Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP KIẾN THỨC KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tình hình nghiên cứu dạy học tích hợp 1. Dạy học tích hợp ở một số nước trên thế giới Trên thế giới, DHTH đã trở thành một trào lưu sư phạm hiện đại bên cạnh các trào lưu sư phạm như: DH theo mục tiêu, DH giải quyết vấn đề, DH phân hoá, tương tác,. Trào lưu sư phạm DHTH xuất phát từ quan niệm coi học tập là một quá trình góp phần hình thành ở HS những NL rõ ràng, trong đó HS học cách sử dụng phối hợp các kiến thức, kĩ năng và thao tác đã lĩnh hội được.
DHTH được tiếp cận theo hai hướng: - Hướng thứ nhất coi DHTH là “một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực KH khác nhau” (Hội nghị phối hợp trong chương trình của UNESCO, Paris 1972). - Hướng thứ hai lại quan niệm: DHTH là một hình thức DH kết hợp giữa dạy lý thuyết và dạy thực hành, qua đó người học hình thành một NL nào đó. Tư tưởng TH trong DH được thể hiện ở việc xây dựng chương trình DH của nhiều nước từ những năm 60 của thế kỉ XX và ngày càng được áp dụng rộng rãi. Chương trình DHTH có các mức độ sau: Ở mức độ cao, có thể TH các môn học thành một môn chung.
Ví dụ như kiến thức sinh học, vật lí, hóa học - được TH thành môn KHTN, hoặc kiến thức lịch sử, văn học, địa lí,. được TH thành môn KHXH nhân văn. Những môn TH này là môn mới chứ không phải là ghép các môn riêng rẽ với nhau mà nội dung DH của từng môn vẫn giữ vị trí độc lập trong một môn chung. Ở mức độ vừa, các môn gần nhau được ghép trong một môn chung nhưng vẫn giữ vị trí độc lập và chỉ TH ở các phần trùng nhau.
Ví dụ: nội dung DH văn, 7 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn download by : skknchat@gmail.com sử, địa, có những nội dung đặc thù của từng môn nhưng cũng có điểm chung là cùng đề cập đến việc nghiên cứu các nước cổ đại (Hi Lạp, La Mã, Ai Cập, Ấn Độ, Trung Quốc,…) hoặc trong nội dung DH lịch sử khi học về “sự phát triển khoa học - kĩ thuật, văn học, nghệ thuật thời cận đại” hay “sự phát triển của cách mạng khoa học - kĩ thuật từ sau chiến tranh thế giới thứ II” GV hướng dẫn HS tìm hiểu về các vấn đề này ở góc độ lịch sử với sự TH kiến thức tổng hợp trên nhiều lĩnh vực tự nhiên và xã hội. Một số tác giả trên thế giới nghiên cứu về DHTH: Xavier Roegiers cho rằng GD nhà trường phải chuyển từ đơn thuần dạy kiến thức sang phát triển ở HS các NL hành động, xem NL là khái niệm cơ sở của khoa sư phạm TH. Theo Xavier Roegiers, sư phạm TH là một quan niệm về quá trình học tập, trong đó toàn bộ quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những NL cụ thể có dự tính trước những điều kiện cần thiết cho HS, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập sau này hoặc nhằm hoà nhập HS vào cuộc sống lao động. Như vậy sư phạm TH tìm cách làm cho quá trình học tập có ý nghĩa.
Theo Xavier Roegiers [24], có 4 cách TH môn học được chia thành 2 nhóm lớn: (1) Đưa ra những ứng dụng chung cho nhiều môn học. (2) Phối hợp quá trình học tập của nhiều môn học khác nhau. Cách 1: Những ứng dụng chung cho nhiều môn học, được thực hiện ở cuối năm học hay cuối cấp học. Cách 2: Những ứng dụng chung cho nhiều môn học được thực hiện ở những thời điểm đều đặn trong năm học.
Cách 3: Phối hợp quá trình học tập những môn học khác nhau bằng đề tài TH. Cách này được áp dụng cho những môn học gần nhau về bản chất, mục tiêu hoặc cho những môn học có đóng góp bổ sung cho nhau, thường dựa vào một môn học công cụ. Trong trường hợp này môn học TH được cùng một GV giảng dạy. Cách 4: Phối hợp quá trình học tập những môn học khác nhau bằng các tình huống TH, xoay quanh những mục tiêu chung cho một nhóm môn, tạo thành môn học TH.
Lên cấp THCS, trung học phổ thông, hệ thống khái niệm trong các môn học phức tạp hơn, đòi hỏi sự phát triển tuần tự chặt chẽ hơn, mỗi môn học thường 8 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn download by : skknchat@gmail.com do một GV được đào tạo chuyên đảm nhiệm, do đó cách TH thứ 3 khó thực hiện, người ta thiên về áp dụng cách 4, tuy có nhiều khó khăn nhưng phải tìm cách vượt qua vì DHTH là xu hướng tất yếu, đem lại nhiều lợi ích. Quan điểm TH được thể hiện khá rõ trong SGK của một số nước như: Nga, Trung Quốc, Pháp, Malaixia, Đức,… Ở Nga, DHTH trong GD là sự phát triển quan trọng và sâu sắc đầu tiên để kết nối các liên ngành, việc chuyển sang phối hợp giảng dạy các chuyên ngành khác nhau sẽ cho một mối tương tác quan trọng giữa các ngành. Hiện nay, Nga đã thực hiện GD TH trong một số các môn học như Vật lí, Triết học, Sinh học, Địa lí, Văn học, Lịch sử,… và áp dụng cho các cấp từ tiểu học đến đại học. GD TH của các môn học này nhằm mục tiêu tạo điều kiện tối ưu cho sự phát triển tư duy của HS trong giảng dạy các môn khoa học dựa trên sự kết hợp của các đối tượng này; nhằm khắc phục một số mâu thuẫn của quá trình học tập; thu hút sự quan tâm của HS đối với các môn học này.
