Chương 1 Phân tích một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về những khía cạnh liên quan đến bảo tồn các giá trị văn hóa. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chương 2Phân tích những khái niệm làm việc, luận điểm lý thuyết xã hội học được sử dụng trong luận án, phân tích cơ sở thực tiễn của luận án. Đây là cơ sở lý luận, thực tiễn nền tảng, giúp tác giả xây dựng khung phân tích và thiết kế nghiên cứu. Chương 3 Thực trạng hoạt động bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh thông qua mục đích bảo tồn, nội dung bảo tồn và cách thức thực hiện hoạt động bảo tồn.
Chương 4 Một số yếu tố cơ bản tác động đến bảo tồn các giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh và một sốgiải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của quan họ Bắc Ninh. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Tài liệu liên quan đến đề tài bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống khá phong phú và đa dạng. Đó là các nguồn tài liệu bao gồm: báo cáo khoa học, sách, bài viết, luận văn của các tác giả trong và ngoài nước. Vấn đề bảo tồn giá trị văn hóa được các tác giả khai thác dưới nhiều giác độ khác nhau như: xã hội học, văn hóa học, lịch sử, dân tộc học… Trên cơ sở khai thác một số khía cạnh của các nguồn tài liệu liên quan đến đề tài, tác giả đã phần nào hiểu tổng quan được những gì các tác giả đi trước đã làm được, những gì chưa làm được cần bổ sung thêm.
Đó là cơ sở tiền đề cơ bản để tác giả triển khai đề tài nghiên cứu của mình. Dưới đây là những khía cạnh chính được các tác giả đi trước nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án “Một số yếu tố xã hội tác động đến bảo tồn giá trị truyền thống quan họ Bắc Ninh”. Các nghiên cứu về mục đích của việc bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống Theo Gregory J.Ashworth, quan điểm bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống được phát triển đầu tiên từ những năm 50 của thế kỷ XIX. Những sản phẩm của quá khứ, nên được bảo tồn để tránh tình trạng thế hệ hiện tại làm méo mó, biến dạng di sản.
Không những thế, những tác động của ngày hôm nay sẽ tạo nên những tầng lớp văn hóa khác không trùng nghĩa với lớp văn hóa mà thế hệ trước chuyển giao cho thế hệ sau, vì thế có thể làm cho thế hệ sau nữa không thể truy nguyên được những giá trị của di sản đang tồn tại. Hiện nay,nhiều nhà khoa học nghiên cứu về xã hội và văn hóa đều đặt hoạt động bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa. John Kleinen trong cuốn “ Đối mặt với tương lai, hồi sinh quá khứ; một nghiên cứu về sự biến đổi xã hội ở một làng Bắc Việt Nam” (2007) bằng phương pháp điền dã dân tộc học đã cho thấy: giá trị truyền thống văn hóa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được bảo tồn giống như một cơ chế ứng phó của cộng đồng trước những biến động của quá trình toàn cầu hóa [30]. Qua nghiên cứu về “Quản lý các hình thức sinh hoạt quan họ ở Bắc Ninh trong đời sống xã hội hiện đại” (2011), tác giả Hà Chí Cường nhấn mạnh đến thực trạng đời sống di sản văn hóa phi vật thể bằng, đồng thời chỉ ra những khó khăn, thách thức mới trong xã hội đang diễn ra quá trình toàn cầu hóa [13, tr.
Các tác giả Trần Đình Hượu, Phan Ngọc (1995), Trần Lâm Biền – Trịnh Sinh (2010), Trần Quốc Vượng (2010) đã cung cấp những đánh giá sâu sắc về giá trị to lớn của các khía cạnh lịch sử, tư tưởng, xã hội, mỹ thuật của hệ thống di sản văn hóa của dân tộc. Qua đó, khẳng định sự cấp thiết cần bảo tồn những giá trị này với sự chung tay của cả xã hội [26], [41, tr. Trong đó Nguyễn Chí Bền (2010) khi nghiên cứu về “Bảotồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể Thăng Long – Hà Nội” đã nhấn mạnh đến việc tôn trọng tính nguyên gốc của giá trị văn hóa [3, tr. Tô Duy Hợp (1998), Trịnh Duy Luân (2008) đặc biệt chú trọng các tác động của nhiều yếu tố kinh tế, chính trị xã hội đến biến đổi văn hóa của cộng đồng dân cư [27, tr.
Trần Đức Ngôn (2006) trong “Văn hóa truyền thống ngoại thành Hà Nội dưới tác động của kinh tế thị trường” trên cơ sở khảo sát về thực trạng biến đổi văn hóa vật thể và phi vật thể đã đề xuất đưa ra những biện pháp bảo tồn văn hóa truyền thống ở một số khu vực đang trong quá trình đô thị hóa [43, tr 24-29].Tác giả mô tả khá chi tiết thực trạng lĩnh vực văn hóa phi vật thể: do hoàn cảnh sống thay đổi, sự du nhập các văn hóa nước ngoài và lực lượng lớp trẻ ngày càng xa dần phong tục xưa nên những loại hình văn hóa truyền thống dần bị mai một. Chính vì vậy, Phan Hồng Giang (2007) cho rằng, các nhà quản lý phải vào cuộc kịp thời để gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đó, với mục tiêu “bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể”. Dựa trên những hiểu biết của mình vềkhái niệm văn hóa, Oscar Salemink (2007) trong “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể ở Việt 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nam” đã đưa vào bài viết cụm từ “tạo dựng nên truyền thống” (construction of tradition) với ý nghĩa là truyền thống và văn hóa được liên tục tái tạo trong một hoàn cảnh luôn thay đổi. Nói cách khác, không có một truyền thống ban đâu, cố định đang dần dần bị thay thế bởi một nền văn hóa toàn cầu.
