Luận án tiến sĩ mỹ cảm aware trong văn học nhật bản qua tiểu thuyết truyện genji của murasaki shikibu và ngàn cánh hạc của kawabata yasunari

Luận án tiến sĩ văn học phân tích mỹ cảm aware trong văn học nhật bản qua tiểu thuyết truyện genji của murasaki shikibu và ngàn cánh, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Hoàng Thị Mỹ Nhị
• Người hướng dẫn: GS. TS Nguyễn Đức Ninh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
• Đề tài: Mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản qua tiểu thuyết Truyện Genji của Murasaki Shikibu và Ngàn cánh hạc của Kawabata Yasunari
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ văn học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về mỹ cảm aware
• 1.2. Các nghiên cứu về mỹ cảm aware trong Truyện Genji
• 1.3. Các nghiên cứu về mỹ cảm aware trong Ngàn cánh hạc
• 1.4. Các nghiên cứu so sánh aware trong Truyện Genji và Ngàn cánh hạc
• 2. CƠ SỞ HÌNH THÀNH MỸ CẢM AWARE
• 2.1. Ảnh hưởng của văn hóa - xã hội Nhật Bản đối với sự hình thành aware
• 2.2. Khái niệm aware và các quan niệm thẩm mỹ khác
• 2.3. Murasaki và Kawabata từ cuộc đời đến tác phẩm
• 3. SẮC THÁI BỀN VỮNG CỦA AWARE QUA TRUYỆN GENJI VÀ NGÀN CÁNH HẠC
• 3.1. Aware trước sự biến đổi của thời gian
• 3.2. Aware trước vẻ đẹp của con người
• 3.3. Aware trước vẻ đẹp thiên nhiên
• 4. NHỮNG BIẾN ĐỔI CỦA AWARE QUA TRUYỆN GENJI VÀ NGÀN CÁNH HẠC
• 4.1. Aware với thân phận con người
• 4.2. Aware từ dòng chảy nội tâm đến dòng ý thức
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu tổng quan về mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản cổ điển

Mỹ cảm Aware là một khái niệm thẩm mỹ đặc trưng và sâu sắc trong văn hóa Nhật Bản, thể hiện sự rung động tinh tế trước vẻ đẹp mong manh, vô thường của thiên nhiên và con người. Trong văn học Nhật Bản cổ điển, đặc biệt là qua tác phẩm Truyện Genji của Murasaki Shikibu, Aware được xem như tinh thần chủ đạo, phản ánh nỗi buồn man mác trước sự phù du của cuộc sống và cái đẹp. Khái niệm này không chỉ là cảm xúc mà còn là triết lý thẩm mỹ gắn liền với thế giới quan và nhân sinh quan của người Nhật, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Thần đạo và Phật giáo. Truyện Genji không chỉ là tác phẩm văn học mà còn là biểu tượng của mỹ cảm Aware, thể hiện qua dòng chảy thời gian, thân phận con người và vẻ đẹp thoáng qua của tạo hóa. Việc nghiên cứu mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản cổ điển giúp làm rõ giá trị văn hóa, nghệ thuật và tâm hồn người Nhật từ thời Heian, đồng thời tạo nền tảng để so sánh với các biểu hiện hiện đại của mỹ cảm này.

1.1. Khái niệm mỹ cảm Aware và vai trò trong văn học Nhật Bản cổ điển

Aware là một thuật ngữ mỹ học Nhật Bản xuất hiện từ thời kỳ Heian, biểu thị cảm xúc sâu sắc trước vẻ đẹp ngắn ngủi và vô thường của sự vật. Đây là sự hòa quyện giữa nỗi buồn, sự trân trọng và cảm nhận về sự phù du của cuộc sống. Trong văn học cổ điển, Aware là trung tâm của các tác phẩm, đặc biệt là Truyện Genji, nơi cảm xúc này được thể hiện qua các nhân vật, thiên nhiên và dòng chảy thời gian. Aware không chỉ là cảm xúc mà còn là triết lý thẩm mỹ, phản ánh mối quan hệ giữa con người và thế giới xung quanh, đồng thời là biểu hiện của thế giới quan Phật giáo và Thần đạo trong văn hóa Nhật Bản.

1.2. Tổng quan về Truyện Genji và biểu hiện mỹ cảm Aware trong tác phẩm

Truyện Genji, được sáng tác bởi Murasaki Shikibu vào thế kỷ XI, là tác phẩm tiêu biểu nhất thể hiện mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản cổ điển. Tác phẩm mô tả cuộc sống cung đình Heian với những câu chuyện tình yêu, thân phận con người và sự biến đổi của thời gian. Aware được thể hiện qua cảm thức về sự phù du của sắc đẹp, sự ngắn ngủi của cuộc đời và nỗi buồn man mác trước cái đẹp thoáng qua. Các nhân vật trong truyện, đặc biệt là hoàng tử Genji, mang trong mình những rung động sâu sắc, thể hiện sự đồng cảm và thấu hiểu nỗi buồn của kiếp người, tạo nên chiều sâu tâm lý và giá trị thẩm mỹ độc đáo.

II. Phân tích mỹ cảm Aware trong Truyện Genji qua các khía cạnh thời gian và con người

Mỹ cảm Aware trong Truyện Genji được thể hiện rõ nét qua cảm thức về dòng chảy thời gian và thân phận con người. Thời gian trong tác phẩm không chỉ là yếu tố khách quan mà còn là chủ đề trung tâm, gợi lên sự hữu hạn của cuộc sống và vẻ đẹp chóng tàn của mọi sự vật. Các nhân vật trong truyện trải qua những biến động tâm lý sâu sắc, thể hiện sự đa cảm và nỗi buồn trước sự thay đổi không ngừng của cuộc đời. Qua đó, Truyện Genji không chỉ là câu chuyện tình yêu mà còn là biểu hiện của triết lý Aware, phản ánh sự đồng cảm sâu sắc với thân phận con người và sự vô thường của thế giới.

2.1. Mỹ cảm Aware trước dòng chảy thời gian trong Truyện Genji

Dòng chảy thời gian là yếu tố then chốt khơi gợi mỹ cảm Aware trong Truyện Genji. Tác phẩm thể hiện sự nhận thức sâu sắc về tính hữu hạn của cuộc sống, khi mọi khoảnh khắc đều quý giá và không thể giữ mãi. Thời gian vừa là kẻ hủy diệt vừa là nhân chứng cho vẻ đẹp và nỗi buồn của con người. Các nhân vật trong truyện, dù bị thời gian chi phối, vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng người đọc qua những cảm xúc đa dạng như tiếc nuối, luyến thương và trân trọng từng giây phút hiện tại.

