VĂN HÓA GIÁO DỤC TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT TÂY NAM BỘ

Khám phá văn hóa giáo dục đặc sắc trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ. Tìm hiểu giá trị truyền thống, phương pháp giáo dục gia đình độc đáo.

• Tác giả: Trương Thị Lam Hà
• Người hướng dẫn: Gs. Ngô Văn Lệ
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Văn Hóa Giáo Dục Trong Gia Đình Người Việt Tây Nam Bộ
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Những khái niệm cơ bản. Văn hóa gia đình và văn hóa giáo dục trong gia đình. Vùng văn hóa và văn hóa vùng
• 1.2. Các thành tố của văn hóa giáo dục trong gia đình
• 1.3. Lý thuyết tiếp cận. Lý thuyết hành xử (Practice Theory)
• 1.4. Lý thuyết hệ thống sinh thái (Ecological Systems Theory)
• 1.5. Cơ sở thực tiễn
• 1.6. Toạ độ văn hóa và cơ sở hình thành văn hóa giáo dục trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ. Tổng quan địa bàn nghiên cứu
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VĂN HÓA NHẬN THỨC VỀ GIÁO DỤC TRONG GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI VIỆT TÂY NAM BỘ
• 2.1. Nhận thức về mục tiêu giáo dục của gia đình người Việt Tây Nam Bộ
• 2.2. Nhận thức về nội dung giáo dục của gia đình người Việt Tây Nam Bộ
• 2.3. Nhận thức về giáo dục các giá trị liên quan đến cá nhân
• 2.3.1. Giáo dục đạo đức
• 2.3.2. Giáo dục tri thức
• 2.3.3. Giáo dục kỹ năng
• 2.4. Nhận thức về giáo dục các giá trị liên quan đến gia đình, cộng đồng
• 2.5. Nhận thức về vai trò của giáo dục trong gia đình trong tương quan với giáo dục ở nhà trường và giáo dục ngoài xã hội
• 2.5.1. Nhận thức về vai trò của giáo dục trong gia đình
• 2.5.2. Nhận thức về mối quan hệ giữa giáo dục trong gia đình với giáo dục ở nhà trường
• 2.5.3. Nhận thức về mối quan hệ giữa giáo dục trong gia đình với giáo dục ngoài xã hội
• 2.6. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN HÓA TỔ CHỨC VÀ ỨNG XỬ TRONG GIÁO DỤC TRONG GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI VIỆT TÂY NAM BỘ
• 3.1. Văn hóa tổ chức giáo dục trong gia đình của người Việt Tây Nam Bộ
• 3.1.1. Tổ chức giáo dục nhìn từ thành viên
• 3.1.2. Tổ chức giáo dục nhìn từ hình thức và phương pháp
• 3.1.2.1. Tổ chức các hình thức giáo dục
• 3.1.2.2. Tổ chức các phương pháp giáo dục
• 3.1.3. Tổ chức giáo dục nhìn từ không gian và thời gian
• 3.1.3.1. Tổ chức không gian giáo dục
• 3.1.3.2. Tổ chức thời gian giáo dục
• 3.2. Văn hóa ứng xử trong giáo dục trong gia đình của người Việt Tây Nam Bộ
• 3.2.1. Văn hóa ứng xử trong giáo dục giữa các thành viên gia đình
• 3.2.2. Văn hóa ứng xử trong giáo dục theo trục dọc (cha mẹ và con cái, ông bà và cháu)
• 3.2.3. Văn hóa ứng xử trong giáo dục theo trục ngang (anh chị và em)
• 3.2.4. Văn hóa ứng xử trong giáo dục giữa gia đình với các mối quan hệ bên ngoài
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: MỘT SỐ HÌNH ẢNH
• Phụ lục 2: PHIẾU THU THẬP THÔNG TIN ĐỊNH LƯỢNG
• Phụ lục 3: TRÍCH NHẬT KÝ ĐIỀN DÃ TẠI ĐỊA BÀN KHẢO SÁT
• Phụ lục 4: TRÍCH BIÊN BẢN PHỎNG VẤN SÂU
• Phụ lục 5: SỐ LIỆU KHẢO SÁT
• Phụ lục 6: DANH MỤC TƯ LIỆU VĂN HỌC DÂN GIAN KHẢO SÁT

