CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VÀ ĐẠO ĐỨC NGHỀ BÁO 1. Báo mạng điện tử 1. Khái niệm báo mạng điện tử Trước khi thống nhất với tên gọi “Báo mạng điện tử”, loại hình báo chí này có nhiều cách gọi khác nhau: báo trực tuyến (Online Newspaper), báo điện tử (Electronic Journal), báo mạng (Cyber Newspaper) và báo chí Internet (Internet Newspaper). Báo trực tuyến (Online Newspaper) là khái niệm được sử dụng đầu tiên ở Mỹ và trở thành tên gọi quốc tế.
Tuy nhiên, cách gọi này chưa được việt hóa và liên quan đến lĩnh vực tin học nhiều hơn. Báo mạng (Cyber Newspaper) là tên gọi tắt của báo mạng Internet, cách gọi này không đầy đủ, chưa rõ nghĩa, dễ hiểu sai bản chất về ranh giới giữa “mạng” và “mạng Internet”. Báo Internet (Internet Newspaper) là cách gọi được sử dụng khá rộng rãi, nó thể hiện được hai vấn đề: Internet cung cấp không gian đa phương tiện cho tờ báo hoạt động và tờ báo tận dụng những khả năng ưu việt của Internet để hoạt động. Tuy nhiên, khái niệm này cũng còn một khuyết điểm đó là dễ gây hiểu nhầm, bởi một tờ báo hoạt động trên mạng đúng là một trang web nhưng không phải trang web nào cũng là một tờ báo.1 Báo điện tử (Electronic Journal) là tên gọi thông dụng và được nhiều tờ báo mạng điện tử của các cơ quan báo in sử dụng.
Nhưng cách gọi này vẫn chưa chuẩn xác bởi nó có thể chỉ chung cho các loại hình báo chí gồm báo điện tử quảng bá trên internet, phát thanh và truyền hình. “Báo mạng điện tử” là khái niệm được sử dụng sau khi Học viện Báo chí và Tuyên truyền tuyển sinh một chuyên ngành đào tạo mới – Báo mạng điện tử và thành lập Tổ 1 Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản, TS. Nguyễn Thị Trường Giang, NXB Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2011. 12 bộ môn Báo mạng điện tử.
Trong khi chờ một tên gọi thống nhất thì ở chuyên khảo “Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản” của TS. Nguyễn Thị Trường Giang cũng chọn sử dụng thuật ngữ này. Bởi nó thỏa mãn được các yếu tố về nghĩa, Việt hóa, đặc trưng khu biệt của loại hình báo chí mới.2 Trong khóa luận này, vấn đề vi phạm đạo đức nghề báo trên báo mạng điện tử Việt Nam sẽ sử dụng tên gọi “báo mạng điện tử”. Theo đó, “Báo mạng điện tử là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của một trang web và phát hành trên mạng Internet.
Sự ra đời và phát triển của báo mạng điện tử ở Việt Nam Mạng VARINET là mạng duy nhất được thành lập tại Việt Nam vào năm 1993, có kết nối internet ngoại tuyến. Ngày 19/11/1997, nước ta chính thức nối mạng internet. Sau gần 25 năm, internet đã nhanh chóng phát triển và đem đến nhiều thuận lợi cho cuộc sống con người. Sự hình thành và phát triển của internet là tiền đề cho sự ra đời và phát triển của báo mạng điện tử trải qua 3 giai đoạn chính: Giai đoạn từ năm 1997 - 2001 Chỉ sau một tháng hòa mạng internet, ngày 31/12/1997, tạp chí Quê hương (tạp chí của Uỷ ban về người Việt Nam ở nước ngoài trực thuộc Bộ Ngoại giao Việt Nam) có địa chỉ (http://quehuongonline.vn) đã trở thành tờ báo mạng điện tử đầu tiên ở nước ta.4 Tạp chí chủ yếu phục vụ cho những đối tượng Việt kiều, thân nhân của họ ở trong nước hay những người quan tâm đến vấn đề liên quan đến người Việt Nam ở nước ngoài.
