Chương 1. Tổng quan về làng Quảng Xá 1. Điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Quảng Xá thuộc xã Tân Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình.
Xã Tân Ninh nằm ở phía Đông Nam của huyện Quảng Ninh, là vùng chiêm trũng nên cư dân nơi đây sống chủ yếu nhờ vào cây lúa. Xã có 5 làng: làng Quảng Xá, làng Thế Lộc, làng Bình Thôn, làng Nguyệt Áng và làng Hữu Tân. Làng Quảng Xá nằm ở 170 đến 17002’ vĩ độ Bắc, 86011’ đến 86048’ kinh độ Đông. Phía Đông giáp với làng Thế Lộc, phía Tây giáp làng Bình Thôn, phía Bắc của làng gối lưng bên dòng Kiến Giang hiền hoà và bên kia là làng Hiển Vinh (xã 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Duy Ninh) có quốc lộ 1A đi qua - huyết mạch giao thông Bắc-Nam, phía Nam giáp làng Nguyệt Áng.
Trong “Quảng Xá địa dư ca” (1902) có viết: “Làng Quảng Xá là làng trù mật Cách phong lưu văn vật ai tày Cứ xem giới hạn mới hay Phía Đông làng Thế (Lộc), phía Tây làng Bình (Thôn) Phía Nam có Nguyệt (Áng) định ranh giới Bắc Kiến Giang giáp với Hiển Vinh Biệt ngoại có bổn Trung Trinh Rào Trù bên ấy về mình cũng thông Sa Bạch hổ phía Đông tạc án Đường Thanh Long Bắc ngạn triều sâu Giang sơn đề tại cũng mẩu Quảng Cư thắng địa tiếp nhau đời đời. (Trích bài vè lịch sử làng Quảng Xá) Với địa thế đó nên Quảng Xá có vị trí rất quan trọng trong kháng chiến chống thực dân xâm lược, là tiền đồn của vùng Nam huyện Quảng Ninh, nằm sát sông Kiến Giang, rất thuận lợi cho việc giao thông và hoạt động. Thời Trịnh – Nguyễn phân tranh đã hình thành nơi đây luỹ Trường Dục do Đào Duy Từ hiến kế cho chúa Nguyễn xây vào năm 1630. Quảng Xá nằm ở phần cuối của Lũy này.
Làng Quảng Xá là một làng trù mật, có truyền thống văn hoá lâu đời. Được như vậy phần lớn là do thiên nhiên đã ban tặng cho vùng đất này những yếu tố thuận lợi để con người tồn tại và phát triển. Từ xa xưa, do nhu cầu thuỷ lợi đã xuất hiện hai con kênh lớn là kênh Thế Lộc và kênh Hiển Vinh được người xưa dùng để Vệ Nông (Vệ là bảo vệ, Nông là nông nghiệp) nhằm ngăn lũ, dẫn nước cho đồng làng, mùa màng được tươi tốt. Sau này, do sự lên xuống của thuỷ triều, dần dần hình thành gò đất bồi nổi lên ổn định, dân cư từ các nơi đã dần dần tụ tập sinh sống ở đây và làng Quảng Xá đã 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình thành từ đó.
Ngày nay, hai con kênh này vẫn còn và có ý nghĩa to lớn trong việc dẫn nước làm thuỷ lợi tưới tiêu cho ruộng đồng. Vị trí ở của làng thiết kế vuông vắn với hệ thống đường ngang, đường dọc đều lát đá như một bàn cờ. Với vị trí địa lý này, cư dân làng Quảng Xá từ lâu có điều kiện để phát triển kinh tế, có điều kiện tiếp thu các luồng văn hoá từ ngoài du nhập vào. Và đây cũng là lý do thuận lợi tạo cho Quảng Xá nói riêng, Quảng Bình nói chung trở thành vùng đất đan xen và giao thoa văn hoá Bắc-Nam.
Địa hình Quảng Ninh là địa bàn có diện tích khá lớn. Phía đông là dải cát vàng ôm sát biển Đông với chiều dài trên 20km mà nhà bác học Lê Quý Đôn gọi là đại Trường Sa. Tiếp đến là vùng đồng bằng ở giữa. Phía Tây là dãy Trường Sơn hùng vĩ có biên giới tự nhiên tiếp giáp với nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào.
