Luận án tiến sĩ những đặc điểm thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại hiện đại qua nghệ nhân và margarita của m bulgakov

Phân tích đặc điểm thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại qua tác phẩm Nghệ nhân và Margarita của M. Bulgakov trong luận án tiến sĩ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Như Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Gia Lâm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Nga
• Đề tài: Những đặc điểm thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại hiện đại qua Nghệ nhân và Margarita của M.Bulgakov
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ văn học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Cách hiểu tổng quan về đặc điểm thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại

Đặc điểm thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại là sự kết hợp độc đáo giữa tư duy huyền thoại và tư duy tiểu thuyết, tạo nên một thể loại mới với cấu trúc và phong cách riêng biệt. Tiểu thuyết huyền thoại không chỉ sử dụng yếu tố huyền thoại như chất liệu mà còn biến huyền thoại thành khung tư duy, ảnh hưởng sâu sắc đến mọi yếu tố cấu trúc như không-thời gian, nhân vật, cốt truyện và ngôn ngữ. Khác với tiểu thuyết thế kỷ XIX chỉ sử dụng huyền thoại như "kí ức thể loại", tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX thể hiện sự xâm nhập toàn diện của tư duy huyền thoại, tạo nên mô hình tư duy "lộn trái" đi từ sự thống nhất đến đa dạng, phức tạp. Đây là bước tiến quan trọng trong sự phát triển của thể loại tiểu thuyết, phản ánh sự biến đổi sâu sắc của tư duy thẩm mỹ và triết học trong thế kỷ XX.

1.1. Đặc điểm tư duy huyền thoại trong thi pháp tiểu thuyết huyền thoại

Tư duy huyền thoại trong tiểu thuyết huyền thoại hiện đại mang tính nguyên hợp, phi lịch sử, tập trung vào mối quan hệ hài hòa giữa con người và vũ trụ. Nó đặc trưng bởi sự đối lập lưỡng phân như thiện - ác, sống - chết, trên - dưới, và sự phá vỡ mối liên hệ nhân quả truyền thống. Tư duy này không chỉ thể hiện qua cốt truyện mà còn ảnh hưởng đến cách tổ chức không gian, thời gian và nhân vật, tạo nên một thế giới vừa huyền bí vừa đa chiều.

1.2. Sự khác biệt giữa tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX và tiểu thuyết có yếu tố huyền thoại thế kỷ XIX

Tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX không chỉ sử dụng huyền thoại như một yếu tố trang trí hay motif mà biến huyền thoại thành cấu trúc thể loại chủ đạo, ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống nhân vật, cốt truyện và ngôn ngữ. Trong khi đó, tiểu thuyết thế kỷ XIX chỉ sử dụng huyền thoại như "kí ức thể loại" hoặc chất liệu phụ trợ, không làm thay đổi bản chất thể loại tiểu thuyết truyền thống.

II. Hướng dẫn nhận diện các yếu tố huyền thoại trong thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại

Nhận diện các yếu tố huyền thoại trong thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại đòi hỏi phân tích sâu sắc các thành tố cấu trúc như hệ thống nhân vật, tổ chức cốt truyện, không-thời gian và cấu trúc chủ thể trần thuật. Các yếu tố này thường biểu hiện qua sự đối lập lưỡng phân, tính chu kỳ, sự xen kẽ giữa các thời gian và không gian khác nhau, cũng như sự hòa nhập giữa tác giả và nhân vật trong trần thuật. Việc sử dụng liên văn bản với các văn bản huyền thoại cổ điển như Kinh Thánh, Faust cũng là dấu hiệu quan trọng để nhận diện thi pháp huyền thoại.

2.1. Cách xây dựng hệ thống nhân vật theo nguyên tắc cặp đôi song trùng trong tiểu thuyết huyền thoại

Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết huyền thoại hiện đại thường được tổ chức theo nguyên tắc cặp đôi song trùng - đóng thế, trong đó các nhân vật có thể hoán đổi vị trí hoặc mang những nét tương đồng sâu sắc. Nguyên tắc này phản ánh tư duy huyền thoại về sự đối lập và bổ sung, đồng thời tạo nên sự đa nghĩa và phức tạp trong mối quan hệ nhân vật, ví dụ như cặp đôi Avdij - Jesus trong Đoạn đầu đài hay Stevens - Bloom trong Ulysses.

2.2. Phương pháp tổ chức cốt truyện lũy tiến và lắp ghép đặc trưng thi pháp tiểu thuyết huyền thoại

Cốt truyện tiểu thuyết huyền thoại hiện đại thường không tuân theo tuyến tính truyền thống mà được tổ chức theo nguyên tắc lũy tiến lắp ghép (montage), với các sự kiện, hình ảnh, motif được ghép nối một cách ngẫu nhiên, đa chiều. Cách tổ chức này tạo nên sự hỗn độn có chủ đích, phản ánh tính đa tầng và phức tạp của tư duy huyền thoại, đồng thời phá vỡ mối quan hệ nhân quả thông thường, như trong Ulysses hay Núi thần.

