Nghiên cứu xác định dược chất kháng histamin, trị huyết áp trộn trái phép

Luận án trình bày nghiên cứu và phương pháp phân tích nhằm xác định dược chất kháng histamin, trị huyết áp trộn trái phép trong chế phẩm chứa dược liệu.

• Tác giả: Trần Thúy Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Kiều Anh
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Kiểm nghiệm Thuốc và Độc chất
• Đề tài: Nghiên Cứu Xác Định Một Số Dược Chất Nhóm Kháng Histamin Và Điều Trị Tăng Huyết Áp Trộn Trái Phép Trong Chế Phẩm Chứa Dược Liệu
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Dược học
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của thuốc kháng histamin trong dược liệu

Thuốc kháng histamin là một nhóm dược chất quan trọng được sử dụng rộng rãi trong điều trị các bệnh dị ứng và mẩn ngứa. Trong bối cảnh chế phẩm chứa dược liệu hiện nay, việc phát hiện các dược chất kháng histamin trộn trái phép trở thành vấn đề sức khỏe công cộng nghiêm trọng. Theo nghiên cứu của Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương, nhiều sản phẩm dược liệu trên thị trường chứa các thành phần hóa dược không được công khai trên nhãn mác. Xác định thuốc kháng histamin không chỉ giúp bảo vệ người tiêu dùng mà còn đảm bảo hiệu quả điều trị thực sự từ thành phần dược liệu tự nhiên. Việc này đòi hỏi các phương pháp phân tích hiện đại và chính xác để phục vụ công tác kiểm nghiệm và kiểm soát chất lượng thuốc.

1.1. Đặc điểm của nhóm kháng histamin H1 trong dược liệu

Nhóm kháng histamin H1 bao gồm các chất như chlorpheniramine, promethazine và diphenhydramine, thường được trộn trái phép vào các chế phẩm dược liệu. Các chất này có tác dụng nhanh chóng làm giảm triệu chứng dị ứng, khiến người sản xuất vi phạm hay sử dụng chúng để tăng hiệu quả biểu kiến của sản phẩm. Xác định các dược chất này đòi hỏi kỹ thuật phân tích cao cấp và trang thiết bị hiện đại để phát hiện được ngay cả ở nồng độ thấp.

1.2. Phương pháp phát hiện và kiểm nghiệm hiệu quả

Để xác định thuốc kháng histamin, các nhà khoa học sử dụng ba phương pháp chính: sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC), sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS/MS). Mỗi phương pháp có ưu điểm riêng trong việc phát hiện, định tính và định lượng các dược chất. HPLC và LC-MS/MS đặc biệt hiệu quả trong việc kiểm nghiệm mẫu thực tế từ các chế phẩm chứa dược liệu trên thị trường.

II. Xác định thuốc điều trị tăng huyết áp trộn trái phép trong chế phẩm

Các chất điều trị tăng huyết áp như captopril, enalapril, losartan và hydrochlorothiazide được phát hiện trộn trái phép trong nhiều chế phẩm dược liệu quảng cáo hỗ trợ điều trị cao huyết áp. Sự hiện diện của các dược chất điều trị tăng huyết áp này không được khai báo trên nhãn mác tạo nên nguy hiểm về tương tác thuốc, liều lượng không kiểm soát và tác dụng phụ không mong muốn. Việc xác định những chất này trong dược liệu là nhiệm vụ cấp bách của các cơ quan kiểm nghiệm thuốc. Luận án tiến sĩ dược học tại Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương đã tập trung nghiên cứu để xây dựng các phương pháp phân tích tin cậy cho công tác kiểm soát chất lượng sản phẩm dược liệu trên thị trường Việt Nam.

2.1. Các chất nhóm ức chế ACE và chẹn kênh calci

Nhóm ức chế ACE bao gồm captopril, enalapril, lisinopril được sử dụng phổ biến trong điều trị tăng huyết áp. Các chất chẹn kênh calci như nifedipine, amlodipine cũng thường xuyên được phát hiện trộn trong chế phẩm dược liệu. Xác định các dược chất này cần phương pháp có độ nhạy cảm cao để phát hiện các tạp chất và hợp chất cấu trúc liên quan có thể gây ảnh hưởng sức khỏe.