Phía Đông Bắc theo trục đường quốc lộ 1A giáp thành phố Đồng Hới, phía Tây Bắc giáp huyện Bố Trạch và phía Nam giáp huyện Lệ Thuỷ. Là phần đất nhỏ của Quảng Ninh nên địa hình của làng Quảng Xá phân hoá khá phức tạp. Tuy là ở vùng chiêm trũng nhưng khi nhìn kỹ lại thấy thấp dần từ Tây sang Đông, có núi và gò đồi, phía Đông và phía Nam có sông Kiến Giang bao quanh. Phía Tây, phía Bắc là một dãi đồng bằng nhô cao, nơi tập trung đông dân cư của làng.
Làng Quảng Xá ngoài lũy tre còn được bao phủ xung quanh là mặt nước lợ mênh mông, luỹ bần (đước) mọc dọc quanh hai con kênh bao quanh làng chống xói lỡ đất, giữ cho nước lợ không xâm nhập vào làng. Mặc khác, luỹ bần còn chống rét, ngăn gió, bảo vệ mùa màng, bảo vệ tài sản của người dân. Cây bần đã chống chọi lại với thời tiết khắc nghiệt, ngăn chặn nạn ăn sâu của sông Kiến Giang vào đất liền. Cây bần còn là điểm ranh giới của làng Quảng Xá với các làng khác.
Ngoài việc đánh bắt khai thác các sản vật trên mặt nước, người dân đã biết tận dụng địa thế này để mở rộng dân cư. Vì thế cây bần có ý nghĩa rất quan trọng với 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làng Quảng Xá. Nó như một vị “thần bảo hộ” thay thế rừng, như người mẹ dang rộng vòng tay ôm ấp lấy làng quê [28;7]. Quảng Xá nằm ở dãi đất ngang hẹp của đồng bằng không cao hơn mực nước là bao.
Tuy nhiên, hàng năm do sự lên xuống của thuỷ triều, nhất là mùa lũ nên lượng phù sa của sông bồi đắp lên ở đây khá nhiều, đất dần dần được nâng cao, đất đai khá phì nhiêu, màu mỡ, thích hợp trồng lúa nước. Theo số liệu thống kê của phòng Địa chính Uỷ ban nhân dân xã Tân Ninh, đất đai của làng trước năm 1945 là 204 mẫu, tức là 102ha. Đến nay số đất đai đã mở rộng thêm là 300ha, trong đó đất nông nghiệp là chủ yếu (132.7ha – chiếm 30% tổng số diện tích đất của cả làng), ngoài ra còn có các loại đất chuyên dùng, đất ở dân cư, nuôi trồng thủy sản, đất chưa sử dụng. Là một làng có diện tích đất tự nhiên khá rộng trong xã (có 300 ha, trong khi cả xã có 1104000 ha) nên Quảng Xá điều kiện để phát triển thế mạnh của mình là trồng lúa nước.
Khí hậu Quảng Xá nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng của gió phơn Tây-Nam (gọi là gió Lào) nắng nóng như lửa đốt. Chính vì thế, cũng như tỉnh Quảng Bình nói chung, Quảng Xá có khí hậu hai mùa rõ rệt: mùa khô thì hạn hán kéo dài và mùa mưa thì lũ lụt nước trắng trời; trên núi dưới biển, “khí núi, tiết biển đan xen nhau, mùa hạ thường nắng, mùa thu, mùa đông thường mưa. Chợt nắng liền nóng, chợt mưa liền lạnh. Về nhiệt độ: mùa đông nhiệt độ trung bình dao động trong khoảng từ 180C đến 210C.
Tháng 11, 12 và tháng 1 năm sau là những tháng lạnh trong năm (tháng 1 là tháng lạnh nhất từ 150 – 200C). Trong những ngày có gió mùa Đông-Bắc tràn về, thường rét đậm, nhiệt độ tụt xuống 70-100C. Về mùa hè: nhiệt độ trung bình dao động trong khoảng 280-300C. Tháng 6, 7 là tháng nóng nhất, vào những ngày có gió Tây-Nam (gió Lào) nhiệt độ lên đến 380-390C.