2.3. Cấu trúc không thời gian dồn nén và đa chiều trong thi pháp tiểu thuyết huyền thoại

Không-thời gian trong tiểu thuyết huyền thoại hiện đại được tổ chức theo kiểu dồn nén, đa chiều, nơi quá khứ, hiện tại và tương lai cùng tồn tại song song và giao thoa. Thời gian không còn tuyến tính mà có thể quay ngược, lặp lại theo chu kỳ, đồng thời được chuyển hóa thành không gian tâm lý, tạo nên chiều sâu và sự huyền bí cho tác phẩm.

III. Phương pháp xây dựng nhân vật và ngôn ngữ trong thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại

Phương pháp xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết huyền thoại hiện đại không chỉ tập trung vào cá nhân mà còn thể hiện sự hòa nhập giữa cá nhân và toàn thể, giữa nhân vật và thế giới huyền thoại. Ngôn ngữ trong thể loại này mang tính độc thoại đa tầng, vừa là tiếng nói cá nhân vừa chứa đựng âm vang của vô thức tập thể, tạo nên sự đa thanh và đa nghĩa. Sự biến đổi trong cấu trúc chủ thể trần thuật cũng là điểm nhấn quan trọng, khi tác giả và nhân vật không còn tách biệt mà hòa quyện trong một mối quan hệ phức tạp.

3.1. Cách xây dựng nhân vật đa trị và tính đối thoại trong tiểu thuyết huyền thoại

Nhân vật trong tiểu thuyết huyền thoại hiện đại thường mang tính đa trị, vừa giống vừa khác nguyên mẫu huyền thoại, tạo nên sự đối thoại nội tại và đa chiều. Nhân vật không phải là thực thể cố định mà luôn biến đổi trong tiến trình cốt truyện, phản ánh sự phức tạp của tư duy huyền thoại và tiểu thuyết hiện đại.

3.2. Ngôn ngữ độc thoại đa tầng và vai trò của vô thức tập thể trong thi pháp tiểu thuyết huyền thoại

Ngôn ngữ trong tiểu thuyết huyền thoại hiện đại là sự hòa trộn giữa độc thoại cá nhân và âm vang của vô thức tập thể, tạo nên sự đa thanh, đa nghĩa và phong phú về mặt biểu đạt. Dòng độc thoại nội tâm không chỉ là tiếng nói riêng mà còn chứa đựng nhiều giọng điệu khác nhau, làm tăng tính huyền bí và chiều sâu cho tác phẩm.

3.3. Biến đổi cấu trúc chủ thể trần thuật trong tiểu thuyết huyền thoại hiện đại

Cấu trúc chủ thể trần thuật trong tiểu thuyết huyền thoại hiện đại không còn là sự phân biệt rõ ràng giữa tác giả và nhân vật mà là sự liên kết, hòa nhập giữa các chủ thể. Tác giả trở thành một đối tượng bất định, ngẫu nhiên, tạo ra trò chơi sáng tạo và mời gọi độc giả tham gia vào quá trình giải mã, làm tăng tính tương tác và đa nghĩa của tác phẩm.

IV. Bí quyết ứng dụng thi pháp tiểu thuyết huyền thoại trong sáng tác và nghiên cứu văn học hiện đại

Ứng dụng thi pháp tiểu thuyết huyền thoại trong sáng tác và nghiên cứu văn học hiện đại giúp mở rộng phạm vi sáng tạo và phân tích, tạo điều kiện cho việc khai thác sâu sắc các yếu tố huyền thoại trong văn bản. Việc vận dụng các phương pháp như liên văn bản, trần thuật học, thông diễn học giúp giải mã các biểu tượng, motif và cấu trúc phức tạp, đồng thời góp phần làm rõ vai trò của tư duy huyền thoại trong việc định hình phong cách và thể loại tiểu thuyết hiện đại.

4.1. Phương pháp liên văn bản trong nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết huyền thoại

Phương pháp liên văn bản giúp nhận diện và phân tích mối quan hệ giữa tiểu thuyết huyền thoại với các văn bản huyền thoại cổ điển như Kinh Thánh, Faust, cũng như các truyền thống văn hóa và triết học. Qua đó, làm sáng tỏ ý nghĩa sâu xa và cấu trúc phức tạp của tác phẩm, đồng thời thể hiện sự tương tác giữa tư duy huyền thoại và tư duy tiểu thuyết.

4.2. Ứng dụng trần thuật học và thông diễn học trong phân tích thi pháp tiểu thuyết huyền thoại

Trần thuật học giúp khám phá chiến lược trần thuật, cấu trúc chủ thể và điểm nhìn trong tiểu thuyết huyền thoại, trong khi thông diễn học hỗ trợ giải mã các kí hiệu, biểu tượng liên quan đến huyền thoại và triết học. Sự kết hợp này tạo nên công cụ phân tích toàn diện, giúp hiểu rõ hơn về cách thức tổ chức và ý nghĩa của tác phẩm.