2.2. Tác động sức khỏe và nhu cầu kiểm soát chất lượng

Trộn trái phép các chất điều trị tăng huyết áp vào dược liệu gây ra các tác dụng phụ như chóng mặt, nhầm nhịp tim, suy thận nếu sử dụng kết hợp không đúng cách. Xác định và loại bỏ các sản phẩm vi phạm là nhiệm vụ thiết yếu của các cơ quan quản lý. Các phương pháp phân tích HPLC và LC-MS/MS được xác định là hiệu quả nhất trong việc kiểm nghiệm các chất này.

III. Phương pháp sắc ký tiên tiến trong xác định dược chất

Để xác định thuốc kháng histamin và các chất điều trị tăng huyết áp, các nhà khoa học sử dụng ba phương pháp sắc ký chính với độ nhạy cảm khác nhau. Phương pháp HPTLC (sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao) là bước đầu tiên trong kiểm định định tính, giúp xác định sự hiện diện của các dược chất thông qua so sánh Rf (hệ số duyển động). Phương pháp HPLC (sắc ký lỏng hiệu năng cao) cung cấp khả năng định tính và định lượng chính xác các chất hoạt động, với khả năng tách biệt tốt và thời gian phân tích nhanh. Cuối cùng, phương pháp LC-MS/MS (sắc ký lỏng khối phổ) là công cụ mạnh mẽ nhất, cho phép xác định cấu trúc phân tử chính xác, phát hiện các tạp chất và hợp chất liên quan, đặc biệt hiệu quả trong phân tích mẫu phức tạp có nền dược liệu.

3.1. HPTLC Phương pháp sàng lọc nhanh chóng

Sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) là bước kiểm định ban đầu hiệu quả, cho phép phát hiện nhanh chóng sự hiện diện của kháng histamin và chất điều trị tăng huyết áp. Phương pháp này yêu cầu lượng mẫu ít, chi phí thấp, nhưng độ phân giải có thể hạn chế. HPTLC thích hợp cho công tác kiểm tra chất lượng hàng loạt tại các cơ sở kiểm nghiệm không có trang thiết bị đắt tiền.

3.2. HPLC Phương pháp định lượng chính xác

Sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cung cấp khả năng xác định và định lượng chính xác các dược chất trong chế phẩm chứa dược liệu. Phương pháp này có độ phân giải cao, lặp lại tốt, và cho phép phân tích nhanh. HPLC được sử dụng rộng rãi trong các phòng kiểm nghiệm thuốc để kiểm soát chất lượng sản phẩm và phát hiện các chất trộn trái phép.

3.3. LC MS MS Phương pháp nhận dạng cấu trúc chuyên sâu

Sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS/MS) là phương pháp xác định tiên tiến nhất, kết hợp sắc ký lỏng với phơi nhiễm khối phổ hai cấp. Phương pháp này cho phép phát hiện chính xác các dược chất dựa trên cấu trúc phân tử, phát hiện các tạp chất, chuyên biệt trong xác định các chất điều trị tăng huyết áp phức tạp và hiểu rõ hơn về thành phần chế phẩm chứa dược liệu.

IV. Ứng dụng thực tế trong kiểm soát chất lượng sản phẩm dược liệu

Việc xác định thuốc kháng histamin và các chất điều trị tăng huyết áp trộn trái phép là công tác kiểm soát chất lượng quan trọng để bảo vệ sức khỏe người dân Việt Nam. Các nghiên cứu tại Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương đã phát hiện hàng loạt chế phẩm dược liệu chứa các dược chất hóa học không được khai báo, gây nguy hiểm cho người tiêu dùng. Các phương pháp phân tích đã được xây dựng và thẩm định có thể áp dụng rộng rãi tại các phòng kiểm nghiệm thuốc, cảng hàng không, bộ y tế và các cơ sở kiểm soát thực phẩm dược phẩm để xác định và loại bỏ các sản phẩm vi phạm khỏi thị trường. Kết quả nghiên cứu này góp phần quan trọng vào công tác bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao chất lượng chế phẩm dược liệu trên thị trường Việt Nam.

4.1. Kiểm nghiệm mẫu thực tế từ thị trường

Áp dụng các phương pháp HPLC và LC-MS/MS để xác định dược chất trộn trái phép trong các mẫu chế phẩm chứa dược liệu thu thập từ thị trường Việt Nam. Kết quả cho thấy một tỷ lệ đáng kể sản phẩm chứa kháng histamin và chất điều trị tăng huyết áp không được khai báo. Công tác này giúp xác định các sản phẩm giả mạo, lẫn hàng và sản phẩm vi phạm để kịp thời xử lý và cảnh báo người tiêu dùng.

4.2. Hỗ trợ công tác quản lý và đảm bảo an toàn

Các phương pháp xác định hiện đại là công cụ hỗ trợ quan trọng cho các cơ quan quản lý dược phẩm, Bộ Y tế và các phòng kiểm nghiệm thuốc trong công tác kiểm soát chất lượng sản phẩm. Việc phát hiện sớm các chất trộn trái phép giúp ngăn chặn các sản phẩm kém chất lượng và sản phẩm giả mạo tiếp cận người tiêu dùng, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và duy trì niềm tin vào các chế phẩm dược liệu chính hãng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Xu hướng chọn sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên để phòng, hỗ trợ và điều trị bệnh ngày càng được ưa chuộng bởi người ta cho rằng các sản phẩm này ít độc hại, không có tác dụng phụ và phù hợp với qui luật sinh lý của cơ thể. Đối với nhiều người, việc sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc thảo mộc là biện pháp đầu tiên họ nghĩ đến khi điều trị các bệnh, đặc biệt là ở các nước đang phát triển [56], [76]. Theo ước tính của tổ chức y tế thế giới (WHO), có đến khoảng 80% dân số thế giới sử dụng thuốc dược liệu và 170 trong số 194 quốc gia thành viên của WHO có báo cáo việc sử dụng thuốc dược liệu trong chăm sóc sức khỏe [94] (trong đó, hàng năm khoảng 80% dân số ở Châu Phi, Châu Á và Châu Mỹ La tinh và gần một nửa dân số đến từ các nước phát triển bao gồm Hoa Kỳ, Úc, Pháp và Canada sử dụng sản phẩm từ dược liệu một cách thường xuyên [86]). Bên cạnh các thuốc dược liệu, các sản phẩm thực phẩm bổ sung có nguồn gốc từ dược liệu được dùng để hỗ trợ điều trị cũng được tiêu thụ với một số lượng lớn [54].

Tuy nhiên, các sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu dùng trong chăm sóc sức khỏe thường có tác dụng từ từ, để tạo niềm tin, làm cho người sử dụng thấy được tác dụng nhanh chóng, hiệu quả thì không ít cơ sở đã trộn trái phép thuốc hóa dược vào các sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu, bất chấp những nguy hại có thể xảy ra đối với người sử dụng. Các chất hóa dược trộn trái phép vào các sản phẩm từ dược liệu thường không được kiểm soát chặt chẽ về hàm lượng cũng như chất lượng, kèm theo việc sử dụng kéo dài có thể dẫn tới các tác dụng phụ nghiêm trọng [84]. Các chất trộn lẫn này, ban đầu được phát hiện một cách ngẫu nhiên trong cuộc kiểm tra y tế định kỳ hoặc do một biểu hiện lâm sàng bất thường trong đáp ứng điều trị; hay một số trường hợp khác là do xuất hiện các phản ứng bất lợi như: mất bạch cầu hạt, hội chứng Cushing, hôn mê, giảm đông máu, hạ đường huyết, buồn ngủ, xuất huyết đường tiêu hóa, tiểu đường, tăng huyết áp hoặc rối loạn nhịp tim [53]. Gần đây, ngày càng có nhiều báo cáo phát hiện sự hiện diện của các chất hóa dược có trong thuốc dược liệu, thực phẩm bảo vệ sức khỏe có thành phần từ dược liệu.

