mở đầu: “Ở Peterburg”, “Ở Matxcova”, “Ở nông thôn”. Đây chính là những mô hình không gian nhỏ mà tác giả tập trung khắc hoạ. Tác giả tạo ra sự đối lập giữa những không gian này nhằm thể hiện hai lối sống, quan điểm, tư tưởng của hai loại quý tộc từ đó thể hiện tư tưởng của mình. Toàn bộ tác phẩm gồm 15 phần và vĩ thanh, mỗi phần chia thành nhiều chương nhỏ, tổng cộng là 333 chương dài ngắn không đều.
Tolstoy dành cho Peterburg là 40 chương, Matxcova là 130 chương và nông thôn là 40 chương. Những trọng điểm không gian này trùng khớp với sự chú ý của tác giả tới lớp quý tộc trại ấp ở vùng nông thôn và giới quý tộc thượng lưu cung đình ở Perterburg, Matxcova. Không gian điền trang Điền trang là những ruộng đất – bổng lộc của quý tộc được nhà vua cấp làm tài sản riêng. Mỗi điền trang ở Nga đều có tên riêng xuất phát từ tên dòng họ của chủ nhân, gắn với sự tồn tại của từng dòng họ.
Kiến trúc dinh thự và không gian trang trại, trại ấp thể hiện phong cách kiến trúc, xu hướng nghệ thuật Nga trong nhiều thế kỷ. Về bình diện văn hóa, đó là nơi lưu giữ, bảo tồn và là kho trí tuệ chung của một dòng họ. Các điền trang quý tộc là không gian sống của những con người quyền thế và giàu có, vì vậy nó phải thể hiện sao cho xứng với tiềm lực của chủ nhân. Điền trang của các quý tộc Nga không chỉ là một kiến trúc nhà – vườn đơn điệu mà là một khuôn viên rộng bao gồm các tổ hợp: nhà chủ nhân, sân vườn, công viên, khu canh tác, khu sản xuất và những tòa nhà phụ như nhà gia nhân, nhà kho, tàu ngựa.
Tùy thuộc vào sự giàu có và thị hiếu nghệ thuật của chủ sở hữu, các trại ấp được xây dựng thành những cung điện rất lớn hay 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khiêm tốn hơn. Thời kỳ hưng thịnh của quý tộc ở thế kỷ XVIII – XIX, chủ nhân của các trại ấp quý tộc vừa kế thừa truyền thống trong việc xây dựng trang ấp, vừa thực hiện những đổi mới, nâng trình độ tổ chức ấp lên một cấp độ cao. Đây là sự kết hợp giữa nghệ thuật cảnh quan và khoa học nông nghiệp, văn hóa của phương Đông và phương Tây, những người nông dân và tầng lớp quý tộc. Nó không chỉ là một công trình kiến trúc đẹp mà còn là trung tâm thủ công mỹ nghệ, nghệ thuật dân gian, trung tâm văn hóa của một vùng.
Trong Chiến tranh và hoà bình, nhân vật quý tộc sống ở điền trang là những quý tộc thuần Nga truyền thống như gia đình bá tước Bolkonxky, gia đình bá tước Ilya Andreyevich Roxtov. Mỗi điền trang mang một phong cách riêng của nhà quý tộc sở hữu. Tại điền trang Lưxye Gorư, “trang viên của chủ nhân ở cuối một cái làng chạy dài thành một đường thẳng dọc theo đường cái lớn, sau một cái hồ mới đào, nước đầy ăm ắp, bờ vẫn chưa mọc cỏ, giữa một khóm rừng cây non chen lác đác vài cây thông lớn ” [26, tr. Những hoạt động ở nơi đây là những cải cách nông nô của công tước Andrei: “Ba trăm nông nô thuộc một điền trang của chàng được chuyển thành nông dân tự do (đó là một trong những tấm gương đầu tiên ở Nga), còn ở các điền trang khác thì lực dịch được thay thế bằng địa tô.
Ở Bogutsarovo công tước Andrey xuất tiền thuê một bà đỡ để trông nom các sản phụ và trả lương cho một ông linh mục để dạy cho con cái nông dân và gia nô biết đọc biết viết. Có thể thấy, trang viên của chủ nhân tuy trong làng nhưng vẫn có sự tách biệt ra khỏi cộng đồng làng, đồng nghĩa với việc chủ nhân tuy ở cùng nhưng không hoà cùng với nông nô. Điều này cũng đúng với tính cách, suy nghĩ của lão bá tước Bolkonsky, tuy thực hiện các cải cách nhưng vẫn luôn coi tầng lớp nông nô là ở một thế giới hoàn toàn khác, không thể chung đụng, có thể hòa nhưng không đồng. Bên cạnh đó, qua việc chủ nhân của trang viên để ngôi nhà của 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mình giữa “một cái hồ mới đào” và “một khóm rừng cây non chen lác đác vài cây thông lớn” có thể thấy lão bá tước Bolkonsky sống rất khoa học và yêu thiên nhiên.
Trong khi đó, trang viên của gia đình Roxtov lại là một ngôi nhà lớn, phía trước có một khu vườn rộng nằm trong quần thể của ngôi nhà, không có sự tách biệt. Trong đêm trăng sáng, bá tước Andrei “vừa mới mở cánh cửa chớp ra thì ánh trăng lùa vào phòng, tựa hồ như nãy giờ đã trực sẵn ngoài cửa sổ từ lâu” và chàng thấy “ngay trước cửa sổ có một hàng cây xén phẳng, một phía thì tối đen, phía kia thì lóng lánh như bạc, ở phía dưới hang cây cao có những khóm cây gì ướt mọng, cánh lá lăn tăn phản chiếu ánh trăng loang loáng. Xa hơn, ở phía sau hàng cây đen có một nhà sương đọng lấp lánh, về phía phải có một cây to um tùm, thân đều trắng muốt, và ở phía trên là vầng trăng gần tròn, trên nền trời xuân trong sáng chỉ lác đác mấy vì sao ” [27, tr. Có thể thấy, trang viên của gia đình Roxtov gắn liền, hoà hợp với thiên nhiên, không có một sự tách biệt nào.
Con người sống ở đó cũng vậy, họ yêu thiên nhiên tha thiết, họ có tâm hồn trong sáng, hiền hoà như cỏ cây; bay bổng, lãng mạn như ánh trăng; phóng khoáng, vô tư như ngọn gió. Công tước Andrei không ngủ được, mở cửa sổ để tìm sự thư thái thì bất chợt nghe được tiếng của Natasa ở tầng trên. Nàng đang ngắm trăng, trăng đẹp tới mức nàng không thể ngủ được. Tuy ngôi nhà khá rộng, có nhiều tầng và rất nhiều phòng nhưng dường như giữa các tầng, các phòng không có sự ngăn cách, giống như những thành viên trong gia đình Roxtov, luôn thân thiện, cởi mở, yêu thương và quan tâm tới nhau rất tình cảm và chân thành.
Thiên nhiên là một thành tố không thể thiếu trong hệ thống điền trang. Những khoảng thiên nhiên xanh mát bao bọc dinh thự của các quý tộc, khiến cho không gian sống của họ trở nên dễ chịu, thơ mộng hơn. Nhiều nhà quý tộc giàu có sống ở thành thị, nhưng họ thường sở hữu một hay nhiều trang ấp 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com riêng ở các vùng nông thôn. Vào những kỳ nghỉ, các gia đình về đó nghỉ ngơi, tĩnh dưỡng trong không gian thiên nhiên bình yên thoáng đãng và tươi đẹp.
Các điền trang quý tộc được xây dựng với sự kết hợp giữa thiên nhiên và nhân tạo, rừng cây xen lẫn nhà ở, đồng cỏ xen lẫn các khu sản xuất. Có thể nói cuộc sống ở các điền trang gắn bó chặt chẽ và hài hòa với thiên nhiên, con người lớn lên và trưởng thành cùng thiên nhiên. Không gian thiên nhiên điền trang Lưxyê Gorư được nhà văn nhắc đến là một nơi “bằng phẳng, toàn những cánh đồng và những khu rừng tùng, rừng bạch dương, khu thì đã đẵn hết cây, khu thì hãy còn nguyên vẹn”. Điền trang của bá tước Bolkonsky cho thấy đó là một dòng tộc thiên về lý tính, với những tính toán khoa học, thực tế.
Khác hẳn với điền trang của gia đình bá tước Bolkonsky, điền trang Otradnoie của bá tước Roxtov được nhắc đến với khung cảnh thiên nhiên tươi đẹp, đầy yên bình. Đó là những cánh đồng lúa mì rộng lớn với “một màu xanh tươi nổi bật trên những lớp rạ màu nâu sẫm của vụ lúa mì mùa thu bị đàn gia súc giẫm nát và những đám lúa mì màu vàng tươi, xen kẽ với những dải lúa kiều mạch màu đỏ”; là “Những ngọn cây và những khóm rừng, về cuối tháng tám còn là những hòn đảo xanh rờn nổi giữa những cánh đồng lúa mì và những ruộng rạ đen thì nay đã trở thành những cù lao vàng óng và đỏ rực giữa những đám lúa mì mùa đông xanh ngắt”[27, tr.125]; là những “cánh đồng phủ tuyết im lìm tràn ngập ánh trăng, sáng óng ánh như kim cương và lấp lánh những tia phản chiếu xanh biếc, đã mở ra bát ngát mênh mông. Không gian thiên điền trang của gia đình Roxtov lại cho thấy chủ nhân của nó là những người lãng mạn, bay bổng, phóng khoáng, sống hoà mình với thiên nhiên. Với Tolstoy, thiên nhiên là thước đo tâm hồn con người.
Hoà nhập với thiên nhiên, theo ông, là dấu hiệu của tâm hồn nhạy cảm, phong phú và mạnh mẽ. Bởi vậy, thiên nhiên điền trang trong Chiến tranh và hòa bình được miêu 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tả gắn với cảm xúc của nhân vật. Nhà văn sử dụng thiên nhiên không chỉ để tạo khung cảnh, mà còn gợi sự song hành những nét tâm lý thầm kín trong tâm trạng nhân vật. Có khi là sự hào hứng, say mê khi các nhân vật khám phá, chiêm ngưỡng; có khi lại nhuốm màu buồn thương, cô quạnh hay cảm giác hồi hộp, xúc động.Chàng công tước Andrei, sau khi bị thương nặng trong trận chiến ở Austerlitz, đã tan vỡ giấc mộng Tulong.
Trở về nhà đúng lúc vợ chàng - nữ công tước Liza - sinh được đứa con trai rồi nàng chết. Con đường công danh tan vỡ, bi kịch gia đình đẩy Andrei vào một cuộc khủng hoảng tinh thần ghê gớm. Từ đó, chàng chẳng thiết gì đến công danh, sự nghiệp, chàng ở miết tại nông thôn, chăm lo công việc điền trang và cậu con trai bé bỏng, mồ côi mẹ. Mùa xuân năm 1809, Andrei đi về Ryazan thăm các điền trang của vợ chàng để lại cho con trai.
Lúc đi qua một khu rừng bạch dương, Andrei chợt thấy một cây sồi bên đường. Chàng quý tộc nhìn khu rừng rồi lặng ngắm cây sồi già, xúc động, tâm tình với nó. Giữa những cây bạch dương mọc thành khóm rừng, mùa xuân đã làm cho chúng đổi thay: “đám bạch dương tươi cười”, khắp cánh rừng “dưới gốc cây sồi cũng có hoa, có cỏ”. Chàng vô cùng ngạc nhiên trước hình ảnh một cây sồi “già gấp mười lần những cây bạch dương mọc thành khóm rừng này, nó to gấp mười và cao gấp đôi mấy cây bạch dương ấy”[27, tr.
Như một kẻ tàn tạ, tang thương, cây sồi già mang trên mình “những cành có lẽ đã gãy từ lâu, vỏ cây nứt nẻ đấy những vết sứt sẹo […] những cánh tay to sù sì không cân đối, với những ngón tay quều quào xòe rộng, nó như một quái vật già nua cau có và khinh khỉnh đứng giữa đám bạch dương tươi cười”.