CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG CHO ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP CƠ SỞ TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Một số vấn đề lý luận chung về đạo đức và sự biến đổi của nó trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay 1. Một số vấn đề lý luận chung về đạo đức và đạo đức cách mạng Khái niệm đạo đức Lịch sử phát triển của xã hội loài người cho thấy, đạo đức luôn luôn là một động lực tinh thần to lớn đối với sự phát triển tiến bộ của xã hội. Trong xã hội có giai cấp, các giai cấp khác nhau đều đặc biệt quan tâm đến vấn đề đạo đức nhằm điều chỉnh các hành vi và cách ứng xử của con người phù hợp với các chuẩn mực đạo đức xã hội.
Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội, nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội. Danh từ “đạo đức” bắt nguồn từ tiếng Latinh là Mos – lề thói (morolia) – nghĩa là có liên quan đến lề thói, đạo nghĩa. Còn danh từ “luân lý” được xem như đồng nghĩa với đạo đức có gốc từ tiếng Hy Lạp là ethicos – lề thói, tập tục. Khi nói đến đạo đức là nói đến lề thói và tập tục, biểu hiện mối quan hệ nhất định giữa người với người trong sự giao tiếp với nhau hàng ngày.
Sau này, người ta thường phân biệt hai khái niệm: Mozal là đạo đức, còn ethicos là đạo đức học. Trong lịch sử tư tưởng của nhân loại, tuy có nhiều quan niệm đạo đức khác nhau, thậm chí là đối lập nhau nhưng đã để lại không ít những giá trị to lớn. Quan điểm duy tâm tôn giáo coi đạo đức là những nguyên tắc, những quy tắc, chuẩn mực rút ra từ những lực lượng siêu nhiên, chẳng hạn như thượng đế, ý niệm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tuyệt đối, tự ý thức hoặc một bản tính người trừu tượng nào đó, … rồi đem áp đặt vào đời sống hiện thực của con người. Trên cơ sở của những tiến bộ trong đời sống vật chất, phương thức sản xuất và những thành quả của sự phát triển khoa học, đồng thời kế thừa một cách có chọn lọc những giá trị đạo đức trước đó, quan điểm Mác xít cho rằng: Đạo đức nảy sinh do nhu cầu của đời sống xã hội, là sản phẩm của lịch sử xã hội, do cơ sở kinh tế - xã hội sinh ra và quyết định; quan hệ đạo đức là biểu hiện của quan hệ vật chất xã hội và biến đổi theo đời sống vật chất xã hội.
Đạo đức thường được xét ở ba góc độ: Nhận thức luận, chức năng, hệ giá trị. - Dưới góc độ nhận thức luận: Đạo đức là một hiện tượng tinh thần, một hình thái đặc biệt của ý thức xã hội, là tính thứ hai so với tồn tại xã hội. Tính đặc biệt của đạo đức ở đây thể hiện trong quá trình hình thành các quy tắc đạo đức, là do sự thừa nhận của số đông trong xã hội hay sự thừa nhận của một giai cấp nhất định. - Dưới góc độ chức năng: Chức năng cơ bản nhất của đạo đức là điều chỉnh hành vi của con người bằng chuẩn mực và quy tắc theo yêu cầu của xã hội.
Với chức năng nhận thức và chức năng giáo dục, đạo đức giúp cho con người hình thành những quan điểm, nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực cơ bản để đánh giá hành vi đạo đức xã hội và những hành vi đạo đức của bản thân. - Cách tiếp cận từ hai góc độ trên đây còn được bổ sung bằng cách thứ ba, đó là xem xét đạo đức với tính cách là một hệ giá trị. Đạo đức là một trong những hình thái ý thức xã hội, thường được khẳng định hay phủ định một lợi ích, một quan niệm đương thời xác định. Vì vậy đạo đức là một hệ giá trị.
Như vậy, nội hàm của khái niệm đạo đức không chỉ hạn định ở đặc trưng là một hình thái ý thức xã hội, là phương thức cơ bản điều chỉnh hành vi con người mà đạo đức còn là một hệ giá trị bao gồm những giá trị chung và những giá trị riêng. Theo cuốn “Từ điển tiếng Việt” thì: “Đạo đức là những tiêu chuẩn, quy tắc được dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội” [58, tr. Đạo đức với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội, phản ánh hiện thực đời sống đạo đức xã hội. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cấu trúc của đạo đức bao gồm: Ý thức đạo đức, quan hệ đạo đức và thực tiễn đạo đức.
- Ý thức đạo đức là ý thức của con người về hệ thống những quy tắc, chuẩn mực, hành vi phù hợp với những quan hệ đạo đức đã và đang tồn tại. Ý thức đạo đức bao hàm cả các yếu tố tạo thành là tri thức, tình cảm và ý chí đạo đức. - Quan hệ đạo đức là hệ thống những quan hệ xác định gữa con người và con người, giữa cá nhân và xã hội về mặt đạo đức. Nó là một bộ phận hợp thành của quan hệ xã hội.
