mở đầu của một chùm tiểu thuyết có quy mô rất lớn, song tác giả đã không kịp thực hiện và nó trở thành cuốn sách cuối cùng, thành “di chúc” của Dostoyevsky. Bộ tiểu thuyết này đƣợc phân thành 12 quyển, mỗi quyển gồm nhiều chƣơng liên kết với nhau theo một lôgic cân đối, chặt chẽ. Nhà văn đã xây dựng một hệ thống khá đông nhân vật gồm cả nhân vật chính và nhân vật phụ. Trong tiểu thuyết này, ngoài tuyến cốt truyện chính, nhà văn còn kết hợp và mở ra nhiều tuyến phụ nhằm bao quát các vấn đề xã hội và soi rõ chủ đề trung tâm.
Dostoyevsky đã xây dựng nên một hệ thống nhân vật thuộc hệ hình nhân vật “con ngƣời quỷ ám”. “Quỷ ám” theo nghĩa hẹp là chỉ những lũ ngƣời có hành vi vô luận, quái ác nhƣng lại cảm thấy khoái chí vì điều đó. Còn theo nghĩa rộng, “con ngƣời quỷ ám” chỉ số phận những con ngƣời trong quá trình họ đi tìm tự do tuyệt đối, ám chỉ những con ngƣời không thừa nhận bên trên mình một quyền lực hay uy tín nào, tự giải phóng mình khỏi mọi ràng buộc và chuẩn mực xã hội để thực hiện triệt để quyền tự quyết, tự do lựa chọn của cá nhân. Dostoyevsky xác định “cái tự do vô điều kiện ấy, tự do trong cả thiện lẫn ác, tự do trong tội lỗi lẫn đức hạnh, tự do không song hành với lý tƣởng và niềm tin sẽ dẫn đến sự hủy hoại và reo rắc sự hủy hoại với những ngƣời khác nữa”.
Bản thân Dostoyevsky luôn bị mê hoặc bởi những tƣ tƣởng đối nghịch. Ông đặt các nhân vật trong thế đối nghịch tƣơng phản nhau và khắc họa những tƣ tƣởng, triết lý chống lại nhau. Trong Anh em nhà Karamazov, ông minh họa các 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mối quan hệ cơ bản giữa các nhân vật, đặt từng nhân vật vào một vị thế phức hợp trong hệ thống ý thức hệ đa chiều và triết lý. Bằng cách làm nổi bật những tính cách đối nghịch giữa các nhân vật, Dostoyevsky tạo nên một cuộc tranh luận, đôi khi đƣợc diễn đạt rõ ràng giữa các nhân vật, đôi khi chính sự phô bày các tính cách dƣờng nhƣ ngụ ý cho ngƣời đọc tự phán xét.
Nhân vật trong Anh em nhà Karamazov không đơn tuyến chỉ biểu trƣng cho những quan điểm đơn giản mà là một biểu tƣợng hai mặt đƣợc biểu đạt trong cơ cấu tiểu thuyết. Bản thân mỗi nhân vật đã là hiện thân cho sự mâu thuẫn và đấu tranh nội tâm, vai trò của họ trong một vài trƣờng hợp đặc biệt có thể phát triển và thay đổi. Tác giả chỉ ra rằng có cả thiện và ác trong mọi con ngƣời – mỗi con ngƣời đều tự lựa chọn đạo đức của mình. Ngay cả khi giải quyết đƣợc vấn đề lớn lao nhƣ thiện và ác, ông vẫn rất tinh tế khi tạo ra những nhân vật biểu đạt cái đức hạnh đồi bại và dễ mắc sai lầm của loài ngƣời.
Trong tiểu thuyết, khát vọng tìm kiếm sự cứu rỗi của các nhân vật đƣợc nhấn mạnh đôi khi nhƣ một chứng bệnh, đôi khi nhƣ một sự tự trừng phạt và đôi khi nhƣ một khát vọng giản đơn vì sự nhục mạ. Hứng thú của Dostoyevsky với nỗi thống khổ đƣợc làm phong phú thêm trong suốt thời gian tù tội và quá trình hành hình. Có thể ông tìm thấy sự chuộc lỗi trong nỗi thống khổ của chính ông, nhƣng nhiều nhân vật của ông dƣờng nhƣ đánh mất mỗi liên hệ giữa nỗi thống khổ và sự sám hối. Tác phẩm kinh điển này của Dostoyevsky không chỉ đề cập đến những vấn đề mang tính đạo lý cao siêu hay tội lỗi mà nó còn là câu chuyện về những điều tƣởng chừng nhƣ rất bình thƣờng trong cuộc sống nhƣ vai trò quan trọng của tiền bạc hay dục vọng con ngƣời.