Các tai biến và các tác dụng phụ nghiêm trọng ảnh hưởng đến sức khỏe của con người do liên quan đến các sản phẩm nói trên sau khi sử dụng lâu dài cũng được ghi nhận [13], [20], [46]. Từ đó có thể thấy, việc thêm bất hợp pháp các nhóm chất hóa dược vào sản phẩm thuốc dược liệu/thực phẩm bảo vệ sức khỏe nhằm tạo ra các hiệu ứng trị liệu không phải từ các thành phần được khai báo là một trong những vấn đề thực sự đáng lo ngại. Các nhóm thuốc hóa dược đã từng được phát hiện bị trộn vào thuốc dược liệu/thực phẩm bảo vệ sức khỏe, bao gồm nhóm thuốc glucocorticoid, thuốc chống viêm không steroid, thuốc giảm glucose máu, thuốc hạ huyết áp, thuốc giảm béo, thuốc ức 1 chế phosphodiestarase-5, thuốc kháng histamin, chất kích thích tăng khả năng thi đấu trong thể thao[2], [17], [22], [46], [48], [65], [66], [71], [81], [83], [87], [95], [97]. Trong đó, nhóm kháng histamin có tỷ lệ bị trộn đứng thứ 2 (Báo cáo của Dr.

King-wah MA - Department of Health, Hong Kong SAR tại hội nghị FHH năm 2017: nhóm giảm đau chống viêm chiếm khoảng 26,7%; nhóm kháng histamin chiếm khoảng 13,3%). Việc phát hiện được sự có mặt của các chất hóa dược trong các chế phẩm thuốc dược liệu/TPBVSK gặp nhiều khó khăn do nền mẫu của các chế phẩm từ dược liệu thường phức tạp. Trong các nghiên cứu phát hiện các chất hóa dược trộn trái phép này, nhiều phương pháp khác nhau đã được áp dụng như HPTLC, HPLC, NMR và LC-NMR, LC-MS/MS, CE. Trong đó, phương pháp HPTLC được sử dụng rộng rãi trong phát hiện nhanh để sàng lọc, bán định lượng và định lượng.

Phương pháp HPLC là phương pháp cho kết quả định tính, định lượng khá chính xác, tin cậy và dễ áp dụng ở hầu hết các phòng thí nghiệm hiện nay. Phương pháp được coi là có độ đặc hiệu, tính chọn lọc cao và độ nhạy cao trong định tính và định lượng các nhóm dược chất trên là LC-MS/MS [3]. Đây cũng là phương pháp đối chiếu thường được dùng để so sánh đối chứng trong phát triển các phương pháp phân tích mới nhằm phát hiện các chất không khai báo trộn lẫn trong thuốc dược liệu/thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Sàng lọc phát hiện các thuốc và các chất có cấu trúc tương tự thuốc không được khai báo” đã được đưa vào Dược điển Mỹ [78].

Điều đó cho thấy, việc phát triển các phương pháp để phát hiện các chất không khai báo là hết sức cần thiết. Có thể thấy việc nghiên cứu, phát triển và ứng dụng các kỹ thuật phân tích mới với độ nhậy cao, tiến hành nhanh chóng, thuận tiện để phát hiện các chất trộn trái phép trong các chế phẩm thuốc dược liệu/thực phẩm bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là đối với các sản phẩm không rõ nguồn gốc, xuất xứ có ý nghĩa thực tiễn lớn trong mục tiêu không ngừng nâng cao năng lực kiểm soát chất lượng thuốc dược liệu nói riêng và các sản phẩm từ dược liệu nói chung. Không có kỹ thuật riêng lẻ nào có khả năng xử lý tất cả các chất cần phân tích; do đó, sự kết hợp của các phương pháp trực giao sẽ làm tăng thêm sự chắc chắn cho kết quả phân tích [78]. Cho đến thời điểm hiện tại, đã có khá nhiều nghiên cứu về phương pháp phát hiện đối với nhóm thuốc có nguy cơ bị trộn lẫn cao nhất là nhóm giảm đau chống viêm steroid và không steroid, nhưng còn rất ít các công bố về nghiên cứu phát hiện các chất kháng histamin (nhóm thuốc cũng có nguy cơ bị trộn lẫn rất cao) và các chất điều trị tăng huyết áp (nhóm thuốc thường được dùng kéo dài, có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng) có mặt trong các chế phẩm chứa dược liệu, đặc biệt là ở Việt Nam.

