MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Múa rối nƣớc là một bộ môn nghệ thuật diễn xƣớng dân gian đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Trong kho tàng nghệ thuật dân gian Việt Nam, múa rối nƣớc là một trong những loại hình độc đáo nhất. Với sân khấu là mặt nƣớc, diễn viên là các con rối, cộng với hiệu quả của ánh sáng và pháo hoa đã tạo ra những màn biểu diễn hấp dẫn và vô cùng huyền ảo.
Đây là bộ môn nghệ thuật độc đáo và chỉ có ở Việt Nam. Thông qua việc nghiên cứu các trò rối nƣớc cổ truyền, tôi nhận thấy có một mối liên hệ sâu sắc và bền chặt giữa mối rối nƣớc và văn học dân gian. Có những tích trò đã sử dụng những hình mẫu nhân vật, kịch bản trong các câu chuyện cổ; lại có những tích trò mƣợn những lời ca dao chứa chan tình cảm trong kho tàng ca dao, dân ca Việt Nam. Chính vì vậy, trong luận văn này, tôi sẽ đi sâu nghiên cứu một số trò rối nƣớc cổ truyền để tìm ra mối liên hệ giữa múa rối nƣớc và văn học dân gian.
Cá nhân tôi rất may mắn khi có mẹ là một nghệ sĩ múa rối nƣớc. Tuổi thơ tôi gắn liền với buổi biểu diễn của mẹ và các cô chú đồng nghiệp. Tôi yêu sự thô mộc của những quân rối khi nằm yên trên bờ và càng say mê hơn khi chúng thoắt ẩn thoắt hiện trên làn nƣớc kì ảo. Và chính tình yêu đƣợc hun đúc từ thƣở bé thơ đã thôi thúc tôi tìm hiểu về nghệ thuật múa rối nƣớc truyền thống của dân tộc.
Tôi muốn góp một phần công sức của mình đề gìn giữ và phát huy những nét đẹp vốn có của múa rối nƣớc. Đặt ra vấn đề nghiên cứu ngiên cứu những yếu tố văn học dân gian trong một số trò rối nƣớc cổ truyền tuy không phải là vấn đề mới mẻ nhƣng 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện nay, sự phát triển nhanh của xã hội đã ảnh hƣởng mạnh mẽ tới sự tồn tại, phát triển của múa rối nƣớc thì việc nghiên cứu này sẽ góp một phần nhỏ bé để giúp tìm ra những yếu tố cốt lõi trong giá trị một số trò cổ nói riêng và bộ môn nghệ thuật múa rối nƣớc nói chung. Để từ đó có những biện pháp hữu hiệu giúp bảo tồn, giữ gìn một bộ môn nghệ thuật độc đáo của nƣớc nhà. Lịch sử nghiên cứu vấn đề: Một số công trình nghiên cứu về rối mƣớc đã đƣợc công bố trong và ngoài nƣớc.
Nghệ thuật múa rối nước, tác giả Tô Sanh - Nhà xuất bản: Văn hoá, 1976 - Nội dung: Nghệ thuật múa rối nói chung và nghệ thuật múa rối nƣớc. Nguồn gốc lịch sử và quá trình nghệ thuật múa rối nƣớc. Tiết mục và kỹ thuật thể hiện múa rối nƣớc. Tính chất đặc điểm quan hệ của nghệ thuật múa rối nƣớc với các bộ môn nghệ thuật khác 2.
Lịch sử nghệ thuật múa rối Việt Nam, tác giả Nguyễn Huy Hồng - Nhà xuất bản: Sân khấu, 2005 - Nội dung: Giới thiệu về lịch sử nghệ thuật múa rối ở Việt Nam, nghệ thuật múa rối cổ truyền dân tộc, nghệ thuật múa rối 1945-1995. Giới thiệu từ vựng về nghệ thuật múa rối, các thuật ngữ múa rối 2. Nghệ thuật múa rối Việt Nam, tác giả Nguyễn Huy Hồng - Nhà xuất bản: Văn hoá, 1974 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nội dung: Đại cƣơng về nghệ thuật múa rối. Vài nét về lịch sử nghệ thuật múa rối Việt Nam.