Tóm tắt

I. Văn Hóa Giáo Dục Gia Đình Tây Nam Bộ Tổng Quan Nghiên Cứu

Giáo dục luôn là trọng tâm nghiên cứu, đóng vai trò then chốt trong hội nhập xã hội và sự tồn tại của xã hội. Gia đình, nơi khởi đầu quá trình xã hội hóa, trao truyền giá trị cá nhân và giá trị xã hội, giữ vị trí quan trọng. Văn hóa giáo dục gia đình gắn liền với giáo dục nhà trường và xã hội, cùng nhau hình thành nên văn hóa giáo dục của gia đình, dòng họ. Trong bối cảnh hiện nay, khi các hiện tượng tiêu cực gia tăng, gia đình được xem là giải pháp quan trọng để khắc phục những lệch lạc trong xã hội. Đặc biệt, trong quá trình chuyển đổi xã hội, việc định hình văn hóa giáo dục trong gia đình để phát huy bản sắc văn hóa gia đình cần được quan tâm. Luận án tiến sĩ này đi sâu vào tìm hiểu văn hóa giáo dục đặc trưng của gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ.

1.1. Vai trò gia đình trong bối cảnh giáo dục Tây Nam Bộ

Tây Nam Bộ, vùng đất được xem là chậm phát triển về giáo dục so với cả nước, thể hiện qua các số liệu thống kê về tỷ lệ phòng học, nhập học, học lên cao đẳng, đại học và chi ngân sách giáo dục địa phương thấp. Đồng thời, tỷ lệ mù chữ, tái mù chữ và bỏ học ở các cấp lại cao hơn. Sự chậm phát triển này có liên quan đến giáo dục trong gia đình, nơi giáo dục cơ bản đầu tiên của mỗi cá nhân hay không? Nghiên cứu từ cuộc điều tra SAVY 2 năm 2009 cho thấy gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì học vấn cho thanh thiếu niên. Do đó, vai trò của gia đình trong bối cảnh chậm phát triển về đào tạo nguồn nhân lực ở Tây Nam Bộ cần được quan tâm nghiên cứu. Đây là lý do chính khiến đề tài này được lựa chọn.

1.2. Đặc điểm văn hóa giáo dục gia đình người Việt Tây Nam Bộ

Bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội đặc trưng của vùng Tây Nam Bộ đã hình thành nên những đặc điểm riêng của văn hóa giáo dục trong gia đình. Những đặc điểm này có cả ảnh hưởng tích cực và tiêu cực đến việc đào tạo nguồn nhân lực cho Tây Nam Bộ. Thực tế cho thấy, Tây Nam Bộ có nguồn nhân lực dồi dào nhưng chất lượng lại hạn chế so với các vùng khác. Luận án này sẽ làm rõ những đặc điểm này và hệ quả của chúng đến việc đào tạo nguồn nhân lực và phát triển con người trong bối cảnh hiện nay. Nghiên cứu này hướng tới việc cung cấp những thông tin chi tiết về văn hóa giáo dục gia đình tại vùng đất này.

II. Nghiên Cứu Văn Hóa Giáo Dục Lịch Sử và Các Hướng Tiếp Cận

Nghiên cứu về văn hóa gia đình, văn hóa giáo dục và văn hóa giáo dục trong gia đình được phân thành hai khu vực: tài liệu nước ngoài và trong nước. Các nghiên cứu trong nước được chia thành ba mảng: (1) Nghiên cứu về văn hóa gia đình ở Việt Nam nói chung và Tây Nam Bộ nói riêng; (2) Nghiên cứu về văn hóa giáo dục ở Việt Nam nói chung và Tây Nam Bộ nói riêng; (3) Nghiên cứu về văn hóa giáo dục trong gia đình ở Việt Nam nói chung và Tây Nam Bộ nói riêng. Các công trình nghiên cứu trên thế giới đã bắt đầu từ thế kỷ XX, tập trung vào các vấn đề như tiêu chuẩn, giá trị, sự tương đồng và khác biệt về giá trị văn hóa, mối quan hệ giữa nhà trường, phụ huynh và học sinh.