2 Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, luận án “Nghiên cứu xác định một số dược chất nhóm kháng histamin và điều trị tăng huyết áp trộn trái phép trong chế phẩm chứa dược liệu” đã được thực hiện với mong muốn xây dựng và phát triển được một hệ thống các phương pháp sàng lọc nhanh phát hiện một số chất kháng histamin/ điều trị tăng huyết áp trộn trái phép trong các chế phẩm từ dược liệu. Sau khi sàng lọc, sẽ định lượng các chất phát hiện được bằng phương pháp chính xác hơn. Nghiên cứu hướng tới việc kế thừa các kết quả đã được công bố, mở rộng đối tượng áp dụng và thiết lập hệ thống qui trình các bước thực hiện để thuận lợi và hiệu quả trong ứng dụng thực tiễn. Các chất nghiên cứu được lựa chọn là các dược chất thông dụng, dễ kiếm, giá thành không cao và đã từng được phát hiện bị trộn trái phép trong các chế phẩm chứa dược liệu trên thế giới.

Mục tiêu nghiên cứu được đặt ra như sau: - Xây dựng được qui trình định tính và/ hoặc định lượng đồng thời các thuốc kháng histamin (clorpheniramin, cyproheptadin, loratadin, cinnarizin, promethazin) trộn trong chế phẩm từ dược liệu bằng HPTLC, HPLC và LC-MS/MS. - Xây dựng được qui trình định tính và/ hoặc định lượng đồng thời các thuốc điều trị tăng huyết áp (amlodipin, felodipin, furosemid, nifedipin) trộn trong chế phẩm từ dược liệu bằng HPTLC, HPLC và LC-MS/MS. - Áp dụng các qui trình đã xây dựng để đánh giá sơ bộ thực trạng trộn trái phép các nhóm dược chất trên trong một số dạng chế phẩm chứa dược liệu có ở Việt Nam. Tình hình thuốc hóa dược trộn trái phép trong chế phẩm chứa dược liệu trên thế giới Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có đến 80% người dân sống ở các nước đang phát triển vẫn dựa chủ yếu vào các loại thuốc truyền thống để chăm sóc sức khỏe, nhất là ở châu Phi và châu Á.

Theo một thống kê, số lượng người dân sử dụng chế phẩm từ dược liệu để điều trị bệnh ban đầu chiếm đến 90% dân số của Ethiopia, 75% dân số của Mali, 70% ở Myannar, 70% ở Rawanda, 60% ở Tanzania và chiếm 60% ở Uganda [57]. Ngay tại các nước phát triển ở châu Âu, số lượng các chế phẩm từ dược liệu bán ra cũng chiếm một doanh thu khá lớn trong đó thị phần ở Đức chiếm 39%, ở Pháp chiếm 21% trên tổng số [57]. Tuy nhiên, có nhiều lo ngại cho rằng tình trạng thuốc hóa dược trộn trái phép trong các chế phẩm từ dược liệu có xu hướng ngày càng tăng, có thể gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của người sử dụng. Tình trạng này được phản ánh qua số lượng các nghiên cứu trên thế giới về vấn đề phát hiện thuốc hóa dược trộn trái phép trong chế phẩm chứa dược liệu ngày càng nhiều [54], [74].

Trên cổng thông tin của diễn đàn FHH, đã thiết lập một chuyên mục dành riêng cho vấn đề phát hiện chất giả mạo có trong các chế phẩm từ dược liệu. Ở đây cũng đã xây dựng được một thư mục dữ liệu về các báo cáo phát hiện chất hóa dược trộn lẫn trong thuốc chứa dược liệu hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe có nguồn gốc từ dược liệu đã từng có mặt trên thị trường ở các nước châu Á (như Singapore, Hồng Kông, …). Từ năm 2009 đến nay, bộ dữ liệu này cũng đã ghi nhận được 99 báo cáo. Các chất hóa dược được phát hiện có trong các chế phẩm từ dược liệu khá đa dạng bao gồm nhóm glucocorticoid, nhóm thuốc giảm đau chống viêm không streroid, nhóm thuốc giảm béo, nhóm thuốc lợi niệu, thuốc ức chế PDE-5, nhóm giảm glucose máu, nhóm hạ huyết áp, nhóm kháng histamin… [50], [57], [74].

Các chất hóa dược này không chỉ bị trộn vào các thuốc dược liệu mà còn có mặt trong nhiều sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe có chứa dược liệu. Nhận thấy nguy cơ tiềm ẩn và các tác động có hại từ việc làm gian dối này, nhiều qui định đã được đưa ra nhằm kiểm soát chất lượng và đảm bảo an toàn đối với việc sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc từ dược liệu.