Nhìn qua nghệ thuật múa rối truyền thống dân tộc. Cơ sở rối truyền thống dân tộc. Nghệ thuật múa rối nước Việt Nam, tác giả: Hoàng Chương (chủ biên), Đoàn Thị Tình, Đặng Ánh Ngà, Phan Thanh Liêm - Nhà xuất bản: Văn hoá Thông tin, 2012 - Nội dung: Giới thiệu lịch sử, mỹ thuật sân khấu, nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật máy móc điều khiển múa rối nƣớc. Đồng thời nêu lên định hƣớng phát triển múa rối nƣớc Việt Nam và vấn đề bảo tồn, phát huy nghệ thuật múa rối nƣớc dân gian Việt Nam 2.
Nghệ thuật múa rối nước Thái Bình, tác giả Nguyễn Huy Hồng - Nhà xuất bản: Sở Văn hoá và thông tin Thái Bình, 1987 - Nội dung: Vài nét về đất Thái Bình và nghệ thuật múa rối nƣớc: sân khấu, buồng trò, quân rối, máy điều khiển, nghệ nhân, trò và tích trò, nhân vật, biểu diễn, âm nhạc. Giới thiệu một số hình ảnh múa rối nƣớc cùng 3 phƣờng hội tiêu biểu ở Thái Bình: phƣờng múa rối nƣớc Nguyễn, Tuộc, múa rối thùng ở Đống. Nghệ thuật múa rối Tày – Nùng, tác giả Nguyễn Huy Hồng - Nhà xuất bản: Văn hoá Thông tin, 2003 - Nội dung: Giới thiệu nghệ thuật múa rối Tày - Nùng; cách tổ chức và tạo hình quân rối, mỹ thuật sân khấu, cách điều khiển con rối. và một số trò rối Tày – Nùng 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Rối nước = Water puppets, tác giả: Hữu Ngọc, Lady Borton - Nơi xuất bản: Thế giới, 2009 - Nội dung: Tìm hiểu nghệ thuật múa rối nƣớc ở Việt Nam. Sự bắt nguồn của rối nƣớc, âm nhạc, các nét trạm trổ của con rối truyền thống, tìm hiểu về văn hoá Việt Nam múa rối nƣớc, vai trò của chú Tễu. Luận án: Sự phục hồi của rối nước đồng bằng Bắc Bộ, tác giả: Vũ Tú Quỳnh Nội dung: Tổng quan về rối nƣớc vùng đồng bằng Bắc Bộ trƣớc đổi mới. Trình bày những tác nhân căn bản dẫn đến sự phục hồi của rối nƣớc sau đổi mới và những vấn đề đặt ra đối với rối nƣớc trong tình hình kinh tế, văn hoá và xã hội hiện nay.
Mục đích nghiên cứu: - Đây là một loại hình sân khấu dân gian mang tính chất đặc thù dân tộc. Hiện nay, trên thế giới, múa rối nƣớc chỉ có ở Việt Nam. Nhƣng trên thực tế, trong những năm gần đây, trong giới nghiên cứu không có nhiều công trình nghiên cứu về múa rối nƣớc. - Trong luận văn này, tôi muốn làm rõ đặc trƣng của múa rối nƣớc, vị trí của múa rối nƣớc so với các loại hình sân khấu khác.
Để từ đó khai thác những giá trị đặc sắc của bộ môn này. Để từ đó có biện pháp thích hợp để bảo tồn loại hình sâu khấu độc đáo này. - Tìm hiểu và khai thác những giá trị văn học dân gian trong múa rối nƣớc cổ truyền. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: - Đối tƣợng nghiên cứu: Một số trò cổ của múa rối nƣớc cổ truyền nhƣ: Đi cấy, Xay lúa giã gạo, Múa bát tiên, Múa tứ linh, Lam Sơn khởi nghĩa. - Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu một số trò rối nƣớc cổ truyền đã và đang đƣợc lƣu truyền tại các phƣờng rối tại khu vực đồng bằng châu thổ sông Hồng. Phương pháp nghiên cứu: Để thực hiện mục tiêu đã đề ra, bên cạnh nhƣng phƣơng pháp nghiên cứu chủ đạo bao gồm phƣơng pháp nghiên cứu lịch sử, phƣơng pháp nghiên cứ liên ngành, phƣơng pháp so sánh, đối chiếu, luận văn còn sử dụng một số phƣơng pháp sau: - Phƣơng pháp điền dã: vì có rất nhiều phƣờng rối cùng diễn các trò cổ nên cần có sự thu thập đầy đủ, chính xác các trò cổ đó. Để từ đó có sự so sánh, đối chiếu.