2.2. Biểu hiện Aware qua thân phận con người và tình yêu trong Truyện Genji

Thân phận con người trong Truyện Genji luôn gắn liền với sự phù du và nỗi buồn man mác, thể hiện rõ qua các mối quan hệ tình cảm phức tạp và đầy bi kịch. Tình yêu trong truyện không chỉ là sự lãng mạn mà còn là biểu hiện của sự đồng cảm sâu sắc với nỗi đau và sự mất mát. Mỹ cảm Aware được thể hiện qua những rung động tinh tế, sự thấu hiểu và cảm thông với thân phận con người, phản ánh triết lý Phật giáo về sự vô thường và nghiệp báo.

III. Hướng dẫn phân tích mỹ cảm Aware trong Ngàn cánh hạc của Kawabata Yasunari

Ngàn cánh hạc của Kawabata Yasunari là tác phẩm tiêu biểu thể hiện mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản hiện đại. Tác phẩm kết hợp tinh thần truyền thống với kỹ thuật hiện đại, sử dụng thủ pháp dòng ý thức và biểu tượng nghệ thuật để thể hiện sự mong manh, thuần khiết và nỗi buồn sâu sắc. Mỹ cảm Aware trong Ngàn cánh hạc không chỉ là sự tiếp nối truyền thống mà còn là sự biến đổi phù hợp với bối cảnh xã hội và tâm lý con người thời hiện đại. Việc phân tích tác phẩm giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển và ứng dụng của mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản đương đại.

3.1. Quan niệm thẩm mỹ Kawabata và ảnh hưởng của mỹ cảm Aware

Kawabata Yasunari quan niệm cái đẹp là sự thuần khiết, chân thành và mang nỗi buồn sâu thẳm. Phong cách văn chương của ông chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ mỹ học Thiền và truyền thống văn hóa Nhật Bản, đồng thời kết hợp với kỹ thuật hiện đại như dòng ý thức và thủ pháp gương soi. Mỹ cảm Aware trong tác phẩm của Kawabata được thể hiện qua sự hòa quyện giữa vẻ đẹp mong manh của thiên nhiên, con người và những rung động nội tâm tinh tế, tạo nên một thế giới nghệ thuật vừa truyền thống vừa hiện đại.

3.2. Biểu hiện mỹ cảm Aware trong Ngàn cánh hạc qua biểu tượng và dòng ý thức

Ngàn cánh hạc sử dụng nhiều biểu tượng nghệ thuật như chiếc khăn thêu, chiếc chén Shino và nghi lễ trà đạo để thể hiện mỹ cảm Aware. Thủ pháp dòng ý thức giúp khắc họa sâu sắc tâm trạng và cảm xúc của nhân vật, tạo nên những cung bậc cảm xúc đa dạng từ u buồn, luyến tiếc đến sự thanh thản. Mỹ cảm Aware trong tác phẩm là sự tiếp biến tinh tế của truyền thống, phản ánh nỗi buồn nhân thế và sự mong manh của cuộc sống hiện đại, đồng thời giữ được nét đặc trưng của văn hóa Nhật Bản.

IV. Phương pháp so sánh mỹ cảm Aware trong Truyện Genji và Ngàn cánh hạc hiệu quả

So sánh mỹ cảm Aware trong Truyện Genji và Ngàn cánh hạc giúp nhận diện sự kế thừa và biến đổi của quan niệm thẩm mỹ này qua các thời kỳ lịch sử và bối cảnh văn hóa khác nhau. Phương pháp so sánh tập trung vào các yếu tố như cảm thức thời gian, biểu tượng nghệ thuật, thân phận con người và kỹ thuật thể hiện trong tác phẩm. Qua đó, có thể thấy rõ sự khác biệt giữa Aware truyền thống và hiện đại, đồng thời làm nổi bật giá trị văn hóa và nghệ thuật đặc sắc của từng tác phẩm cũng như sự phát triển của mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản.

4.1. So sánh biểu hiện mỹ cảm Aware qua cảm thức thời gian và thân phận con người

Trong Truyện Genji, mỹ cảm Aware gắn liền với dòng chảy thời gian và sự phù du của cuộc sống cung đình Heian, thể hiện qua nỗi buồn man mác và sự trân trọng từng khoảnh khắc. Trong khi đó, Ngàn cánh hạc phản ánh Aware trong bối cảnh hiện đại với sự chuyển động tâm lý phức tạp, nỗi cô đơn và sự mong manh của con người. So sánh này cho thấy sự phát triển của Aware từ cảm thức thời gian khách quan sang sự trải nghiệm nội tâm sâu sắc hơn, đồng thời phản ánh sự thay đổi trong nhận thức về thân phận con người.

4.2. So sánh kỹ thuật thể hiện và biểu tượng mỹ cảm Aware trong hai tác phẩm

Truyện Genji sử dụng ngôn ngữ thơ ca, hình ảnh thiên nhiên và các mối quan hệ nhân vật để biểu đạt mỹ cảm Aware một cách tinh tế và truyền thống. Ngàn cánh hạc áp dụng kỹ thuật dòng ý thức, thủ pháp gương soi và biểu tượng nghệ thuật như trà đạo để thể hiện Aware trong bối cảnh hiện đại. Sự khác biệt này phản ánh sự biến đổi trong cách thức sáng tạo nghệ thuật, đồng thời cho thấy khả năng thích ứng và phát triển của mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản qua các thời kỳ.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản

Nghiên cứu mỹ cảm Aware qua Truyện Genji và Ngàn cánh hạc không chỉ góp phần làm sáng tỏ giá trị văn hóa và nghệ thuật của hai tác phẩm mà còn mở rộng hiểu biết về mỹ học Nhật Bản. Kết quả nghiên cứu giúp nhận diện sự kế thừa và biến đổi của mỹ cảm Aware trong lịch sử văn học, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho việc giảng dạy và nghiên cứu văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam và quốc tế. Ngoài ra, việc phân tích sâu sắc mỹ cảm Aware còn góp phần thúc đẩy sự giao lưu văn hóa, tăng cường hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc, đặc biệt là giữa Việt Nam và Nhật Bản.

5.1. Giá trị văn hóa và nghệ thuật của mỹ cảm Aware trong nghiên cứu văn học

Mỹ cảm Aware là biểu tượng của tâm hồn và thế giới quan người Nhật, thể hiện qua các tác phẩm văn học tiêu biểu như Truyện Genji và Ngàn cánh hạc. Nghiên cứu mỹ cảm này giúp làm rõ mối quan hệ giữa văn hóa, tôn giáo và nghệ thuật, đồng thời khẳng định vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong sáng tạo nghệ thuật. Qua đó, mỹ cảm Aware được xem là một phạm trù mỹ học độc đáo, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học và nghệ thuật Nhật Bản.

5.2. Ứng dụng nghiên cứu mỹ cảm Aware trong giảng dạy và giao lưu văn hóa

Kết quả nghiên cứu mỹ cảm Aware cung cấp tài liệu tham khảo quý giá cho việc giảng dạy văn hóa và văn học Nhật Bản tại các trường đại học và viện nghiên cứu. Việc hiểu sâu sắc về mỹ cảm này giúp sinh viên và học giả nắm bắt được đặc trưng văn hóa và tâm hồn người Nhật, từ đó thúc đẩy giao lưu văn hóa và tăng cường quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản. Ngoài ra, nghiên cứu còn góp phần phát triển các chương trình đào tạo và nghiên cứu liên ngành về văn hóa, mỹ học và văn học Nhật Bản.