Nhiều nhân vật trong Anh em nhà Karamazov gắn liền với vấn đề về tiền bạc. Họ gắn những giá trị cao quý với sự trao đổi tiền bạc và việc trả nợ hầu nhƣ trở nên căng thẳng và đáng xấu hổ. Bản thân tác giả đã từng có thời điểm tiêu tốn toàn bộ thời gian và tài sản của mình vì tính ham mê 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cờ bạc và ông cũng hiểu rất rõ rằng nghèo đói có thể tàn phá con ngƣời nhƣ thế nào. Tại Nga vào thời điểm đó, chế độ nông nô vừa đƣợc bãi bỏ, tuy nhiên kể cả khi ngƣời nô lệ đƣợc giải phóng thì sự cách biệt giàu nghèo vẫn còn rất lớn, nhiều nông nô vẫn sống trong tình trạng nguyên thủy và bị bần cùng hóa.
Các nhân vật trong Anh em nhà Karamazov tiêu tiền không suy nghĩ, không chỉ là một hành động xuẩn ngốc mà còn là sự ích kỉ và nhu nhƣợc. Tuy nhiên, nhân vật của Dostoyevsky không phải là những tên trộm tham lam và ngông cuồng, tiền bạc đi kèm với những giá trị cao quý đã tạo cho nó giá trị vật chất nặng nề của sự tôn trọng và cả của tƣớc vị. Cho dù tiền bạc có nhiều sức hấp dẫn trong tiểu thuyết nhƣng các nhân vật chính trực vẫn đề cao những nguyên tắc nhƣ tình bạn hay danh dự hơn cả. Sự ý thức mạnh mẽ về huyết thống cũng là một vấn đề đƣợc đề cập tới xuyên suốt bộ tiểu thuyết.
Trải qua nhiều thế kỉ, câu chuyện vẫn hoàn thành xuất sắc sứ mệnh “dẫn đƣờng” của nó. Đó là hình ảnh một thế hệ trẻ không chỉ trƣởng thành để tuân theo những luật lệ vô nghĩa đƣợc lập ra bởi thế hệ đi trƣớc mà họ luôn cố gắng tự giải thoát khỏi những tội lỗi và gánh nặng mà thế hệ già bỏ lại. Các thế hệ trong Anh em nhà Karamazov mặc dù khác nhau rõ rệt song lại có sự ràng buộc chặt chẽ. Điều quan trọng nhất là thế hệ trẻ tƣợng trƣng cho niềm hi vọng và họ có thể chuộc lại những lỗi lầm của những ngƣời đi trƣớc.
Xuyên suốt Anh em nhà Karamazov còn là những vấn đề liên quan đến dục vọng của con ngƣời. Đối với Fedor, dục vọng bao gồm cả sự trung thành với khoái lạc tình dục. Alyosha, tất nhiên, chỉ khát vọng đƣợc kết nối với thế giới và những sinh vật của nó, ban phát tình yêu và sự cảm thông. Những thái độ khác nhau rõ rệt nhƣ vậy xuất phát từ một điểm chung là “dục vọng”.
Nó dƣờng nhƣ là nguồn năng lƣợng tự nhiên có thể sử dụng để tồn tại hay suy yếu đi. Cùng lúc đó, nó cũng dẫn dắt các hành vi hƣởng lạc của các nhân vật nhƣ Fyodor hay Dmitri. Khi ngƣời yêu cũ của Grusenka quay về và mối tình của Dmitri với cô ấy bị cản 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trở, anh quyết định tự sát. Điều này ngụ ý rằng khát vọng của anh hay dục vọng đang suy kiệt.