4.3. Vai trò của thi pháp tiểu thuyết huyền thoại trong sáng tác văn học hiện đại

Thi pháp tiểu thuyết huyền thoại cung cấp cho nhà văn hiện đại công cụ để khai thác sâu sắc các yếu tố huyền thoại, tạo nên những tác phẩm đa tầng, đa nghĩa và giàu tính biểu tượng. Nó giúp mở rộng biên độ sáng tạo, phá vỡ các giới hạn thể loại truyền thống, đồng thời phản ánh những biến đổi trong tư duy và thế giới quan của thời đại.

V. Top kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn của thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại

Nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại đã làm sáng tỏ nhiều đặc điểm cấu trúc và tư duy mới, góp phần định hình thể loại tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX như một thể loại độc lập và có giá trị thẩm mỹ cao. Ứng dụng thực tiễn của các nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu sâu sắc các tác phẩm kinh điển như Nghệ nhân và Margarita của M.Bulgakov mà còn hỗ trợ biên soạn giáo trình, phát triển lý thuyết văn học và hướng dẫn sáng tác văn học hiện đại.

5.1. Những đóng góp quan trọng trong nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại

Các công trình nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm thi pháp cơ bản như cấu trúc nhân vật song trùng, cốt truyện lũy tiến lắp ghép, không-thời gian đa chiều và cấu trúc chủ thể trần thuật đa tầng. Những phát hiện này giúp làm rõ sự khác biệt giữa tiểu thuyết huyền thoại và các thể loại tiểu thuyết truyền thống, đồng thời mở rộng hiểu biết về sự vận động của thể loại trong bối cảnh văn học thế kỷ XX.

5.2. Ứng dụng nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết huyền thoại trong giảng dạy và sáng tác

Kết quả nghiên cứu được ứng dụng trong việc biên soạn giáo trình về lý thuyết và lịch sử văn học, đặc biệt là về xu hướng phát triển của tiểu thuyết Nga hiện đại và thể loại tiểu thuyết huyền thoại. Đồng thời, các nhà sáng tác có thể vận dụng thi pháp này để tạo ra những tác phẩm mới mẻ, đa nghĩa và giàu tính biểu tượng, phù hợp với xu hướng văn học đương đại.

VI. Hướng phát triển tương lai và thách thức trong nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại

Nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại còn nhiều tiềm năng phát triển, đặc biệt trong việc mở rộng phạm vi khảo sát các tác phẩm đa dạng và kết hợp các phương pháp nghiên cứu liên ngành. Tuy nhiên, thách thức lớn là làm rõ hơn các tiêu chí thể loại, giải mã sâu sắc các lớp liên văn bản và tư duy huyền thoại, cũng như áp dụng hiệu quả các lý thuyết mới vào phân tích tác phẩm. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà nghiên cứu văn học, triết học và ngôn ngữ học.

6.1. Thách thức trong việc xác định tiêu chí thể loại tiểu thuyết huyền thoại hiện đại

Việc phân định rõ ràng các tiêu chí thể loại vẫn là vấn đề khó khăn do tính đa dạng và phức tạp của tiểu thuyết huyền thoại. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về các đặc điểm thi pháp, mối quan hệ liên văn bản và tư duy huyền thoại để xây dựng hệ thống tiêu chí khoa học, giúp phân loại và đánh giá chính xác thể loại này.

6.2. Hướng nghiên cứu liên ngành và mở rộng phạm vi khảo sát

Tương lai nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết huyền thoại hiện đại cần kết hợp các phương pháp từ triết học, ngôn ngữ học, văn hóa học và lịch sử văn học để có cái nhìn toàn diện hơn. Mở rộng khảo sát sang các tác phẩm đa dạng từ nhiều nền văn hóa khác nhau sẽ giúp làm rõ tính phổ quát và đặc thù của thể loại, đồng thời thúc đẩy sự phát triển lý thuyết văn học hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề thể loại của các tác phẩm văn xuôi lớn trong thế kỉ XX như Ulysses (1922) của J. Joyce, Núi thần (1924) của T. Mann và Nghệ nhân và Margarita (hoàn thành năm 1940, xuất bản năm 1967) của M. Bulgakov luôn là tâm điểm gây tranh luận trong giới phê bình văn học quốc tế. Những tác phẩm này đánh dấu sự hình thành của khuynh hướng tiểu thuyết mới được định danh là "tiểu thuyết huyền thoại" (роман-миф), song các tiêu chí nhận diện và đặc trưng thi pháp của thể loại này chưa được xác lập một cách hệ thống.

Nghệ nhân và Margarita là một trong những hiện tượng văn học lớn của nước Nga thế kỉ XX. Tác phẩm gắn liền với số phận thăng trầm của bản thảo (từng bị tác giả xé, đốt do áp lực chính trị và phải 20 năm sau khi tác giả qua đời mới được công bố) nhằm khẳng định mệnh đề "bản thảo không bao giờ cháy". Mặt khác, M. Bulgakov thuộc bộ phận văn học phi chính thống trong giai đoạn Xô viết – bộ phận từng bị cấm đoán nhưng đã khẳng định giá trị nghệ thuật trong bức tranh tổng thể của văn học Nga thế kỉ XX.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu chuyên sâu, hoàn chỉnh về Nghệ nhân và Margarita dưới góc độ thi pháp thể loại tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX tại Việt Nam.

Luận án xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định đặc điểm của thể loại tiểu thuyết huyền thoại hiện đại thông qua việc nghiên cứu sự tương tác của tư duy huyền thoại và tư duy tiểu thuyết trên tất cả các yếu tố cấu trúc (không - thời gian, nhân vật, tổ chức cốt truyện, cấu trúc chủ thể), từ đó đưa ra cách hình dung về khái niệm "tiểu thuyết huyền thoại" thế kỉ XX, điểm khác nhau cơ bản giữa tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX và những tiểu thuyết có chứa đựng những yếu tố huyền thoại của thế kỉ XIX.
2. Xác định các lớp liên văn bản tạo cơ sở cho việc hiểu ý nghĩa huyền thoại trong văn bản Nghệ nhân và Margarita.
3. Chỉ ra những nguyên lí cơ bản chi phối sự vận động các yếu tố cấu trúc tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita khi có sự tác động của tư duy huyền thoại.
4. Góp phần xác định đặc điểm phong cách văn xuôi M. Bulgakov.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những đặc trưng thi pháp của thể loại tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX thông qua nghiên cứu trường hợp. Phạm vi khảo sát tập trung chủ yếu vào cuốn tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita của M. Bulgakov, dựa trên bản dịch tiếng Việt của Đoàn Tử Huyến và nguyên bản tiếng Nga của Nhà xuất bản AST Moskva (năm 2009). Luận án cũng khảo sát đối sánh với một số truyện vừa (Trái tim chó, Những quả trứng định mệnh), tiểu thuyết Bạch vệ của M. Bulgakov, cùng các tiểu thuyết tiêu biểu của phương Tây (Ulysses, Núi thần, Biến dạng, Vụ án, Trăm năm cô đơn, Đoạn đầu đài, Hố móng...).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Theo số liệu thống kê của B. Georgievna (luận án bảo vệ năm 2001 tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva - MGU), khối lượng công trình nghiên cứu về M. Bulgakov từ năm 1967 đến năm 1997 bao gồm:

Khu vực / Ngữ cảnh nghiên cứu	Số lượng công trình (1967 - 1997)	Ghi chú về nguồn công bố
Nghiên cứu tại Nga	220 bài báo và sách chuyên luận	Tiêu biểu là các công trình của L. Smeliansky, V. Yablokov...
Nghiên cứu tại Mỹ và Phương Tây	289 bài báo chuyên sâu	Đăng tải trên các tạp chí: New York Times, Slavic Review, Russian Review, Canadian Slavonic Papers...
Nghiên cứu tại Việt Nam	03 bài báo và 01 bài giới thiệu	Lời giới thiệu Tuyển tập văn xuôi M. Bulgakov của Đoàn Tử Huyến.

Lịch sử nghiên cứu thể loại của Nghệ nhân và Margarita được tác giả luận án tổng hợp thành 4 khuynh hướng chính:

Khuynh hướng nghiên cứu	Nhà nghiên cứu tiêu biểu	Quan điểm và luận điểm chính
1. Tiểu thuyết thống hợp nhiều thể loại	J. Curtis, A. Lesskis, L. Fialkova, M. Kreps, Đoàn Tử Huyến, E. Haber, S. Hoisington, R. Giuliani, L. Milne	Coi tác phẩm là "tiểu thuyết cặp đôi" (двойной роман), tiểu thuyết trong tiểu thuyết; tích hợp từ 4 thể loại (trào phúng, lịch sử, lãng mạn, phiêu lưu); kế thừa truyền thống Faust của Goethe hoặc mô hình truyện cổ tích (V. Propp), carnaval và kịch tôn giáo thời Trung cổ.
2. Tiểu thuyết châm biếm và giễu nhại	E. Mahlow, L. Skorino, I. Vinogradov, V. Lakshin, D. Pruit, A. Vulis, E. Proffer, B. Beatie, Ph. Powell, D. Bethea	Đánh giá tác phẩm như một hình thức châm biếm chính trị thời đại Stalin, giễu nhại tôn giáo (parody Phúc âm St. John), châm biếm Menippus (pha trộn huyễn tưởng, tiếng cười carnaval, bệnh tâm thần phân liệt), "tiểu thuyết bách khoa" (N. Frye) hoặc tiểu thuyết khải huyền.
3. Tiểu thuyết của chủ nghĩa hiện đại	L. Milne, D. Bethea, V. Tumanov, O. Kushlina, Yu. Smirnov, I. Galinskaya, R. Pittman, M. Chudakova, P. Florensky	Nhìn nhận tác phẩm như biểu tượng giải phóng tinh thần nghệ thuật hiện đại, một "mô hình văn hóa" (модель культуры) tổng hòa tôn giáo cổ xưa; chịu ảnh hưởng từ triết học Kỉ nguyên Bạc (V. Solovyov, N. Berdiaev, P. Florensky).
4. Tiểu thuyết huyền thoại (роман-миф)	S. Telegin, M. Gasparov, V. Mironov, E. Skorospelova, Vũ Công Hảo, O. Yablokov, G. Williams, O. Gurevich, Phạm Gia Lâm	Khẳng định huyền thoại đóng vai trò là "khung" của tiểu thuyết; phân tích motif đối lập "cái của mình / của kẻ khác" (свое / чужое); tiếp cận liên văn bản với Kinh Thánh, Faust, thuyết mạt thế, thuyết Mani (Manichaeism).

Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: thiết lập khung thi pháp thể loại tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX một cách tường minh, lấy cấu trúc tác phẩm Nghệ nhân và Margarita làm trường hợp khảo sát mẫu mực để giải mã toàn diện các bình diện không - thời gian, nhân vật, cốt truyện và chủ thể trần thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên các thành tựu nghiên cứu chuyên ngành:

• Lý thuyết thể loại văn học: Kế thừa quan điểm của M. Bakhtin và N. Rymar về bản chất đối thoại và tiến trình vận động của thể loại tiểu thuyết.
• Lý thuyết cấu trúc tác phẩm và trần thuật học: Sử dụng mô hình cấu trúc chủ thể của B. Schmid; thi pháp motif, cốt truyện của Yu. Lotman; thi pháp không - thời gian (хронотоп) của V. Toporov.
• Lý thuyết huyền thoại và thi pháp học huyền thoại: Tiếp thu các công trình của E. Meletinsky, C. Lévi-Strauss, J. Frazer, V. Propp, N. Frye, A. Losev, O. Freydenberg, L. Yaroshenko, S. Telegin, K. Jung, S. Freud.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp thi pháp học lịch sử: Phương pháp chủ đạo nhằm xem xét đối tượng trong cả lát cắt đồng đại và lịch đại, đặt tác phẩm trong tiến trình kế thừa và biến đổi của thi pháp thể loại qua các thời đại.
• Phương pháp nghiên cứu loại hình và cấu trúc loại hình: Xác định vị trí, vai trò của từng thành tố trong hệ thống cấu trúc thể loại tiểu thuyết huyền thoại.
• Phương pháp nghiên cứu hệ thống: Khám phá mối liên hệ nội tại giữa các yếu tố cấu trúc bên trong tác phẩm.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp (case-study): Đi sâu phân tích tác phẩm Nghệ nhân và Margarita để khái quát hóa nguyên lý vận động của một thể loại văn học.
• Phương pháp liên văn bản: Phân tích mối quan hệ tương tác ngữ nghĩa giữa văn bản tác phẩm với các văn bản nguồn (Kinh Thánh, Faust của Goethe, các trầm tích văn hóa cổ xưa).
• Phương pháp trần thuật học và thông diễn học: Khảo sát chiến lược trần thuật, cấu trúc điểm nhìn và giải mã các biểu tượng, ký hiệu văn hóa.
• Thao tác bổ trợ: Phân tích, đối sánh, thống kê, mô tả văn bản.

Nguồn tư liệu khảo sát chính là văn bản Nghệ nhân và Margarita (bản dịch của Đoàn Tử Huyến và nguyên bản tiếng Nga do Nhà xuất bản AST ấn hành năm 2009).

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có cấu trúc gồm Phần Mở đầu, 4 Chương nội dung, Phần Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục.

Chương 1: Tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX – những nét khái quát

Chương 1 làm rõ các tiền đề lý thuyết về huyền thoại và đặc trưng tư duy huyền thoại. Tác giả chỉ ra 3 hướng tiếp cận định nghĩa huyền thoại: (1) Từ nguyên mythos đối lập với logos (gắn với truyện kể kỳ ảo, hoang đường); (2) Thể loại truyện dân gian cổ xưa về thần thánh, nguồn gốc vũ trụ; (3) Hình thức tri nhận xã hội và kiểu tư duy bản thể luận xuyên lịch sử.

Tư duy huyền thoại mang tính nguyên hợp, tri nhận thế giới bằng trực giác, dung hòa với nghi lễ, xóa nhòa ranh giới giữa chủ thể và khách thể. Tư duy này vận hành theo nguyên tắc nhị phân (sống - chết, trên - dưới, trời - đất), mang tính phi lịch sử và phi nhân quả, lấy quá khứ tiên nghiệm làm mẫu hình lặp lại thông qua các cổ mẫu (archetype).