VI. Kết luận và triển vọng phát triển mỹ cảm Aware trong văn học Nhật Bản hiện đại

Mỹ cảm Aware là một phạm trù thẩm mỹ đặc sắc, phản ánh sâu sắc tâm hồn và thế giới quan của người Nhật qua các thời kỳ lịch sử. Từ Truyện Genji đến Ngàn cánh hạc, Aware không chỉ được kế thừa mà còn được biến đổi phù hợp với bối cảnh xã hội và tâm lý con người hiện đại. Kết luận nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của mỹ cảm Aware trong việc định hình phong cách và giá trị nghệ thuật của văn học Nhật Bản. Triển vọng phát triển mỹ cảm này trong văn học hiện đại và đương đại hứa hẹn sẽ tiếp tục là đề tài nghiên cứu phong phú, góp phần làm sáng tỏ sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại trong nghệ thuật Nhật Bản.

6.1. Tổng kết những đặc điểm cơ bản và biến đổi của mỹ cảm Aware

Mỹ cảm Aware thể hiện qua sự rung động trước vẻ đẹp vô thường của thiên nhiên và con người, gắn liền với cảm thức về thời gian và thân phận. Qua Truyện Genji, Aware mang tính truyền thống với nỗi buồn man mác và sự trân trọng khoảnh khắc. Trong Ngàn cánh hạc, Aware được biến đổi với sự sâu sắc về tâm lý và kỹ thuật hiện đại, phản ánh nỗi cô đơn và sự mong manh của cuộc sống hiện đại. Sự biến đổi này cho thấy mỹ cảm Aware là một phạm trù linh hoạt, thích ứng với sự thay đổi của xã hội và văn hóa.

6.2. Triển vọng nghiên cứu và phát triển mỹ cảm Aware trong văn học đương đại

Mỹ cảm Aware tiếp tục là nguồn cảm hứng cho các nhà văn và nghệ sĩ Nhật Bản trong việc sáng tạo các tác phẩm đương đại. Việc nghiên cứu sâu hơn về Aware sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại, cũng như vai trò của cảm xúc thẩm mỹ trong xã hội hiện đại. Triển vọng phát triển mỹ cảm này còn mở rộng sang các lĩnh vực nghệ thuật khác như hội họa, âm nhạc và điện ảnh, góp phần làm phong phú thêm nền văn hóa Nhật Bản và tăng cường sự giao lưu văn hóa quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu Mỹ cảm aware trong văn học Nhật Bản qua tiểu thuyết Truyện Genji của Murasaki Shikibu và Ngàn cánh hạc của Kawabata Yasunari là luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn học nước ngoài (mã số: 62 22 02 45), do nghiên cứu sinh Hoàng Thị Mỹ Nhị thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TS Nguyễn Đức Ninh tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2018).

Về tính cấp thiết, Nhật Bản sở hữu một hệ thống mỹ học hình thành từ thời kỳ Heian với các phạm trù mang tính chuẩn mực như aware, yugen, wabi-sabi, miyabi, okashi, trong đó aware là mỹ cảm mang tính đặc trưng cho tư duy nghệ thuật truyền thống. Tuy nhiên, việc định danh khái niệm và xác định các biểu hiện của những phạm trù mỹ học này vẫn còn nhiều ý kiến tranh luận do sự biến đổi qua các giai đoạn lịch sử. Mặt khác, tại Việt Nam, nguồn tư liệu chuyên khảo và công trình nghiên cứu hệ thống bằng tiếng Việt về văn hóa và văn học Nhật Bản còn tương đối mỏng. Việc nghiên cứu mỹ cảm aware qua hai tiểu thuyết tiêu biểu thuộc hai thời kỳ cổ đại và hiện đại giúp làm rõ sự tiếp nối của các giá trị văn hóa cội nguồn trong đời sống văn học hiện đại.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc tiếp cận aware như một khái niệm tĩnh thời cổ đại hoặc chỉ phân tích riêng lẻ trong từng tác phẩm. Cho đến thời điểm tác giả triển khai đề tài, chưa có công trình nào thực hiện nghiên cứu so sánh một cách toàn diện và có hệ thống về sự vận động, kế thừa và biến đổi của mỹ cảm aware từ thời kỳ Heian (Truyện Genji) sang thế kỷ XX (Ngàn cánh hạc), cũng như chưa có đề xuất định nghĩa mới về nội hàm của aware trong bối cảnh văn học hiện đại.

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích cơ sở hình thành mỹ cảm aware qua các yếu tố văn hóa - xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng và truyền thống văn học; xem xét tác động từ đời sống cá nhân của Murasaki Shikibu và Kawabata Yasunari đến cảm quan thẩm mỹ; làm rõ các đặc điểm cơ bản của xúc cảm aware trước vẻ đẹp con người, thiên nhiên; và phân tích những biến đổi của aware qua quan niệm về thân phận con người cũng như dòng ý thức nhân vật.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác lập 03 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Khảo sát, đánh giá và phân tích các yếu tố thi pháp như thời gian, nhân vật, thiên nhiên, kết cấu, hệ thống biểu tượng trong Truyện Genji và Ngàn cánh hạc.
2. Phân tích bối cảnh lịch sử, văn hóa nước Nhật thời kỳ Heian và xã hội hiện đại nhằm lý giải sự tác động của yếu tố thời đại làm biến đổi quan niệm thẩm mỹ aware.
3. So sánh, đối chiếu những biểu hiện tương đồng và khác biệt của aware qua hai tác phẩm để chỉ ra sự kế thừa và cách tân của các nhà văn khi tiếp nhận tinh hoa văn hóa dân tộc.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án bao gồm:

• Đối tượng nghiên cứu: Sự vận động và biến đổi của mỹ cảm aware qua hai tác phẩm Truyện Genji và Ngàn cánh hạc.
• Phạm vi văn bản: Bản dịch tiếng Việt Truyện kể Genji (1991, do Nguyễn Đức Diệu chịu trách nhiệm xuất bản) kết hợp bản dịch tiếng Anh The Tale of Genji (1992) của Edward G. Seidensticker nhằm bổ sung chương 50 (Azumaya) và chương 51 (Ukifune) chưa có trong bản dịch tiếng Việt; bản tiếng Nhật được dùng để tra cứu từ chỉ chức danh và đối chiếu các bài thơ; bản dịch tiếng Việt Ngàn cánh hạc trong Tuyển tập tác phẩm Kawabata Yasunari (2005) đối chiếu cùng bản dịch tiếng Anh Thousand Cranes (1984) của Edward G. Seidensticker.
• Phạm vi thời gian và không gian: Không gian văn hóa Nhật Bản từ thời kỳ cổ đại Heian (thế kỷ XI) đến thời kỳ hiện đại sau Thế chiến thứ hai (thế kỷ XX).