2.1. Các công trình nghiên cứu về văn hóa giáo dục trên thế giới

Các công trình nghiên cứu văn hóa giáo dục thường nhấn mạnh bối cảnh văn hóa ảnh hưởng đến việc hình thành giá trị, chuẩn mực trong giáo dục, từ đó ảnh hưởng đến sự khác biệt trong giáo dục. Công trình "The impact of culture on education" (M. McLeskey, 2010) xem xét những ảnh hưởng của văn hóa (văn hóa cá nhân và tập thể) đến giáo dục. Nhiều nghiên cứu đi từ văn hóa học tập đến văn hóa giáo dục trong bối cảnh giáo dục chung của gia đình và nhà trường. Công trình "From learning cultures to educational cultures" (G. Biesta, 2011) nhấn mạnh văn hóa học tập là các thực hành xã hội mà thông qua đó con người học hỏi. Các nhà nghiên cứu cũng đã tập trung vào tác động của gia đình đến thành công của học sinh tại trường học.

2.2. Nghiên cứu văn hóa gia đình và giáo dục gia đình ở nước ngoài

Các công trình nghiên cứu về văn hóa gia đình của B. Wesley (2015) làm sáng tỏ văn hóa gia đình thông qua việc tìm hiểu những ảnh hưởng của văn hóa lên nền tảng gia đình, những biểu hiện của văn hóa gia đình, thái độ và ứng xử văn hóa giữa các thành viên trong gia đình. Riêng nghiên cứu về văn hóa giáo dục trong gia đình, các nghiên cứu thường có các hướng tiếp cận: xã hội học, dân số học, tâm lý học, dân tộc học, ngôn ngữ học, triết học, luật, kinh tế học. Công trình "Family Values: The Ethics of Parent - Child Relationships" (H. Swift, 2014) phân tích trẻ em sinh ra trong những gia đình khác nhau phải đối mặt với những triển vọng không bình đẳng. Chen He Qin trong "Family Education" (2006) và "Living Education" (2012) nhấn mạnh vai trò quan trọng của gia đình và môi trường xã hội trong giáo dục.

III. Văn Hóa Giáo Dục Trong Gia Đình Việt Từ Truyền Thống Đến Nay

Đối với các nghiên cứu về văn hóa gia đình Việt Nam, phải kể đến các nghiên cứu về nghi lễ, phong tục trong gia đình của các tác giả như Toan Ánh, Phan Kế Bính, Vũ Văn Khiếu, Phạm Côn Sơn, Vũ Ngọc Khánh. Tuy không trực tiếp viết về văn hóa gia đình, nhưng những lễ nghi, phong tục thể hiện rất rõ các giá trị gia đình. Gần đây, có nhiều công trình nghiên cứu trực tiếp về văn hóa gia đình, tập trung vào các khía cạnh như cấu trúc gia đình, chức năng gia đình, giá trị gia đình và các mối quan hệ trong gia đình. Các công trình nghiên cứu về văn hóa giáo dục trong gia đình tập trung vào vai trò của gia đình trong việc giáo dục con cái, các phương pháp giáo dục trong gia đình, và sự ảnh hưởng của văn hóa đến giáo dục trong gia đình. Giáo dục truyền thống gia đình Việt Nam rất coi trọng đạo đức, lễ nghĩa.

3.1. Các nghiên cứu về nghi lễ và phong tục gia đình Việt Nam

Các tác phẩm của Toan Ánh như "Tìm hiểu phong tục Việt Nam qua nếp cũ gia đình" (1914), "Phong tục Việt Nam: từ bản thân đến gia đình" (1968), Phan Kế Bính với "Việt Nam phong tục" (1915), Vũ Văn Khiếu với "Đất lề quê thói" (1970), Phạm Côn Sơn với "Gia lễ xưa và nay" (1996), "Đạo làm con" (2004), Vũ Ngọc Khánh với "Việt Nam phong tục toàn biên" (2012) dù không trực tiếp viết về văn hóa gia đình, nhưng những lễ nghi, phong tục được đề cập thể hiện rất rõ các giá trị gia đình. Đây là những nguồn tài liệu quý giá giúp hiểu rõ hơn về văn hóa gia đình Việt Nam qua các thời kỳ.