Tạp chí Quê hương ra đời là một sự kiện ý nghĩa, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử báo chí nước nhà. Hệ thống phương tiện truyền thông đại chúng của Việt Nam gia nhập thêm một thành viên mới, một loại hình báo chí đáp 2 Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản, TS. Nguyễn Thị Trường Giang, NXB Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2011, tr.52 3 Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản, TS. Nguyễn Thị Trường Giang, NXB Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2011, tr.
4 Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản, TS. Nguyễn Thị Trường Giang, NXB Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2011, tr. 13 ứng được nhu cầu thông tin của cuộc sống hiện đại, đó là báo mạng điện tử. Tiếp nối sự thành công đó, ngày 21/6/1998, báo Nhân dân điện tử có địa chỉ (http://nhandan.vn) chính thức phát hành trên internet; ngày 3/2/1999, Đài Tiếng nói Việt Nam hòa mạng với tên (http://vovnews.vn); Đài Tiếng nói Việt Nam cũng cho ra đời trang mạng điện tử của mình với địa chỉ (http://vtv.vn) vào ngày 1/9/2000.
Ở giai đoạn này, ngoài sự ra đời của báo mạng điện tử thì chủ yếu là các trang thông tin điện tử của các cơ quan báo chí. Do tốc độ truy cập Internet kém, cùng với vấn đề nhân sự chưa từng được đào tạo về báo mạng điện tử và tâm lý tiếp nhận của công chúng còn dè dặt, khiến cho báo mạng điện tử giai đoạn này chưa mấy khởi sắc. Về mặt nội dung, thông tin chủ yếu được lấy từ “báo mẹ”, hình thức giao diện của tờ báo còn đơn giản, chưa thực sự gây được ấn tượng cho độc giả.5 Giai đoạn từ năm 2001 – 2005 Theo nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Trường Giang trong cuốn “Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản” thì giai đoạn này các cơ quan báo chí lớn đều đã thành lập riêng cho mình một tờ báo mạng điện tử.
Mới đầu, chỉ là phiên bản của tờ báo in nhưng dần dần đã có sự phát triển độc lập, thể hiện được đặc trưng riêng biệt của một tờ báo mạng điện tử và được các cơ quan báo chí đầu tư rất mạnh nhằm thu hút độc giả. Tiêu biểu phải kể đến: Thanh Niên (http://www.vn) được chi 5 - 6 tỷ mỗi năm và đầu tư hẳn một máy chủ phiên bản tiếng Anh có trụ sở tại New York; Công an Nhân dân (http://cand.vn) hay Tuổi Trẻ TP Hồ Chí Minh (http://tuoitre. Đặc biệt, trong giai đoạn này, hàng loạt những tờ báo mạng điện tử độc lập ra đời như: tờ Tin nhanh Việt Nam (http://vnexpress.net) ra mắt vào ngày 26/2/2002 và được cấp phép hoạt động vào ngày 25/11/2002, là tờ báo mạng điện tử độc lập đầu tiên ở Việt Nam. Ngày 23/1/2003, VietNamNet (http://vietnamnet.vn) là tờ báo mạng điện tử tiếp theo được cấp giấy phép hoạt động.
Ngay sau đó, vào ngày 6/8/2003, VnMedia cũng cho ra đời trang báo mạng điện tử của mình với địa chỉ 5 Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản, TS. Nguyễn Thị Trường Giang, NXB Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2011, tr. Đến tháng 15/7/2005, trang tin điện tử Dân Trí được thành lập, có địa chỉ là (https://dantri. Với sự góp mặt của những tờ báo mạng điện tử độc lập này đã phần nào thúc đẩy sự phát triển của loại hình báo mạng điện tử ngày càng lớn mạnh.