Tiêu chí	Nội dung xác lập trong luận án
Tên đề tài	Mỹ cảm aware trong văn học Nhật Bản qua tiểu thuyết Truyện Genji của Murasaki Shikibu và Ngàn cánh hạc của Kawabata Yasunari
Tác giả	Hoàng Thị Mỹ Nhị
Người hướng dẫn khoa học	GS. TS Nguyễn Đức Ninh
Cơ sở đào tạo	Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội
Chuyên ngành & Mã số	Văn học nước ngoài – 62 22 02 45
Năm hoàn thành	2018
Đối tượng nghiên cứu chính	Sự vận động và biến đổi của mỹ cảm aware qua Truyện Genji và Ngàn cánh hạc
Phạm vi khảo sát chính	Văn bản Truyện Genji (Murasaki Shikibu) và Ngàn cánh hạc (Kawabata Yasunari) qua bản dịch tiếng Việt, tiếng Anh và đối chiếu tiếng Nhật

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được tổ chức thành 04 nhóm nội dung nghiên cứu chính dựa trên các công trình trong và ngoài nước:

Thứ nhất, các nghiên cứu về mỹ cảm aware:

• Michele Marra trong Mỹ học Nhật Bản hiện đại đã giới thiệu bài viết Cái Đẹp là gì của Tsubouchi Shoyo và Aware của Onishi Yoshinori, khẳng định aware là hình thức đặc biệt của cái đẹp và là tinh thần cốt lõi của thời kỳ Heian. Marra đồng thời dẫn 5 bước phát triển cảm xúc của Onishi Yoshinori để chỉ ra quá trình vận động từ trực giác tâm lý đến nhận thức thẩm mỹ về sự vô thường và cái chết.
• Học giả Motoori Norinaga trong công trình thế kỷ XVII (Thi học của Motoori Norinaga: Một hành trình chú giải học) đã chuẩn hóa khái niệm thành mono no aware (nỗi buồn trước sự vật), gắn liền với biểu tượng hoa anh đào nở rộ rồi nhanh chóng tàn phai.
• Donald Keene trong Những điều thú vị về văn học Nhật Bản và Hạt giống tâm hồn: Văn học Nhật từ thời kỳ đầu đến cuối thế kỷ XVI đã truy nguyên thuật ngữ aware xuất hiện từ thế kỷ VIII trong Vạn diệp tập, ban đầu mang nghĩa xúc cảm ngạc nhiên, thích thú, sau đó chuyển dần sang nỗi buồn trước cái đẹp chóng tàn dưới ảnh hưởng của Phật giáo thời Heian.
• Các nhà nghiên cứu Việt Nam như Nhật Chiêu (Văn học Nhật Bản từ khởi thủy đến năm 1868), Khương Việt Hà, Hoàng Long (Quan niệm về cái đẹp của những nhà văn Nhật Bản hiện đại), Trần Tố Loan, Nguyễn Thị Mai Liên (Những mỹ học then chốt trong văn học cổ trung đại Nhật Bản) và Dương Ngọc Dũng (Nhật Bản học) đều nhấn mạnh tính duy cảm, duy mỹ của văn hóa Nhật, sự kết hợp giữa Thần đạo và Phật giáo tạo nên bản sắc của aware.
• Các học giả quốc tế khác như Antanas Andrijauskas (Mỹ học trung cổ truyền thống Nhật), Lauren Prusinski, Donald Richie (Luận về mỹ học Nhật Bản), Nancy G. Hume (Văn hóa và mỹ học Nhật Bản), Izutsu Toshiko, Momokawa Takahito, Garcia Chambers, Minami Hiroshi, Watsuji Tetsuroo và David Barnhill đã phân tích mối liên hệ mật thiết giữa tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, cảm thức Thiền tông với chiều sâu triết lý của aware.

Thứ hai, các nghiên cứu về mỹ cảm aware trong Truyện Genji:

• Motoori Norinaga và Suichi Kato (Lịch sử văn học Nhật Bản) khẳng định dòng chảy thời gian trong 54 chương của Truyện Genji là yếu tố trung tâm khơi gợi cảm thức aware, buộc con người nhận thức về tính hữu hạn của đời người.
• Nhật Chiêu phân tích chiều sâu nội tâm và ý thức vượt thoát thời gian của nhân vật; Pin Fang Su khảo sát hình tượng nhân vật Hikaru Genji trong bối cảnh xã hội đa thê thời Heian; Theodore nhấn mạnh tinh thần nhân từ và sự thấu cảm nỗi buồn nhân thế qua ẩn dụ hoa sen mọc trong bùn; Thomas Rimer, Seisuko Kojima, Gene A. Crane và Lê Thị Thanh Tâm làm rõ không gian nghệ thuật của tiểu thuyết dưới sự chi phối của cảm quan Phật giáo và mỹ cảm aware.

Thứ ba, các nghiên cứu về mỹ cảm aware trong Ngàn cánh hạc:

• Thụy Khuê phân tích việc Kawabata sử dụng không gian trà đạo làm bình phong để biểu đạt tình yêu tuyệt đối và những trầm tích văn hóa truyền thống.
• Trần Tố Loan giải mã hệ thống ký hiệu nghệ thuật như chiếc khăn thêu ngàn cánh hạc, chiếc chén trà Shino, phản ánh nỗi ưu tư trước sự mai một của nghi lễ truyền thống.

Thứ tư, các nghiên cứu so sánh aware trong Truyện Genji và Ngàn cánh hạc:

• Theodore chỉ ra Truyện Genji đóng vai trò như nền tảng cho phong trào quốc học đầu thế kỷ XX mà Kawabata tiếp thu.
• Hữu Ngọc chỉ ra tính cách lưỡng phân giữa cổ truyền và hiện đại ở Kawabata.
• Nhật Chiêu (Thế giới Kawabata Yasunari (hay là cái đẹp: hình và bóng)), Thụy Khuê (Từ Murasaki đến Kawabata) và Hà Thanh Vân (Từ Murasaki đến Kawabata) đều xác nhận mối liên hệ kế thừa xuyên suốt một ngàn năm từ Murasaki đến Kawabata qua quan niệm Bi no sonzai (Mỹ chi tồn tại) và mỹ cảm aware.