3.2. Nghiên cứu văn hóa và giáo dục trong gia đình người Việt

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, các nghiên cứu về văn hóa giáo dục trong gia đình người Việt ngày càng được quan tâm. Các nghiên cứu này tập trung vào các vấn đề như vai trò của gia đình trong việc hình thành nhân cách, đạo đức, và tri thức cho con cái; ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế, xã hội đến văn hóa giáo dục trong gia đình; sự thay đổi của các giá trị gia đình trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Điều này cho thấy sự quan tâm sâu sắc của giới nghiên cứu đối với văn hóa giáo dục trong bối cảnh xã hội đang có nhiều biến đổi.

IV. Cơ Sở Lý Luận Nghiên Cứu Văn Hóa Giáo Dục Gia Đình

Luận án sử dụng các khái niệm cơ bản như văn hóa gia đình, văn hóa giáo dục trong gia đình, vùng văn hóa và văn hóa vùng. Các thành tố của văn hóa giáo dục trong gia đình bao gồm nhận thức, tổ chức và ứng xử. Luận án tiếp cận vấn đề theo lý thuyết hành xử (Practice Theory) và lý thuyết hệ thống sinh thái (Ecological Systems Theory). Cơ sở thực tiễn của nghiên cứu dựa trên tọa độ văn hóa và cơ sở hình thành văn hóa giáo dục trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ. Tổng quan địa bàn nghiên cứu cung cấp thông tin về địa lý, kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng.

4.1. Các khái niệm và thành tố của văn hóa giáo dục gia đình

Để hiểu rõ hơn về đề tài, luận án sử dụng các khái niệm then chốt như văn hóa gia đình, là hệ thống các giá trị, niềm tin, và phong tục tập quán được chia sẻ và truyền lại trong gia đình; văn hóa giáo dục trong gia đình, là quá trình truyền đạt và tiếp thu kiến thức, kỹ năng, và giá trị đạo đức trong môi trường gia đình; vùng văn hóa, là khu vực địa lý có chung các đặc điểm văn hóa; và văn hóa vùng, là những đặc trưng văn hóa riêng biệt của một vùng so với các vùng khác. Bên cạnh đó, luận án còn phân tích các thành tố của văn hóa giáo dục trong gia đình, bao gồm nhận thức về giáo dục, tổ chức hoạt động giáo dục, và ứng xử trong quá trình giáo dục.

4.2. Lý thuyết tiếp cận và cơ sở thực tiễn của nghiên cứu

Để phân tích và giải thích các hiện tượng liên quan đến văn hóa giáo dục trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ, luận án sử dụng hai lý thuyết chính là lý thuyết hành xử (Practice Theory), nhấn mạnh đến vai trò của các hoạt động hàng ngày và thói quen trong việc hình thành và duy trì văn hóa; và lý thuyết hệ thống sinh thái (Ecological Systems Theory), xem xét mối quan hệ giữa cá nhân, gia đình, và môi trường xung quanh. Ngoài ra, luận án còn dựa trên cơ sở thực tiễn là tọa độ văn hóa và cơ sở hình thành văn hóa giáo dục trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ, bao gồm các yếu tố lịch sử, địa lý, kinh tế, và xã hội.

V. Nhận Thức Về Giáo Dục Giá Trị Trong Gia Đình Người Việt

Chương 2 đi sâu vào văn hóa nhận thức về giáo dục trong gia đình của người Việt Tây Nam Bộ. Nghiên cứu tập trung vào nhận thức về mục tiêu giáo dục, nội dung giáo dục, các giá trị liên quan đến cá nhân (đạo đức, tri thức, kỹ năng), và các giá trị liên quan đến gia đình, cộng đồng. Bên cạnh đó, luận án cũng xem xét nhận thức về vai trò của giáo dục trong gia đình so với giáo dục ở nhà trường và giáo dục ngoài xã hội. Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ những nhận thức về giáo dục để có thể xây dựng những chính sách và giải pháp phù hợp.