Sự xâm nhập của tư duy huyền thoại vào văn học dân gian được minh chứng qua cấu trúc cốt truyện dạng chuỗi của cái được - cái mất. Luận án trích dẫn mô hình 4 lớp truyện của C. Lévi-Strauss về huyền thoại Oedipus:

Lớp truyện 1	Lớp truyện 2	Lớp truyện 3	Lớp truyện 4
- Kadm đi tìm chị gái Evropa bị Zeus bắt cóc - Oedipus cưới mẹ Jocasta - Antigona chôn cất anh trai Polinik	- Người Spac chém giết lẫn nhau - Oedipus giết cha Laius - Eteokl giết anh trai Polinik	- Kadm giết rồng - Oedipus giết con nhân sư	- Labdak "chân thọt" - Laius "thuận tay trái" - Oedipus "bàn chân to, dày"
Coi trọng các mối quan hệ họ hàng	Coi nhẹ nguồn gốc của các mối quan hệ họ hàng	Tiêu diệt quái vật	Khó khăn trong việc sử dụng tay chân
Khẳng định nguồn gốc bản địa của con người	Phủ định nguồn gốc bản địa của con người	Phủ định nguồn gốc bản địa của con người	Khẳng định nguồn gốc bản địa của con người

Bước sang thế kỉ XX, sự tương tác giữa tư duy huyền thoại và tư duy tiểu thuyết đã tạo nên hiện tượng "huyền thoại lộn trái" (E. Meletinsky). Nếu tư duy huyền thoại cổ xưa đi từ hỗn loạn đến trật tự, hài hòa thì tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX vận động ngược lại: đi từ trạng thái trật tự, thống nhất đến cái ngẫu nhiên, phân mảnh, đa dạng.

Chương 1 xác lập 6 đặc trưng thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại hiện đại:

1. Loại hình nhân vật: Thể hiện tính nhân loại phổ quát ("tất cả trong tất cả"), con người vi mô phản chiếu thế giới vĩ mô. Nhân vật bị tha hóa hoặc song chiếu với huyền thoại cổ để làm mờ đường viền cá nhân (Ulysses, Biến dạng).
2. Quỹ đạo nhân vật: Bị chi phối bởi các mẫu cốt truyện huyền thoại nhưng mang tính đa trị, đối thoại hoặc trở thành "phản huyền thoại" (như các nhân vật thất bại trong việc thụ pháp của F. Kafka).
3. Hệ thống nhân vật: Tổ chức theo nguyên tắc các cặp đôi song trùng – đóng thế (двойник-дублер), con người tồn tại như những "phương trình tổ hợp" (như bộ ba Avdij – Jesus – Boston trong Đoạn đầu đài của Ch. Aitmatov).
4. Tổ chức cốt truyện: Chuyển sang kiểu cốt truyện lũy tiến tích lũy sự kiện ngẫu nhiên theo nguyên tắc lắp ghép (montage), làm suy yếu mối liên hệ nhân - quả tuyến tính.
5. Tổ chức không - thời gian: Diễn ra quá trình "nén" thời gian quá khứ, hiện tại và tương lai vào một điểm; chuyển hóa chiều kích thời gian vào không gian ngưng kết gắn liền với tâm lý nhân vật.
6. Cấu trúc chủ thể trần thuật: Mang tính liên chủ thể không thể chia cắt, mở rộng điểm nhìn nhân vật quá ngưỡng, biến tác giả thành chủ thể ngẫu nhiên và biến văn bản thành trò chơi liên văn bản đa thanh, độc thoại mang trầm tích vô thức tập thể.

Chương 1 cũng phân loại 3 khuynh hướng tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX: (1) Song chiếu trực tiếp với huyền thoại cổ xưa trên văn bản (J. Joyce, T. Mann, M. Bulgakov); (2) Huyền thoại hóa đời thường (F. Kafka); (3) Vừa song chiếu vừa sáng tạo huyền thoại (G. G. Márquez).

Chương 2: Nghệ nhân và Margarita – tiếp biến liên văn bản

Chương 2 đi sâu phân tích cơ chế tiếp biến liên văn bản trong Nghệ nhân và Margarita. Tác phẩm khai thác hai "văn bản nguồn" chủ đạo là Kinh Thánh (các sách Phúc âm, sách Khải huyền) và kịch thơ Faust của Goethe.