Vị trí của luận án: Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu về khái niệm và đặc trưng của aware, đồng thời trực tiếp giải quyết khoảng trống học thuật về việc so sánh đối chiếu có hệ thống giữa hai tác phẩm cụ thể, làm sáng tỏ sự tiếp biến của aware từ thời kỳ Heian sang thế kỷ XX.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án triển khai trên nền tảng các cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

Về cách tiếp cận lý thuyết:

• Tiếp cận mỹ học: Luận án xem aware là một hiện tượng thẩm mỹ và một đối tượng nghiên cứu của mỹ học. Nghiên cứu tiếp cận mối quan hệ thẩm mỹ biện chứng giữa chủ thể thẩm mỹ (nhà văn, nhân vật) và đối tượng thẩm mỹ (thiên nhiên, con người, thời gian). Tác giả vận dụng các phạm trù mỹ học cơ bản, trong đó cái đẹp được xác định là phạm trù trung tâm theo quan điểm mỹ học của Đỗ Văn Khang, làm sáng tỏ mối quan hệ giữa nhận thức khách quan và xúc cảm chủ quan của con người.
• Tiếp cận văn hóa học: Tiếp cận tác phẩm văn học từ góc nhìn văn hóa, giải mã các mã văn hóa bên trong tác phẩm (tôn giáo, nghệ thuật, triết học, hệ thống biểu tượng, huyền thoại - mẫu gốc) và các mã văn hóa ngoài tác phẩm (hoàn cảnh thời đại, vốn sống, nhân sinh quan của tác giả). Cách tiếp cận này kết hợp phương diện xã hội học - lịch sử và phân tâm học để phân tích chiều sâu tâm lý nhân vật.

Về phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Vận dụng tổng hợp tri thức của tôn giáo học (Thần đạo, Phật giáo), triết học, tâm lý học và sử học để lý giải cơ sở hình thành cũng như biểu hiện của mỹ cảm aware trong hai giai đoạn lịch sử khác nhau.
• Phương pháp thi pháp học: Sử dụng thi pháp học cấu trúc - hình thức để phân tích các yếu tố hình thức nghệ thuật như ngôn ngữ, thể loại, cốt truyện, kết cấu, nhân vật, không gian, thời gian và điểm nhìn nghệ thuật. Đồng thời, tác giả kết hợp thi pháp học lịch sử để đặt các phương thức biểu hiện của aware trong tiến trình phát triển lịch sử văn học, làm rõ sự kế thừa và cách tân qua các thao tác phân tích, miêu tả, so sánh và phân loại.

Nguồn tư liệu nghiên cứu: Dữ liệu văn bản được trích xuất trực tiếp từ các bản dịch tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh của Edward G. Seidensticker đối với Truyện Genji và Ngàn cánh hạc, có đối chiếu các thuật ngữ chức danh và thi phẩm bằng tiếng Nhật.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 tiến hành phân loại, phân tích và đánh giá toàn diện các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo 04 trục nội dung: các nghiên cứu về mỹ cảm aware; các nghiên cứu về aware trong Truyện Genji; các nghiên cứu về aware trong Ngàn cánh hạc; và các nghiên cứu so sánh aware giữa hai tác phẩm/tác giả. Chương này xác định rõ các luận điểm khoa học đã được thừa nhận, đồng thời chỉ ra khoảng trống về sự thiếu vắng các công trình so sánh mang tính hệ thống về sự biến đổi của aware từ thời Heian sang thế kỷ XX, làm cơ sở khoa học cho việc triển khai các chương tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở hình thành mỹ cảm aware

Chương 2 tập trung phân tích các yếu tố nền tảng cấu thành mỹ cảm aware:

• 2.1 Ảnh hưởng của văn hóa - xã hội Nhật Bản đối với sự hình thành aware:
  • Phân tích ảnh hưởng của tư tưởng phương Đông và quá trình bản địa hóa văn hóa Trung Hoa. Luận án chỉ ra người Nhật có tư duy hướng nội, tuyệt đối hóa cái đẹp và coi trọng cảm xúc thẩm mỹ trong mối tương giao giữa con người và thiên nhiên (thể hiện qua nghệ thuật vườn cảnh Bonsai thu nhỏ tiểu vũ trụ, nghệ thuật cắm hoa bốn mùa).
  • Khảo sát sự chuyển dịch xã hội từ thời kỳ Nara (710-784) sang thời kỳ Heian (794-1185). Thời kỳ Nara chứng kiến sự can dự sâu của thế lực Phật giáo vào chính trị triều đình, dẫn đến quyết định dời đô về Heian năm 794 của Thiên hoàng Kammu. Thời kỳ Heian kéo dài khoảng 400 năm trong hòa bình, cắt đứt bang giao chính thức với Trung Hoa, tạo điều kiện cho nền văn hóa thuần Nhật phát triển với sự ra đời của chữ viết Hiragana, văn học cung đình của tầng lớp nữ giới và sự bảo trợ của gia tộc Fujiwara.
  • Phân tích sự dung hợp tôn giáo giữa Thần đạo bản địa (tính hiện thế, tinh thần lạc quan, sùng bái thiên nhiên, trái tim chân thành magokoro) và Phật giáo Đại thừa (tư tưởng vô thường mujo, duyên khởi, cõi trần phù du).
• 2.2 Khái niệm aware và các quan niệm thẩm mỹ khác: Phân định ranh giới và mối liên hệ giữa aware với các phạm trù yugen (u huyền), wabi-sabi (thanh bần - tịch lặng), miyabi (tao nhã) và okashi (thú vị).
• 2.3 Murasaki và Kawabata từ cuộc đời đến tác phẩm: Luận giải sự tác động của hoàn cảnh sống, thân phận cá nhân và trải nghiệm mất mát của Murasaki Shikibu và Kawabata Yasunari đến cảm quan sáng tác.

Chương 3: Sắc thái bền vững của aware qua Truyện Genji và Ngàn cánh hạc

Chương 3 chỉ ra các phương diện biểu hiện mang tính kế thừa và ổn định của mỹ cảm aware qua hai tác phẩm:

• 3.1 Aware trước sự biến đổi của thời gian: Cảm thức về dòng chảy thời gian trôi mau, ý thức về sự ngắn ngủi của đời người và quy luật vô thường của vạn vật là nhân tố trung tâm tạo nên nỗi buồn thâm trầm xuyên suốt cả hai tác phẩm.
• 3.2 Aware trước vẻ đẹp của con người: Biểu hiện qua vẻ đẹp hình thể gắn liền với phẩm hạnh, vẻ đẹp nội tâm đầy trắc ẩn, tình yêu thương chân thành và sự cảm thông sâu sắc trước nỗi đau khổ, mong manh của thân phận con người.
• 3.3 Aware trước vẻ đẹp thiên nhiên: Khắc họa mối quan hệ tương ứng, đồng điệu giữa bốn mùa tự nhiên và thế giới tâm trạng của nhân vật, nơi cảnh sắc thiên nhiên luôn là đối tượng thẩm mỹ khơi gợi trực cảm và nỗi u sầu.