Nhiệt tâm của anh ta là có điều kiện. Cái dục vọng có điều kiện này mâu thuẫn với quan điểm của Đức cha Zossima rằng con ngƣời có thể yêu mọi ngƣời và mọi thứ trong thế giới. Dục vọng của Dmitri là sự ích kỷ, thứ mà có thể bị lẫn lộn với khát vọng sống. Khi Dmitri vào tù, tất nhiên, anh nhận ra anh muốn bắt đầu lại từ đầu.
Anh ta đuổi theo những viễn cảnh xa xôi và nhận ra lỗi lầm. Anh ta quyết định anh ta muốn sống với ngƣời đàn bà anh yêu, “tận sâu thẳm đáy lòng” và chết vì đất nƣớc. Khát vọng sống có thể là không điều kiện, dƣờng nhƣ là vậy; con đƣờng đi của anh ta bị lạc lối.Groxman trong Dostoyevsky – cuộc đời và sự nghiệp, vụ án “giết cha” trong tác phẩm Anh em nhà Karamazov có nguyên mẫu từ một câu chuyện có thật của một ngƣời bạn tù của Dostoyevsky tại Omxco tên là Ilinxki. Anh ta nguyên là thƣợng úy, trƣớc kia đã từng phục vụ trong tiểu đoàn tiêu binh ở Tobonxco bị xử oan “giết cha” và nhận án tù hai mƣơi năm khổ sai, khi đƣợc minh oan thì anh ta cũng đã chịu đủ nửa án.
Ấn tƣợng đặc biệt với ngƣời tù khổ sai phạm tội giết cha là ở chỗ Dostoyevsky nhìn thấy ở đây một hiện tƣợng đạo đức kì lạ, câu chuyện về anh bạn tù đã từng đƣợc Dostoyevsky kể ngay trong chƣơng đầu của tác phẩm Ghi chép trong ngôi nhà chết xuất bản đầu năm 1860, trƣớc khi tác giả nhận tin anh bạn tù đƣợc tòa án chính thức tuyên bố vô tội. Mùa thu năm 1874, sự thật về câu chuyện giết cha này đã đi vào bản thảo đầu tiên của Anh em nhà Karamazov. Trong những ghi chép đầu tiên cho cuốn tiểu thuyết cuối cùng của đời mình, ngƣời anh cả trong Karamazov sau này – Dmitri Karamazov đã từng mang họ Ilinxki. Có lẽ mặc cảm Oedipe đã ám ảnh cả cuộc đời nhà văn vì cái chết của cha ông – Mikhail Dostoyevsky.
Cái chết đó đƣợc lý giải bởi rất nhiều nguyên nhân theo những lời kể khác nhau của những ngƣời trong gia đình, thế nhƣng tất cả chỉ là giả thiết “vì khi xảy ra vụ án mạng, không có ai đƣợc chứng kiến, không có 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một biên bản điều tra nào đƣợc lƣu lại, chẳng hung thủ nào bị tốt giác và cơ quan tòa án cũng chƣa hề tiến hành một vụ điều tra nào” [2; tr. Cái chết đau đớn của ngƣời cha hung hãn, tàn ác và nát rƣợu ấy đã ám ảnh Dostoyevsky đến hết cuộc đời. Trong cuốn biên niên sử gia đình Dostoyevsky, con gái nhà văn đã hồi tƣởng lại “Suốt đời cha tôi cứ phân tích mãi về nguyên nhân của cái chết hãi hùng đó. Khi xây dựng hình tƣợng Fedor Karamazov, có lẽ cha tôi đã nhớ đến cái tính kẹt xỉn của ông tôi.
Tính xấu đó đã từng làm cho con cái hết sức đau khổ, hết sức bực dọc. Và chắc hẳn, cha tôi cũng nhớ đến bệnh nghiện rƣợu của ông tôi đã từng làm cho con cái ghê tởm” [2; tr. Và hẳn nhiên trong cuốn tiểu thuyết cuối cùng của đời mình, cuốn tiểu thuyết kinh điển về các lầm lỗi, thói hƣ tật xấu của con ngƣời và cả những tội ác, tất cả đã đƣợc Dostoyevsky xây dựng nên từ chính những ám ảnh trong cuộc sống của chính mình. Anh em nhà Karamazov là một trong những thể nghiệm hiếm hoi của Dostoyevsky nói riêng và văn học thế giới nói chung khi kết hợp cốt truyện hấp dẫn của bộ tiểu thuyết với những chiều sâu của tƣ duy triết học.