- Phƣơng pháp nghiên cứu chọn mẫu: trong những tích rối của các phƣơng rối, tôi sẽ chọn ra một số trò cổ mang nhiều tính đặc trƣng của rối nƣớc cổ truyền nhất để từ đó phân tích, so sánh. Đóng góp của luận văn: Luận văn nghiên cứu một số những yếu tố văn học dân gian trong một số trò rối nƣớc cổ truyền góp phần quan trọng vào việc tìm hiểu giá trị của di sản văn hóa độc đáo này. Luận văn lý giải đƣợc một số vấn đề trong mối quan hệ giữa múa rối nƣớc và văn học dân gian. Luận văn cũng tìm ra đƣợc những điểm tƣơng đồng, khác biệt trong những truyện cổ dân gian với những trò cổ của múa 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com rối nƣớc.
Để từ đó khẳng định vai trò nền tảng của văn học dân gian đối với múa rối nƣớc nói riêng và các loại hình sân khấu dân gian khác nói chung. Giới thiệu cấu trúc luận văn: Luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở thực tiễn, cơ sở lý luận. Chƣơng 2: Mối quan hệ của múa rối nƣớc và văn học dân gian qua một số trò rối nƣớc cổ truyền. Chƣơng 3: Múa rối nƣớc với những cách tân hiện đại.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com PHẦN 2: NỘI DUNG CHÍNH CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ CỞ THỰC TIỄN 1.1 Khái niệm văn học dân gian và các đặc trưng của văn học dân gian 1.1 Về khái niệm văn học dân gian Văn học dân gian là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng đƣợc tập thể sáng tạo, nhằm mục đích phục vụ trực tiếp cho những sinh hoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng. Các đặc trưng cơ bản của văn học dân gian - Văn học dân gian là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng. Thực chất của quá trình truyền miệng là sự ghi nhớ theo kiểu nhập tâm và phổ biến bằng miệng cho ngƣời khác. Văn học dân gian khi đƣợc phổ biến lại, đã thông qua lăng kính chủ quan (bộ não ngƣời) nên thƣờng đƣợc sáng tạo thêm.
Văn học dân gian thƣờng đƣợc truyền miệng theo không gian (từ vùng này qua vùng khác), hoặc theo thời gian (từ đời trƣớc đến đời sau). Quá trình truyền miệng thƣờng đƣợc thực hiện thông qua diễn xƣớng - tức là hình thức trình bày tác phẩm một cách tổng hợp (nói, hát, kể). - Văn học dân gian là kết quả của những quá trình sáng tác tập thể. Tập thể là tất cả mọi ngƣời, ai cũng có thể tham gia sáng tác.
Nhƣng quá trình này, lúc đầu do một ngƣời khởi xƣớng lên, tác phẩm hình thành và đƣợc tập thể tiếp nhận. Sau đó những ngƣời khác (địa phƣơng khác, thời 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đại khác) tham gia sửa chữa, bổ sung cho tác phẩm biến đổi dần. Quá trình bổ sung này thƣờng làm cho tác phẩm phong phú hơn, hoàn thiện hơn. Mỗi cá nhân tham gia vào quá trình sáng tác này ở những thời điểm khác nhau.
Nhƣng vì truyền miệng nên lâu ngày, ngƣời ta không nhớ đƣợc và cũng không cần nhớ ai là tác giả. Tác phẩm dân gian vì thế đã trở thành của chung, ai cũng có thể tùy ý thêm bớt, sửa chữa. - Văn học dân gian gắn bó và phục vụ trực tiếp cho các sinh hoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng.