hợp của chính sách môi trường mà tổ chức đã công bố cho các tổ chức khác. - Được một tổ chức bên ngoài chứng nhận HTQLMT phù hợp với tổ chức - Tự xác định và tuyên bố phù hợp với tiêu chuẩn này. Tiêu chuẩn hệ thống quản lý môi trƣờng ISO 14001 (2015) ISO 14001 là tiêu chuẩn quốc tế về HTQLMT nằm trong bộ tiêu chuẩn ISO 14000.
Tiêu chuẩn bao gồm những yếu tố chính của một HTQLMT hiệu quả. Tiêu chuẩn này được ban hành chính thức vào tháng 9 năm 1996 và có thể áp dụng cho tất cả các ngành công nghiệp và dịch vụ. Hai mươi năm qua, với việc đưa ra các yêu cầu đối với quản lý môi trường, ISO 14001 đã là một trong những tiêu chuẩn được sử dụng rộng rãi nhất trên toàn thế giới và là một công cụ kinh doanh quan trọng đối với nhiều tổ chức. Nhằm đảm bảo tính phù hợp của tiêu chuẩn đối với sự phát triển của thị trường, ngày 15/09/2015, bản soát xét của ISO 14001 phiên bản năm 2015 (ISO 14001:2015 thay thế phiên bản ISO 14001:2004) đã chính thức được công bố và áp dụng.
Phiên bản mới đáp ứng những xu hướng mới nhất, thừa nhận của các công ty về sự cần thiết phải tính đến cả yếu tố bên ngoài lẫn bên trong có ảnh hưởng đến tác động của chúng, bao gồm cả biến đổi khí hậu. ISO 14001:2015 chứa đựng các cải tiến, cải thiện trong một số điểm chính sau: - Cam kết của bộ phận lãnh đạo; - Sự gắn kết với đường lối chiến lược; - Bảo vệ môi trường, tập trung vào các sáng kiến chủ động; - Giao tiếp hiệu quả thông qua các chiến lược truyền thông; - Suy nghĩ trên cơ sở vòng đời của sản phẩm, dịch vụ; cân nhắc từng giai đoạn, quá trình từ lúc xây dựng, phát triển cho đến khi kết thúc. ISO 14001:2015 không quy định các tiêu chí hoạt động môi trường cụ thể nên tổ chức, doanh nghiệp có thể sử dụng toàn bộ hoặc một phần Tiêu chuẩn tương ứng, phù hợp để cải thiện 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com HTQLMT của mình. Không thể công bố phù hợp tiêu chuẩn ISO 14001:2015 nếu tất cả các yêu cầu của nó được tích hợp vào HTQL môi trường của tổ chức, doanh nghiệp đang áp dụng ISO 14001:2004 mà không có sự đánh giá loại trừ các điểm không phù hợp.
Các yếu tố trong tiêu chuẩn ISO 14001: 2015 Tiêu chuẩn ISO 14001 đưa ra các yêu cầu cơ bản và mục đích của HTQLMT, các yêu cầu này được điều chỉnh cho phù hợp với nguồn lực, văn hóa và hoạt động của các tổ chức. Cơ sở cho việc tiếp cận cơ bản một HTQLMT được dựa trên khái niệm của chu trình Plan-Do-Check-Act (PDCA).