Tuy nhiên, ở giai đoạn này, vấn đề đội ngũ làm báo mạng điện tử vẫn chưa chuyên nghiệp. Thông tin trên các phiên bản điện tử và kể cả các trang báo mạng điện tử độc lập vẫn còn sự phụ thuộc vào báo in và các nguồn khác. Giai đoạn từ năm 2005 – nay Trong nghiên cứu của TS. Nguyễn Thị Trường Giang về những vấn đề cơ bản của báo mạng điện tử thì ở giai đoạn này báo mạng điện tử đã có sự cải thiện vô cùng rõ rệt cả về mặt chất lẫn lượng , mang đến cho độc giả nhiều thông tin với nội dung phong phú và đa dạng hơn, các tin bài do chính đội ngũ phóng viên của báo mạng điện tử làm ra, dần có sự thoát li khỏi cái bóng của báo in.
Về mặt hình thức, giao diện của các trang báo mạng điện tử đã được đầu tư hấp dẫn, sáng tạo hơn, mang dấu ấn thương hiệu riêng và độc giả dễ sử dụng. Ngày 20/10/2007, một thỏa thuận về vấn đề bản quyền đã được ký kết giữa đại diện 5 báo: Lao Động, Thanh Niên, Tuổi Trẻ TP Hồ Chí Minh, Sài Gòn Giải Phóng, Tiền Phong được đăng tải trên báo mạng điện tử. Điều này cho thấy vấn đề bản quyền đang rất được xã hội quan tâm, nhất là trong thời đại bùng nổ Internet. Việc quan tâm đến vấn đề này đồng nghĩa với việc những thông tin truyền tải đến công chúng sẽ ngày càng chất lượng hơn.
Nguyễn Thị Trường Giang, giai đoạn này đánh dấu sự trưởng thành của báo mạng điện tử, tuy nhiên vẫn còn tồn tại những hạn chế cần phải khắc phục dần: vấn đề an ninh mạng chưa đảm bảo; tốc độ truy cập mạng còn chậm; đội ngũ làm báo mạng điện tử vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế; đặc biệt là vấn đề thông tin sai sự thật, giật gân, câu khách, sai tôn chỉ mục đích, ảnh hưởng đến nền báo chí Việt Nam và niềm tin của công chúng, … 15 Theo số liệu thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông, tính đến ngày 30/11/2021, cả nước : có 816 cơ quan báo chí, trong đó 114 báo thực hiện hai loại hình, 116 tạp chí thực hiện hai loại hình, có 557 báo và tạp chí in cùng 29 báo và tạp chí điện tử.6 Con số thống kê trên cho thấy một bức tranh đa diện, góp phần vào sự hình thành và phát triển của báo mạng điện tử Việt Nam. Trải qua 25 năm hình thành và phát triển, báo mạng điện tử Việt Nam đã và đang dần khẳng định vị thế của mình trong nền báo chí Việt Nam. Với những ưu điểm vốn có của mình cùng sự kết hợp với mạng Internet, báo mạng điện tử thu về hàng triệu lượt truy cập mỗi ngày, chứng tỏ là một loại hình báo chí mới, thực hiện tốt những chức năng thông tin, giáo dục, giải trí; một phương tiện thông tin đối nội, đối ngoại hiệu quả. Những đặc trưng ưu việt của báo mạng điện tử Báo mạng điện tử là loại hình báo chí – truyền thông tồn tại, phát triển và quảng bá trên mạng Internet.
Tuy là loại hình ra đời sau nhưng lại hội tụ những điểm mạnh của các loại hình trước đó. Trước đây, khi một sự kiện xảy ra thì “phát thanh đưa tin, truyền hình minh họa, báo in phân tích và giải thích”7. Nhưng giờ đây, báo mạng điện tử với sức mạnh của truyền thông đại chúng kết hợp với mạng máy tính, đã trở thành kênh truyền thông vô cùng hiệu quả, đưa những phương tiện truyền thông khác vào một cuộc đua vô cùng quyết liệt. Trong giới hạn của khóa luận, tác giả nêu ra những đặc trưng cơ bản có ảnh hưởng đến đạo đức nhà báo trong tác nghiệp báo chí.