Chương 4: Những biến đổi của aware qua Truyện Genji và Ngàn cánh hạc

Chương 4 tập trung làm rõ những chuyển biến của mỹ cảm aware dưới tác động của bối cảnh thời đại:

• 4.1 Aware với thân phận con người: Chỉ ra sự chuyển biến từ thân phận con người quý tộc cung đình thời Heian trong Truyện Genji (với bi kịch tình ái, sự ràng buộc luân lý phong kiến và nỗi buồn nhuốm màu nghiệp báo Phật giáo) sang thân phận con người cô đơn, bất an, mặc cảm tội lỗi và sự đứt gãy các giá trị truyền thống trong xã hội Nhật Bản hiện đại thời Showa sau Thế chiến thứ hai trong Ngàn cánh hạc.
• 4.2 Aware từ dòng chảy nội tâm đến dòng ý thức: Phân tích sự đổi mới phương thức tự sự từ việc miêu tả dòng chảy tâm lý nội tâm theo trình tự thời gian truyền thống ở Truyện Genji sang kỹ thuật dòng ý thức, cảm quan của Chủ nghĩa Tân cảm giác và kỹ thuật văn xuôi hiện đại phương Tây ở Kawabata Yasunari.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập những đóng góp mới cụ thể về ba phương diện:

Về mặt nội dung:

• Luận án phân tích có hệ thống các biểu hiện của mỹ cảm aware thông qua hai tác phẩm văn học tiêu biểu, làm rõ cơ sở hình thành, các sắc thái bền vững và những điểm biến đổi của aware từ thời kỳ Heian (thế kỷ XI) đến giai đoạn hiện đại (thế kỷ XX).
• Luận giải quá trình sáng tạo văn học như một sự hòa quyện giữa các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại, chứng minh rằng quan niệm thẩm mỹ của nhà văn hiện đại luôn tiếp thu mạch nguồn tinh hoa văn hóa dân tộc.

Về mặt lý luận:

• Xác định lại nội hàm và diện mạo của aware trong thời kỳ Heian, đồng thời đề xuất cách hiểu và định nghĩa mới về aware như một phạm trù trong hệ thống mỹ học Nhật Bản hiện đại đầu thế kỷ XX.
• Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa mỹ học cổ đại và mỹ học hiện đại trong tiến trình văn học, phân tích mối tương tác giữa chủ thể thẩm mỹ và đối tượng thẩm mỹ qua sáng tác của Murasaki Shikibu và Kawabata Yasunari.

Về mặt thực tiễn:

• Luận án bổ sung nguồn tư liệu nghiên cứu chuyên khảo có hệ thống bằng tiếng Việt về văn hóa và văn học Nhật Bản.
• Kết quả nghiên cứu phục vụ trực tiếp cho công tác đào tạo, giảng dạy và nghiên cứu chuyên đề văn học Nhật Bản tại các trường đại học và viện nghiên cứu chuyên ngành ở Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do năng lực tiếng Nhật có giới hạn, tác giả luận án chủ yếu khảo sát văn bản thông qua các bản dịch tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh của dịch giả Edward G. Seidensticker; việc đối chiếu văn bản tiếng Nhật chỉ dừng lại ở các từ chỉ chức danh quan lại và câu chữ trong các bài thơ. Đồng thời, nghiên cứu mới tập trung vào hai tác phẩm tiểu thuyết cụ thể mà chưa mở rộng khảo sát toàn bộ di sản văn xuôi và thơ ca của hai tác giả.

Về hướng nghiên cứu tiếp, luận án mở ra khả năng mở rộng phạm vi khảo sát sang các tác giả và tác phẩm ở các giai đoạn trung gian (như văn học thời kỳ Kamakura, Muromachi, Edo), nhằm xây dựng một bức tranh hoàn chỉnh và liên tục về lịch sử vận động của các phạm trù mỹ học Nhật Bản nói chung và mỹ cảm aware nói riêng trong tiến trình văn học dân tộc.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các đối tượng và hoạt động nghiên cứu sau:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các chuyên ngành Văn học nước ngoài, Văn học so sánh, Văn hóa học, Phương Đông học và Nhật Bản học.
• Phần tổng quan tài liệu (Chương 1) và cơ sở hình thành mỹ cảm (Chương 2) cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị về lịch sử tư tưởng, lịch sử tôn giáo (Thần đạo, Phật giáo) và hệ thống phạm trù mỹ học cổ trung đại Nhật Bản.
• Phần phân tích so sánh văn bản (Chương 3 và Chương 4) là tài liệu tham khảo bổ ích về thao tác ứng dụng thi pháp học cấu trúc và thi pháp học lịch sử trong nghiên cứu tác phẩm văn xuôi tự sự.

Câu hỏi thường gặp

1. Mỹ cảm aware được hiểu như thế nào trong thời kỳ Heian? Trong thời kỳ Heian, aware là mỹ cảm phản ánh xúc cảm rung động sâu sắc, trực tiếp của con tim trước vẻ đẹp vô thường, ngắn ngủi của vạn vật và con người. Dưới ảnh hưởng của thế giới quan Phật giáo, aware biểu hiện tập trung qua nỗi buồn thâm trầm trước sự trôi chảy của thời gian và tính chất phù du của kiếp nhân sinh nơi chốn cung đình.

2. Sự khác biệt giữa aware thời Heian và mono no aware thế kỷ XVII của Motoori Norinaga là gì? Thuật ngữ aware thời Heian biểu thị cảm xúc trực tiếp, thảng thốt mang tính nội tâm trước vẻ đẹp. Đến thế kỷ XVII, Motoori Norinaga chuẩn hóa thành cụm từ mono no aware, nhấn mạnh vào yếu tố "mono" (sự vật khách quan bên ngoài tác động vào tâm thức con người) và khẳng định đây là năng lực thấu cảm nỗi buồn sự vật, lấy hình tượng hoa anh đào làm biểu tượng cốt lõi của tinh thần Nhật Bản.

3. Vì sao luận án lựa chọn so sánh Truyện Genji và Ngàn cánh hạc? Truyện Genji (thế kỷ XI) của Murasaki Shikibu là tác phẩm đỉnh cao của thời kỳ Heian, nơi mỹ cảm aware định hình rõ nét nhất. Trong khi đó, Ngàn cánh hạc (thế kỷ XX) của Kawabata Yasunari là tác phẩm văn học hiện đại xuất sắc tiếp thu tinh thần truyền thống của Truyện Genji nhưng đặt trong bối cảnh xã hội hiện đại sau Thế chiến thứ hai, giúp thể hiện rõ nét sự kế thừa và biến đổi của mỹ cảm này.

4. Yếu tố tôn giáo nào đóng vai trò nền tảng trong sự hình thành aware? Hai tôn giáo đóng vai trò nền tảng là Thần đạo (Shinto) và Phật giáo Đại thừa. Thần đạo cung cấp tinh thần gắn bó với tự nhiên, tính hiện thế và trái tim chân thành (magokoro). Phật giáo bổ sung cảm quan về tính vô thường (mujo), duyên khởi và nỗi buồn về sự phù du của kiếp người, tạo nên chiều sâu triết lý cho aware.