Các lớp liên văn bản trong tác phẩm không dừng lại ở mức độ vay mượn chi tiết hay motif châm biếm bề mặt mà thâm nhập vào cấu trúc tư tưởng triết học:

• Tái cấu trúc huyền thoại Phúc âm thông qua tuyến truyện Yershalaim (mối quan hệ giữa Yeshua Ha-Nozri và quan Tổng trấn Ponti Pilate), tạo nên một hình tượng Jesus mang tính nhân bản, đối thoại với các định kiến lịch sử và tôn giáo.
• Tiếp biến hình tượng Faust và Mephistopheles qua hình tượng Nghệ nhân và Quỷ vương Voland, chuyển hóa các suy tư về cái thiện - cái ác, sự sáng tạo nghệ thuật và sự hủy diệt.
• Tích hợp các trầm tích văn hóa của thuyết Mani (Manichaeism với sự hiện diện của bóng tối, bão táp, ngọn lửa và ánh trăng tẩy rửa), thuyết mạt thế (эсхатология), cùng tư tưởng triết học Kỉ nguyên Bạc của P. Florensky, V. Solovyov và N. Berdiaev.

Chương 3: Nguyên lí trò chơi trong tổ chức không-thời gian, hệ thống nhân vật và cốt truyện

Chương 3 khảo sát sự vận hành của nguyên lý trò chơi trong việc cấu trúc các bình diện thi pháp của tác phẩm:

• Cấu trúc không - thời gian: Tác phẩm vận hành trên sự đan cài của ba không gian: không gian Moskva thực tại những năm 1930, không gian lịch sử - huyền thoại Yershalaim cổ đại, và không gian vĩnh hằng/huyễn tưởng của Voland. Thời gian trong tác phẩm bị dồn nén, các biến cố lịch sử và hiện đại soi chiếu lẫn nhau tạo nên một không - thời gian huyền thoại đa tầng.
• Hệ thống nhân vật: Được tổ chức chặt chẽ theo nguyên tắc cặp đôi song trùng – đóng thế và cặp đối lập "cái của mình / của kẻ khác" (свое / чужое). Mối quan hệ giữa Nghệ nhân – Pilate, Ivan Bezdomny – Levi Matvei, Voland – Yeshua tạo nên các cấu trúc nhân vật đối ứng, phản chiếu những trạng thái tồn tại khác nhau của con người trước lịch sử và đức tin.
• Cốt truyện: Áp dụng nguyên tắc lắp ghép (montage) các tuyến truyện tưởng chừng độc lập, tạo nên một kết cấu "tiểu thuyết trong tiểu thuyết" hoàn chỉnh về mặt triết mĩ.

Chương 4: Cấu trúc chủ thể trần thuật

Chương 4 phân tích cấu trúc chủ thể và chiến lược trần thuật trong tác phẩm. Luận án chỉ ra sự chuyển dịch linh hoạt của các điểm nhìn trần thuật:

• Người kể chuyện không giữ vị trí toàn tri cố định mà liên tục thay đổi điểm nhìn, hòa nhập vào dòng ý thức của các nhân vật (Ivan Bezdomny, Pilate, Margarita).
• Sự đan xen giữa giọng điệu trào phúng, châm biếm với giọng điệu bi tráng, triết luận tôn giáo và trữ tình sâu lắng.
• Thiết lập mối quan hệ liên chủ thể giữa tác giả, người kể chuyện, nhân vật và độc giả, biến quá trình tiếp nhận tác phẩm thành một trò chơi giải mã các biểu tượng và tầng nghĩa ẩn giấu.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học:

• Về mặt lý luận: Hệ thống hóa và xác lập các tiêu chí thi pháp cụ thể của thể loại tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX; phân biệt bản chất giữa tiểu thuyết huyền thoại hiện đại (sử dụng huyền thoại như một nguyên lý cấu trúc tổng thể và tư duy thẩm mĩ) với tiểu thuyết có chứa yếu tố huyền thoại ở thế kỉ XIX (sử dụng huyền thoại như một thủ pháp nghệ thuật).
• Về mặt thực tiễn: Là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận Nghệ nhân và Margarita của M. Bulgakov một cách có hệ thống từ góc độ thi pháp thể loại tiểu thuyết huyền thoại hiện đại và thi pháp liên văn bản. Luận án giải mã cấu trúc đa tầng của tác phẩm, vượt qua các cách tiếp cận đơn tuyến (chỉ coi tác phẩm là tiểu thuyết châm biếm hay tiểu thuyết huyễn tưởng).

Về ứng dụng thực tiễn, kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp tư liệu phục vụ biên soạn giáo trình giảng dạy lý luận văn học (chuyên đề thi pháp thể loại), lịch sử văn học Nga hiện đại, và các chuyên đề nghiên cứu tác gia M. Bulgakov trong nhà trường đại học.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi nghiên cứu trường hợp tập trung chủ yếu vào một tác phẩm trung tâm là Nghệ nhân và Margarita, chưa mở rộng khảo sát chi tiết toàn bộ các sáng tác khác của M. Bulgakov.
• Việc khảo sát văn bản chủ yếu dựa trên bản dịch tiếng Việt của Đoàn Tử Huyến (có đối chiếu nguyên bản tiếng Nga khi cần thiết).