Tác giả cho biết, một số nghiên cứu phê phán đối với vai trò của “văn hóa ngoại quốc” và sự truyền bá của nó qua phương tiện truyền thông đại chúng hiện đại cũng như vai trò của du lịch quốc tế như là những yếu tố phá hủy các nền văn hóa truyền thống. Nhưng theo tác giả, quá trình này sẽ dẫn đến một sự tái tạo các nền văn hóa. Lập luận của tác giả là cách tiếp cận đặt cơ sở trên một khái niệm về văn hóa, đối với việc bảo tồn di sản không thể phủ nhận việc chú trọng ghi chép lại những hình thức văn hóa và tri thức địa phương. Tuy nhiên việc bảo tồn như vậy không đảm bảo được rằng di sản văn hóa sẽ được bảo tồn như là một văn hóa sống.
Văn hóa của một tộc người được tái tạo, trong sự tương tác với môi trường luôn thay đổi. Do đó, bất cứ nỗ lực nghiêm túc nào nhằm bảo tồn và tăng cường sinh lực cho văn hóa cũng cần được hướng đến các nhóm xã hội ở đó, vì họ là các tác nhân của văn hóa. Trong phần kết luận, tác giả một lần nữa lại tái khẳng định “không phải chỉ văn hóa mới là chủ yếu mà chính là những người sống trong văn hóa đó. Không thể nào tôn trọng văn hóa mà không tôn trọng những con người đang chuyển tải văn hóa.
Theo Rober Holton (2000), dòng chảy giao thoa văn hóa toàn cầu này sẽ dẫn đến kết quả xuất hiện những quan điểm về bảo tồn văn hóa dưới tác động của toàn cầu hóa [67, tr 283 -322]. A (1991) nhấn mạnh một trong những khía cạnh đáng chú ý nhất của toàn cầu hóa là sự đánh giá lại về khu vực/ địa phương, làm cơ sở cho sự tương tác xã hội và trọng tâm cho cả bản sắc chính trị và văn hóa [63, tr. Vì vậy việc bảo tồn những giá trị truyền thống (trong đó có văn hóa phi vật thể) sẽ tái dựng lại và diễn giải lại bản sắc văn hóa dân tộc, chống lại những hình thức đồng nhất hóa của toàn cầu [31, tr. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hầu hết các tác giả đều khẳng định tác động của toàn cầu hóa có thể được coi là một tác nhân tích cực trong việc đẩy mạnh nội dung văn hóa và vai trò xã hội của văn hóa phi vật thể.
Nhu cầu bảo tồn truyền thống và nhu cầu toàn cầu hóa văn hóa và xã hội có thể cùng tồn tại [31, tr. Trên cơ sở đó, người nghiên cứu văn hóa đã đề cao tính tất yếu của quy luật bảo tồn, làm giàu phát huy văn hóa truyền thống trong đổi mới và hội nhập. Không ai không thấy tính phức tạp và phạm vi rộng lớn của quá trình hội nhập văn hóa hiện nay trong bối cảnh toàn cầu hóa. Tuy nhiên, nếu kiên trì định hướng, một mặt, bảo tồn, làm giàu và phát huy văn hóa truyền thống, mặt khác, chủ động giao lưu văn hóa thì nền văn hóa trong tương lai sẽ vừa mang tính dân tộc lại vừa mang tính hiện đại.
Về hình thức, “việc bảo tồn truyền thống và tiếp thu cái mới từ bên ngoài tưởng như hai định đề trái ngược nhau, nhưng trên thực tế thì chúng là hai mặt của một thực thể thống nhất, chúng tạo ra động năng cho sự phát triển bản thân văn hóa và xã hội” [31, tr. Từ hai vấn đề phân tích ở trên tác giả đưa ra kết luận “đổi mới và hội nhập đã và đang tạo ra những cơ hội cũng như thách thức đối với việc bảo tồn làm giàu và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và hội nhập quốc tế” [31, tr. Từ quy luật biến đổi, phát triển văn hóa là từ truyền thống – tiếp biến (acculturation) – đổi mới (innovation) – quay về truyền thống. Trong chuỗi các điểm nút của nấc thang tiến hóa, biến đổi và phát triển này, thì tiếp biến, tức là giao lưu ảnh hưởng đóng vai trò quan trọng hàng đầu.
Bởi vì truyền thống rất khó đổi mới nếu như không thông qua môi trường tiếp biến, giao lưu, hội nhập. Cho nên, môi trường bao lưu, hội nhập luôn tạo ra những cơ hội tốt cho quá trình biến đổi và phát triển văn hóa dân tộc” [31, tr. Tác giả Vương Toàn (2011) trong “Bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc phục vụ phát triển bền vững” cho rằng nguy cơ và thách thức lớn của giao lưu hội nhập văn hóa là sẽ làm thui chột, phai nhạt bản sắc văn hóa dân 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tộc dẫn đến sự đồng hóa và sẽ làm nguồn nội lực cho sự phát triển của đất nước mất đi sức sống.