5. Biến đổi căn bản của aware trong Ngàn cánh hạc so với Truyện Genji là gì? Nếu Truyện Genji thể hiện aware qua bi kịch tình ái cung đình và dòng chảy nội tâm tự sự truyền thống dưới góc nhìn luân lý phong kiến và nghiệp báo, thì Ngàn cánh hạc biến đổi aware thành nỗi đau đáu về sự cô đơn, mặc cảm tội lỗi, sự suy đồi của các giá trị truyền thống trong xã hội hiện đại, được diễn đạt bằng kỹ thuật dòng ý thức và mỹ học Tân cảm giác.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Thị Mỹ Nhị là công trình nghiên cứu chuyên sâu về sự vận động của mỹ cảm aware trong văn học Nhật Bản qua hai tác phẩm tiêu biểu Truyện Genji và Ngàn cánh hạc. Bằng việc kết hợp cách tiếp cận mỹ học, văn hóa học và thi pháp học lịch sử, luận án đã làm rõ cơ sở hình thành, các đặc tính bền vững và sự biến đổi của aware từ thời kỳ cổ đại Heian sang thời kỳ hiện đại thế kỷ XX. Công trình đóng góp tích cực vào hệ thống lý luận văn học và cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cho nghiên cứu văn hóa, văn học Nhật Bản tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và Kết luận, cấu trúc luận án gồm có 04 chƣơng. Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2: Cơ sở hình thành mỹ cảm aware Chƣơng 3: Sắc thái bền vững của aware qua Truyện Genji và Ngàn cánh hạc Chƣơng 4: Những biến đổi của aware qua Truyện Genji và Ngàn cánh hạc 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Trên cơ sở xác định mục đích, đối tƣợng và phạm vi cũng nhƣ lựa chọn cách tiếp cận, lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu, luận án đi đến khảo sát và đánh giá các công trình nghiên cứu có liên quan đến các luận điểm chính mà trong phần mục tiêu đã đƣa ra. Các công trình tập trung vào ba nội dung nhƣ mỹ cảm aware, aware trong Truyện Genji, aware trong Ngàn cánh hạc và so sánh aware trong hai tác phẩm này.

Từ các công trình nghiên cứu tiêu biểu, có thể tìm ra những nội dung có đề cập đến các vấn đề trên ở các mức độ khác nhau và chỉ ra sự kế thừa và khoảng trống trong từng vấn đề nghiên cứu của luận án. Các nghiên cứu về mỹ cảm aware 1.1 Aware đƣợc sinh ra từ nền văn hóa Nhật Bản Trước hết, xúc cảm aware khởi nguồn từ quan niệm thẩm mỹ của ngƣời Nhật cổ đại, đặc biệt sản sinh ra từ vẻ đẹp Nhật Bản. Trong cuốn Mỹ học Nhật Bản hiện đại, Michele Marra giới thiệu bài Cái Đẹp là gì của Tsubouchi Shoyo [111,48-65] và Aware của Onishi Yoshinori [111,122-141]. Trên cơ sở bàn luận về cái đẹp và aware của hai tác giả trên, Michele đƣa ra kết luận rằng: aware là hình thức đặc biệt của cái đẹp, là tinh thần của thời kỳ Heian, đƣợc phát triển qua các giai đoạn và đƣợc bồi đắp nhiều lý luận hơn từ kể từ khi học giả Norinaga xuất bản công trình nghiên cứu về aware.

Trong một công trình khác tác giả cho rằng “Nhật Bản nhƣ một bảo tàng nghệ thuật lƣu giữ các giá trị truyền thống, đồng thời luôn hấp thu đầy sáng tạo các quan niệm mỹ học nƣớc ngoài, đặc biệt là phƣơng Tây” [112,123]. Công trình này đã đƣa ra những tranh luận của các nhà nghiên cứu mỹ học và quan điểm chung của các nhà nghiên cứu rằng cái đẹp là mục tiêu trung tâm của hình tƣợng nghệ thuật đến mức ngƣời nghệ sỹ Nhật đƣợc xem là những ngƣời có tinh thần duy mỹ. Bên cạnh các công trình của các học giả nƣớc ngoài, các công trình ở Việt Nam cũng đặc biệt làm rõ cái đẹp là trung tâm của văn hóa và nghệ thuật ở Nhật. Trong số đó, phải kể đến công trình nghiên cứu của Nhật Chiêu qua Văn học Nhật Bản từ khởi thủy đến năm 1868 [8,7].

Quyển sách đã trình bày khá cụ thể nhiều khái niệm mỹ học Nhật nhƣ aware, yugen, sabi, wabi, karumi. Bên cạnh đó, tác giả làm 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] rõ đặc trƣng của cái đẹp trong văn hóa Nhật thông qua văn học từ thời cổ đại đến thời cận hiện đại. Ông khẳng định: “văn hóa Nhật Bản thiên về tình cảm và cái đẹp. Cảm thức hầu nhƣ đƣợc đƣa lên hàng đầu.

Ngƣời ta đánh giá một ai đó không chỉ dựa vào tài năng mà còn xét đến tiêu thức, nghĩa là sự biểu hiện cái đẹp ngay ở con ngƣời” [8,66]. Cũng có cách lý giải về cái đẹp trong nghệ thuật Nhật Bản, Khƣơng Việt Hà đã khẳng định: “Và đó còn là nghệ thuật Nhật Bản, một nền nghệ thuật “không thích sự hoàn tất mà hƣớng về vô tận”, một nền nghệ thuật tôn thờ cái đẹp của sự giản dị bằng lộ trình tàng ẩn kiêu sa mỹ lệ, một nền nghệ thuật sẵn sàng vinh danh cái đẹp mà vƣợt lên thành kiến trần tục của ngƣời đời vốn coi những gì đi ngƣợc lại những điều cấm kỵ của tôn giáo và đạo đức là vô luân” [20,23]. Nhƣ vậy, tác giả đã khẳng định cái đẹp có tính thuần khiết và chân thành đến mức tuyệt đối hóa và mang tính duy mỹ. Đối với nghệ thuật Nhật Bản, cái đẹp là chuẩn tắc và mục tiêu hƣớng tới cao nhất đối với ngƣời nghệ sỹ.

Để khái quát về cái đẹp ngƣời Nhật, Hoàng Long đã soi chiếu trong nhà văn hiện đại với Quan niệm về cái đẹp của những nhà văn Nhật Bản hiện đại. Tác giả cho rằng “Cái đẹp là cái kích thích tình cảm, cảm giác, tri giác, gợi lên cho ta những khoái cảm bên trong… là những thứ đƣợc giải thoát khỏi mối quan tâm lợi hại cá nhân, mang tính xã hội, khách quan, tất nhiên, phổ biến hơn… tìm kiếm cái đẹp khiến sinh mệnh chúng ta vƣợt lên trên sự thuần túy sinh tồn” [49]. Nhƣ vậy, cái đẹp thuần khiết, cái đẹp tuyệt đối trong quan niệm của ngƣời Nhật có mãnh lực lớn tác động mạnh mẽ cảm hóa hồn ngƣời và cũng là đích đến cho nghệ thuật ngôn từ. Cũng bàn về cái đẹp, các công trình khác cho rằng quan niệm về cái đẹp của ngƣời Nhật và aware cũng hấp thu tinh thần đó từ bản nguồn tôn giáo Nhật Bản.