Và đây cũng là tháng có số giờ nắng cao nhất (trên dưới 200 giờ). Mưa: So với các tỉnh miền Bắc, mùa mưa ở Quảng Bình trong đó có Quảng Xá đến chậm. Nhưng do địa hình nên ảnh hưởng đến lượng mưa. Lượng mưa 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trung bình hàng măm vào khoảng 2000mm đến 2500mm.
Những tháng có lượng mưa thấp trong năm là tháng 4, 5, 6. Những tháng có lượng mưa cao trong năm là tháng 10, 11. Tuy vậy có những năm đột biến mưa tiểu mãn tháng 5 cũng kéo theo lũ lụt. Mùa mưa ở Quảng Ninh nói chung, Quảng Xá nói riêng thường kéo theo ngập lụt làm ảnh hưởng đến thu hoạch vụ mười, trôi nhà cửa, tài sản, gây không ít khó khăn cho cuộc sống.
Gió: Hàng năm có 3 mùa gió: tháng 3 đến tháng 5 âm lịch có gió Đông Nam (thường gọi là gió Nồm); tháng 6 đến tháng 8 âm lịch có gió Tây Nam (gọi là gió Lào hay gió phơn Tây Nam); tháng 9 đến tháng giêng âm lịch năm sau có gió Đông Bắc. Đặc điểm gió núi thường thổi về ban đêm, gió biển thổi về mùa hè-thu. Gió nam trong (gió Lào) thổi vào mùa hè mang hơi nóng, có khi thổi mạnh gọi là nam cồ ảnh hưởng đến đời sống và sản xuất [78;22]. Đặc biệt ở đây mang đặc điểm của khí hậu “giao thoa”, tức là khí hậu mùa Đông chưa hết thì mùa hè đã đến, mang theo những trận mưa rào xối xả, khi mùa hè chưa hết thì gió mùa Đông Bắc lại sớm kéo về.
Nhìn chung, thời tiết Quảng Xá khắc nghiệt, khi hạn thì “cháy đồng nung đá”, “ruộng nẻ bàu khô”, khi mưa thì “mưa thối đất thối cát”, rồi lũ lụt, bão tố luôn rình rập gây ra nạn này đến nạn khác, nhiều khi lo chống hạn chưa xong thì lụt bão bất ngờ ập đến làm cho cuộc sống, lao động sản xuất khốn khổ. Cho nên con người ở đây phải vật lộn với thiên nhiên, phải nắm bắt được quy luật tự nhiên để bố trí mùa vụ, cơ cấu cây trồng hợp lý trên cơ sở kinh nghiệm dân gian “nhất thì, nhì thục”; luôn cầu cho “mưa thuận gió hoà” để có được vụ lúa bội thu. Sông ngòi Do gần biển và độ dốc vùng hạ lưu không lớn nên nước biển dâng lên xa làm hệ thống sông ngòi ở Quảng Ninh nói chung, Quảng Xá nói riêng bị nhiễm mặn. Là lưu vực của dòng nước lợ hai con sông Kiến Giang và Nhật Lệ nên ruộng đất ở Quảng Xá thường bị chua mặn, phèn.
Mặc dù nguồn nước lợ chiếm phần lớn nhưng thiên nhiên lại ưu đãi cho Quảng Xá một nguồn nước ngọt của hệ 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống hồ chứa nước Cẩm Ly. Hệ thống nước ngọt Cẩm Ly là dấu vết còn lại của một nhánh chảy của sông Bình Giang. Theo Đại Nam nhất thống chí, sông Bình Giang có 2 nhánh: một nhánh chảy về phía Tây Bắc và một nhánh chạy về phía Bắc qua Võ Xá đến Trúc Ly. Do điều kiện thuỷ thổ mà nước ở đây đã đổi dòng khi đi qua Kẻ Tùng (Hiển Vinh)[45].
Nhờ đó, làng Quảng Xá có nước ngọt để dùng. Quảng Xá còn là một làng quê có nhiều hói, mương, đập, hồ như: hói chợ, bến Trùa, mương Trén, đập Tiền môn, đập Rấy, hồ Sao Sa. đã tạo điều kiện thuận lợi cho giao thông đường thuỷ cũng như việc tưới tiêu cho ruộng đồng và phục vụ đời sống dân làng. Làng có một bàu nước lớn ở phía Đông rộng ba bốn hécta có tên gọi là Thâm Ứ.
Thâm Ứ nước đầy quanh năm màu như nước luộc ốc.