Ở giai đoạn hội nhập, thực tiễn đã cho thấy những thành quả của việc TH và xác định được triển vọng xa hơn và tinh tế hơn của PP DH này. Dạy học tích hợp ở Việt Nam Ở nước ta, từ thập niên 90 của thế kỷ XX trở lại đây, vấn đề xây dựng môn học TH với những mức độ khác nhau mới thực sự được tập trung nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng vào nhà trường phổ thông, chủ yếu ở bậc tiểu học và cấp THCS. Trước đó, tinh thần giảng dạy TH chỉ mới được thực hiện ở những mức độ thấp như liên hệ, phối hợp các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học hay phân môn khác nhau để giải quyết một vấn đề giảng dạy. Hiện nay, xu hướng TH vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu, thử nghiệm và áp dụng vào đổi mới chương trình đào tạo ở các cấp bậc học.
Việt Nam, thời gian gần đây đã có nhiều nghiên cứu về vấn đề DHTH dưới góc độ lý luận DH nói chung và lý luận DH môn học nói riêng, trong đó vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm là việc xây dựng chương trình và SGK theo quan điểm TH. Ở THCS, TH môn học còn đang được nghiên cứu thử nghiệm trong phạm vi hẹp mà chưa được triển khai đại trà. Xu hướng DHTH ở Việt Nam 9 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn download by : skknchat@gmail.com nhằm mục tiêu rút gọn thời lượng trình bày tri thức của nhiều môn học và chú trọng tập dượt cho HS cách vận dụng tổng hợp các tri thức vào thực tiễn. Thực tế cho thấy, để giải quyết một vấn đề thực tiễn thường phải huy động tri thức của nhiều môn học - dạy từng môn học riêng sẽ đem lại những tri thức hàn lâm có hệ thống nhưng khó vận dụng vào thực tiễn.
Có thể điểm qua một số nghiên cứu về DHTH ở Việt Nam như sau: Theo tác giả Trần Bá Hoành [6]: Chương trình GDPT mới 2002 chưa thực hiện các môn học TH ở THCS. Tuy chưa thực hiện được các môn học TH, nhưng vấn đề phát triển NL và kỹ năng DHTH của GV trung học vẫn được đặt ra. Bởi vì, ngày càng có nhiều nội dung GD mới cần đưa vào nhà trường như: GD dân số - môi trường, GD phòng chống HIV/AIDS, chống các tệ nạn xã hội, GD pháp luật, an toàn giao thông,…) nhưng không thể đặt thêm những môn học mới mà phải lồng ghép vào các môn học đã có. Vì thế trong DH, GV cần tăng cường những mối liên hệ liên môn (ví dụ sinh học với kĩ thuật nông nghiệp, vật lí với kĩ thuật công nghiệp), thực hiện TH trong nội bộ môn học (ví dụ Tiếng Việt - Văn học, Tập làm văn trong môn Ngữ văn), TH các mặt GD khác trong các môn học phù hợp (ví dụ GD dân số, môi trường trong môn sinh học, địa lí).
Tác giả Nghiêm Đình Vỳ (Trường ĐH Sư phạm Hà Nội) đưa ra những dự kiến sẽ thay đổi trong việc dạy và học các môn KHXH ở bậc phổ thông sau 2015. Ở bậc THCS, thiết kế chương trình lĩnh vực KHXH cần bảo đảm tính toàn diện, không chỉ có chính trị, cần tăng thêm nhiều bài về lịch sử kinh tế, nhất là về văn minh, văn hóa, các quan hệ các nước, khu vực. của cả lịch sử, địa lý thế giới; lịch sử, địa lý Việt Nam. Lịch sử, địa lý là hai phân môn trong KHXH.
Có một số chủ đề TH lịch sử, địa lý hoặc môn giáo dục công dân. Ví dụ, về phát kiến địa lý, về truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam, về những thành tựu trong công cuộc đổi mới. Trong công trình nghiên cứu “Vận dụng quan điểm tích hợp trong việc phát triển chương trình giáo dục Việt Nam giai đoạn sau 2015”, tác giả Cao Thị Thặng 10 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn download by : skknchat@gmail.com [14] đã: Tổng quan các vấn đề lí luận và thực tiễn về xu thế TH trong chương trình GD một số nước trên thế giới. Phân tích thực trạng việc vận dụng quan điểm dạy và học TH trong chương trình GD Việt Nam.
Đề xuất giải pháp vận dụng quan điểm tiếp cận TH vào việc phát triển chương trình trường phổ thông Việt Nam trong tương lai sau 2015. Tác giả Nguyễn Anh Dũng (Viện Khoa học giáo dục Việt Nam) và nhóm nghiên cứu đề án Đổi mới chương trình GDPT sau 2015 đã đề xuất: Ở bậc THCS, sẽ TH các môn lịch sử, địa lý và một số vấn đề xã hội thành môn “tìm hiểu xã hội”. So với chương trình hiện hành, nội dung lịch sử, địa lý và một số vấn đề xã hội của chương trình mới sẽ được xếp sắp sao cho có sự liên kết, gắn nhau giữa các nội dung.