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng ứng dụng khung thi pháp thể loại tiểu thuyết huyền thoại để khảo sát các hiện tượng văn học khác của văn xuôi Nga thế kỉ XX (như sáng tác của A. Platonov, Ch. Aitmatov...).
• Đi sâu nghiên cứu các trầm tích folklore và văn hóa dân gian Nga phi chính thống tác động đến cấu trúc tự sự của văn học Nga giai đoạn Xô viết.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên môn cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Văn học Nga, Văn học nước ngoài, Lý luận văn học và Văn học so sánh.
• Giảng viên giảng dạy các học phần: Tiến trình văn học Nga thế kỉ XX, Lý thuyết thể loại tiểu thuyết, Thi pháp học tự sự và Phân tích văn bản văn học.
• Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu: Khung lý thuyết thi pháp tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX (Chương 1), phương pháp phân tích liên văn bản Kinh Thánh và Faust (Chương 2), và mô hình phân tích cấu trúc chủ thể trần thuật đa thanh (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao Nghệ nhân và Margarita không nên chỉ được định danh đơn thuần là tiểu thuyết châm biếm hay tiểu thuyết huyễn tưởng?
Việc định danh tác phẩm là tiểu thuyết châm biếm hay tiểu thuyết huyễn tưởng chỉ phản ánh được một phương diện thủ pháp bề mặt. Cách tiếp cận này bỏ qua tính thống nhất triết mĩ, cấu trúc không - thời gian đa tầng (Moskva - Yershalaim - Không gian vĩnh hằng), và mối liên hệ liên văn bản sâu sắc với Kinh Thánh và Faust. Tác phẩm sử dụng huyền thoại như một nguyên lý tổ chức thể loại tổng thể, do đó thuộc về thể loại tiểu thuyết huyền thoại.

2. Khái niệm "huyền thoại lộn trái" (E. Meletinsky) trong tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX được hiểu như thế nào?
Tư duy huyền thoại cổ xưa vận động theo mô hình đi từ trạng thái hỗn loạn, phân tán ban đầu đến việc thiết lập trật tự, hài hòa và thống nhất vũ trụ. Ngược lại, tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX vận động theo hướng "lộn trái": đi từ các cấu trúc mẫu hình có sẵn, có tính trật tự và thống nhất trong quá khứ để dẫn đến cái ngẫu nhiên, phân mảnh, đa tầng và phức tạp của hiện thực đời sống hiện đại.

3. Nguyên tắc tổ chức hệ thống nhân vật theo mô hình "cặp đôi song trùng – đóng thế" (двойник-дублер) là gì?
Đây là nguyên tắc xây dựng nhân vật đặc thù của tiểu thuyết huyền thoại, trong đó con người không tồn tại như một thực thể tự trị biệt lập mà như một "phương trình tổ hợp". Các nhân vật ở những bình diện không gian và thời gian khác nhau có sự tương đồng về số phận, hành động hoặc lý tưởng, đóng vai trò soi chiếu hoặc thay thế vị trí của nhau (như Nghệ nhân – Pilate, Ivan Bezdomny – Levi Matvei, Voland – Yeshua).

4. Luận án phân chia các khuynh hướng tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX thành những nhóm nào và xếp Nghệ nhân và Margarita vào nhóm nào?
Luận án phân chia thành 3 khuynh hướng: (1) Khuynh hướng song chiếu trực tiếp với huyền thoại cổ xưa trên văn bản (J. Joyce, T. Mann); (2) Khuynh hướng huyền thoại hóa cuộc sống đời thường (F. Kafka); (3) Khuynh hướng vừa song chiếu vừa sáng tạo huyền thoại (G. G. Márquez). Tác phẩm Nghệ nhân và Margarita của M. Bulgakov cơ bản thuộc về khuynh hướng thứ nhất.

5. Hai "văn bản nguồn" cốt lõi được tiếp biến trong Nghệ nhân và Margarita là những văn bản nào?
Hai văn bản nguồn chủ đạo là Kinh Thánh (đặc biệt là các sách Phúc âm Tân Ước và sách Khải huyền) và kịch thơ Faust của J. W. Goethe. Các văn bản này cung cấp hệ thống motif, hình tượng và tư tưởng về cuộc đối thoại giữa cái thiện và cái ác, sự sáng tạo và hủy diệt.

Kết luận

Luận án đã xác lập một cách hệ thống khung lý thuyết về thể loại tiểu thuyết huyền thoại thế kỉ XX, làm rõ cơ chế vận động "huyền thoại lộn trái" và các đặc trưng thi pháp về nhân vật toàn thể, cấu trúc song trùng - đóng thế, cốt truyện lắp ghép và tính liên chủ thể. Thông qua việc phân tích chuyên sâu kiệt tác Nghệ nhân và Margarita của M. Bulgakov, công trình chứng minh sự tương tác giữa tư duy huyền thoại và tư duy tiểu thuyết trong việc kiến tạo cấu trúc tác phẩm. Luận án là một đóng góp học thuật trong việc nghiên cứu thi pháp thể loại và tiếp cận văn xuôi Nga hiện đại tại Việt Nam.