Trần Tố Loan đã chỉ ra rằng: “Ngƣời Nhật làm nên bản sắc của mình bằng những “tiêu chuẩn” riêng gắn với tôn giáo” 47,68. Theo quan niệm Thần đạo thì cái đẹp gắn với: vẻ tự nhiên, sự thông minh và sự giản dị; còn Phật giáo thì quan niệm cái đẹp chứa đựng vẻ: quyến rũ, tuyệt vời và dƣ tình. Từ sự dung hợp giữa hai yếu tố trên, chỉ cần nói cái đẹp trong một thuật ngữ cô đọng là aware là đủ và bản sắc của ngƣời Nhật là ở aware. “Aware chảy từ suối nguồn tình cảm, tƣ tƣởng và quan niệm của ngƣời Nhật, đồng thời là một nhân tố góp phần tạo nên sự vĩ đại của hệ thống lý 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] luận văn học và mỹ học phƣơng Đông” [48,256].

Để minh chứng cho nhận định trên, tác giả đã đƣa ra các luận điểm để lý giải tính đại điện và tiêu biểu của aware để trở thành đặc trƣng của mỹ học Nhật. Cùng quan điểm trên, Nguyễn Thị Mai Liên với Những mỹ học then chốt trong văn học cổ trung đại Nhật Bản đã phân tích các thuật ngữ dùng để chỉ quan niệm từ aware, yugen, wabi, sabi và có cái nhìn xuyên suốt từ Vạn diệp tập, Truyện Genji đến thơ nhằm làm rõ hơn sự ảnh hƣởng quan niệm trong quá trình sáng tạo của nhà thơ nhà văn trong văn bản cụ thể. Tác giả khẳng định “Các thi nhân, văn nhân, các nhà mỹ học Nhật Bản bằng mỹ cảm tinh tế của cá nhân đƣợc khơi nguồn từ dòng chảy mỹ học độc đáo của dân tộc đã sáng tác những áng thiên cổ kỳ bút tôn vinh những cái đẹp cao cả trong thiên nhiên và trong đời sống con ngƣời. Không những thế, với khả năng tƣ duy khái quát cao, họ đã quy tụ những vẻ đẹp tồn tại cụ thể trong thực tại thành những phạm trù mang tính khái quát, hình thành một hệ thống phạm trù, từ đó trở lại góp phần định hƣớng thị hiếu cho độc giả nhất là những độc giả trẻ tuổi.

Đó là lý do vì sao những vẻ đẹp mà văn học Nhật Bản tôn vinh lại cũng là những phƣơng thức sống đƣợc ngƣời Nhật thực hành trong đời sống hàng ngày, hình thành một phong cách sống Nhật Bản rất đƣợc bạn bè thế giới ngƣỡng mộ và đánh giá cao” [44,56]. Từ nhận định trên, bài báo đã chỉ ra sự ảnh hƣởng trở lại của các quan niệm mà cốt lõi là cái đẹp nằm trong thiên nhiên và con ngƣời, trong việc định hình tƣ tƣởng của ngƣời nghệ sỹ khi sản sinh ra tác phẩm nghệ thuật của mình. Bên cạnh đó, trong đời sống, cái đẹp luôn là đặc điểm cơ bản để xã hội hƣớng tới. Theo Lauren Prusinski, “Bằng việc xác định cái đẹp thông qua những phạm trù thẩm mỹ cụ thể, ngƣời Nhật thể hiện sự nhận biết vẻ đẹp của tự nhiên không có tính đặc thù trong bất cứ xã hội nào khác, đặc biệt là trong hoàn cảnh biến động của những sắc màu đô thị.

Nhật Bản luôn là quốc gia chú trọng vào cái đẹp làm trung tâm trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật nhƣ thơ, thƣ pháp, lễ nghi và trong cuộc sống hiện đại của ngƣời Nhật, hàng tiêu dùng và kiến trúc. Với cách nhìn sắc sảo về sự vật hiện tƣợng, ngƣời Nhật đã có những biến đổi theo bản nguồn tự nhiên với những gì nổi bật nhất hơn là thu nhỏ sự hiện diện bên ngoài của xã hội” [123,67]. 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Từ đó có thể thấy, sau khi đƣợc hình thành nhƣ là một khái niệm mỹ học, quan niệm thẩm mỹ cũng ảnh hƣởng trở lại đối với quan niệm về cái đẹp trong nghệ thuật và đời sống của ngƣời Nhật. Donald Richie với Luận về mỹ học Nhật Bản [127] đã đƣa ra các khái niệm mỹ học cơ bản của Nhật và aware tỏa bóng xuống lịch sử văn hóa, là đại diện tiêu biểu của vẻ đẹp Nhật Bản.

Bên cạnh đó, Nancy G. Hume chủ biên công trình Văn hóa và mỹ học Nhật Bản [104] đã có phân tích những cảm thức thẩm mỹ đã tác động đến nghệ thuật Nhật Bản nhƣ thơ và kịch. Hai công trình này đã có khẳng định rằng: quan niệm thẩm mỹ chi phối khá lớn đối với quá trình sáng tạo của ngƣời nghệ sỹ và cái đẹp là hạt nhân của mỹ học Nhật và aware. Bên cạnh đó, từ những phân tích cụ thể về nguồn gốc và ảnh hƣởng của quan niệm thẩm mỹ trong sáng tạo nghệ thuật, các tác giả đã chỉ ra mối quan hệ quan hệ giữa tôn giáo, mỹ học và văn học là không thể tách rời.

Nhƣ vậy, mỹ cảm này thoát thai từ nền văn hóa và là đại diện tiêu biểu cho mỹ học Nhật Bản thời cổ đại. Có thể xem những công trình trên đã chỉ ra đƣợc đặc tính duy mỹ và duy cảm, quan niệm về cái đẹp mang màu sắc tôn giáo đã có những ảnh hƣởng lớn đối với quan niệm thẩm mỹ của ngƣời Nhật và sự hình thành mỹ cảm aware. Ngƣợc lại, các quan niệm thẩm mỹ khi xuất hiện có sự tác động mang tính định hƣớng cho đời sống văn hóa, đặc biệt là quá trình sáng tạo nghệ thuật của ngƣời nghệ sỹ. Đây là đặc điểm độc đáo của nghệ thuật sáng tạo Nhật Bản so với các nền văn hóa khác.

Ngƣời nghệ sỹ có thể tự lựa chọn cho mình một phong cách riêng thông qua việc lựa chọn việc sáng tác theo quan niệm thẩm mỹ nào. Thứ hai, sự hình thành và phát triển của aware chịu ảnh hƣởng của hoàn cảnh xã hội, tôn giáo và tín ngƣỡng, đặc biệt là Thần đạo và Phật giáo đại thừa.