- Thực tiễn đạo đức là hoạt động của con người do ảnh hưởng của niềm tin, của ý thức đạo đức, là quá trình hiện thực hóa ý thức đạo đức trong đời sống của con người. Đạo đức là vấn đề thường xuyên được đặt ra và giải quyết nhằm đảm bảo cho các cá nhân, cộng đồng tồn tại và phát triển. Là một thành viên của xã hội, mỗi con người cần phải có suy nghĩ và tìm ra những con đường cách thức và phương tiện về chuẩn mực, giá trị đạo đức nhất định nhằm kết hợp chặt chẽ giữa lợi ích cá nhân với lợi ích cộng đồng, từ đó đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển của chính mình và của cộng đồng. Bởi vậy mà, đạo đức trở thành mục tiêu đồng thời là động lực để phát triển xã hội.
Đạo đức có các chức năng cơ bản sau: - Chức năng điều chỉnh hành vi: Loài người tạo ra nhiều phương thức điều chỉnh hành vi trong đó có đạo đức, pháp luật và chính trị. Đạo đức đòi hỏi từ tối thiểu đến tối đa các hành vi của đạo đức bằng dư luận xã hội và lương tâm. Pháp luật và đạo đức điều chỉnh hành vi trong quan hệ giữa các cá nhân với cộng đồng bằng biện pháp đặc trưng là pháp luật và dư luận xã hội, lương tâm. Sự điều chỉnh này có thể thuận chiều, có thể ngược chiều.
Chính trị điều chỉnh hành vi giữa các giai cấp các dân tộc, các quốc gia bằng các biện pháp đặc trưng như: Ngoại giao, hành chính, kinh tế, bạo lực. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, chức năng điều chỉnh hành vi của đạo đức bằng dư luận xã hội và lương tâm đòi hỏi từ tối thiểu tới tối đa hành vi con người đã trở thành đặc trưng riêng để phân biệt đạo đức với các hình thái ý thức khác, các hiện tượng xã hội khác. - Chức năng nhận thức: Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức có chức năng nhận thức thông qua sự phản ánh nhận thức xã hội. Đạo đức là phương thức đặc biệt của sự chiếm lĩnh thế giới con người; là hiện tượng xã hội vừa mang tính tinh thần vừa mang tính hành động hiện thực.
Sự nhận thức của đạo đức có đặc điểm: Nhận thức của đạo đức vừa là quá trình hướng ngoại và vừa mang tính hướng nội. Nhận thức hướng ngoại lấy những chuẩn mực, giá trị đời sống đạo đức của xã hội làm đối tượng. Đó là hệ thống giá trị thiện và ác, trách nhiệm, nghĩa vụ và hạnh phúc … Nhờ nhận thức này mà chủ thể nhận thức đã chuyển hóa được những chuẩn mực đạo đức của xã hội như là cái chung thành ý thức đạo đức của cá nhân như là cái riêng. Nhận thức hướng nội (tự nhận thức), lấy bản thân mình – chủ thể đạo đức – làm đối tượng nhận thức.
Đây là quá trình tự đánh giá, tự thẩm định, tự đối chiếu những nhận thức, hành vi, đạo đức của mình với những chuẩn mực giá trị chung của cộng đồng. Từ đó mà chủ thể hình thành, phát triển thành các quan điểm và nguyên tắc sống: thụ động hay sáng tạo, hy sinh hay hưởng thụ, vị tha hay ích kỷ, thiện hay ác… Tự nhận thức giúp chủ thể ý thức được trách nhiệm của mình và sẵn sàng hoàn thành trách nhiệm đó. Đạo đức là yếu tố cốt lõi của nhân cách con người, nó có vai trò rất quan trọng trong đời sống xã hội, nó là phương thức cơ bản để điều chỉnh hành vi con người, làm cho cá nhân và xã hội cùng tồn tại và phát triển. Đạo đức cách mạng Đạo đức cách mạng của giai cấp vô sản là thành quả phát triển cao trong lịch sử tiến hóa lâu dài của đạo đức.
Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH), đạo đức cách mạng của giai cấp vô sản ngày càng trở thành đạo đức chung của nhân loại. Theo quan niệm Mác xít, đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội, nhằm điều chỉnh và đánh giá cách 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ứng xử con người trong quan hệ với nhau, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội. Đạo đức cộng sản là giai đoạn cao trên con đường tiến lên đạo đức loài người. Nó chứa đựng những đặc điểm tốt đẹp của nền đạo đức trong các thời đại trước, đạo đức của quần chúng nhân dân.
Đạo đức cộng sản biểu hiện sự sáng tạo mang tính quần chúng rộng rãi. Các giá trị đạo đức cộng sản chủ nghĩa mang đầy ý nghĩa cao cả và vì con người. Nền đạo đức ấy vừa là sản phẩm của nền sản xuất xã hội đầy sáng tạo và nhân văn, vừa là động lực thúc đẩy xã hội phát triển. Tóm lại, đạo đức là yếu tố cốt lõi của nhân cách con người, nó có vai trò rất quan trọng trong đời sống xã hội, nó là một phương thức cơ bản điều chỉnh hành vi của con người, làm cho cá nhân và xã hội cùng tồn tại và phát triển.