5.1. Nhận thức về mục tiêu và nội dung giáo dục gia đình

Nghiên cứu cho thấy rằng người Việt ở Tây Nam Bộ thường có những quan niệm truyền thống về mục tiêu giáo dục trong gia đình, như mong muốn con cái trở thành người có đạo đức, hiếu thảo, và có ích cho xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, nhiều gia đình cũng bắt đầu chú trọng đến việc phát triển năng lực cá nhân và khả năng thích ứng của con cái. Về nội dung giáo dục, các gia đình thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức văn hóa, lịch sử, và các kỹ năng sống cơ bản. Tuy nhiên, sự quan tâm đến các lĩnh vực như khoa học, công nghệ, và ngoại ngữ còn hạn chế.

5.2. Giáo dục giá trị cá nhân và cộng đồng trong gia đình

Trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ, việc giáo dục các giá trị đạo đức như lòng trung thực, sự tôn trọng, và tinh thần trách nhiệm được đặc biệt coi trọng. Các gia đình cũng chú trọng đến việc giáo dục các giá trị liên quan đến gia đình và cộng đồng, như lòng hiếu thảo, tình yêu thương, và tinh thần đoàn kết. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc giáo dục các giá trị liên quan đến xã hội và môi trường còn chưa được quan tâm đúng mức. Cần có những giải pháp để nâng cao nhận thức và thúc đẩy việc giáo dục các giá trị này trong gia đình.

VI. Tổ Chức và Ứng Xử Văn Hóa Giáo Dục Gia Đình

Chương 3 phân tích văn hóa tổ chức và ứng xử trong giáo dục trong gia đình của người Việt Tây Nam Bộ. Nghiên cứu xem xét tổ chức giáo dục từ góc độ thành viên, hình thức và phương pháp, không gian và thời gian. Bên cạnh đó, luận án cũng đi sâu vào văn hóa ứng xử trong giáo dục giữa các thành viên gia đình (theo trục dọc và trục ngang) và giữa gia đình với các mối quan hệ bên ngoài. Nghiên cứu này giúp làm rõ cách thức giáo dục được thực hiện và các mối quan hệ được xây dựng trong gia đình.

6.1. Tổ chức giáo dục trong gia đình nhìn từ nhiều góc độ

Nghiên cứu cho thấy rằng tổ chức giáo dục trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ thường mang tính tự phát và linh hoạt. Các thành viên trong gia đình, đặc biệt là cha mẹ và ông bà, đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục con cháu. Về hình thức giáo dục, các gia đình thường sử dụng các phương pháp truyền thống như kể chuyện, dạy bảo, và nêu gương. Không gian giáo dục thường là không gian sinh hoạt chung của gia đình, như nhà bếp, phòng khách, hoặc sân vườn. Thời gian giáo dục thường được lồng ghép vào các hoạt động hàng ngày của gia đình.

6.2. Văn hóa ứng xử trong giáo dục giữa các thành viên

Văn hóa ứng xử trong giáo dục trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ thường dựa trên các nguyên tắc tôn trọng, yêu thương, và nhường nhịn. Trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, sự tôn trọng và lắng nghe được coi trọng. Trong mối quan hệ giữa anh chị em, sự yêu thương, nhường nhịn, và giúp đỡ lẫn nhau được khuyến khích. Bên cạnh đó, các gia đình cũng chú trọng đến việc xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với các thành viên khác trong họ hàng và cộng đồng. Việc xây dựng các mối quan hệ hài hòa trong gia đình giúp thúc đẩy quá trình giáo dục và phát triển của các thành viên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- TRƯƠNG THỊ LAM HÀ VĂN HÓA GIÁO DỤC TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT TÂY NAM BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- TRƯƠNG THỊ LAM HÀ VĂN HÓA GIÁO DỤC TRONG GIA ĐÌNH NGƯỜI VIỆT TÂY NAM BỘ Ngành: Văn hóa học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. NGÔ VĂN LỆ PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP: 1. NGUYỄN CHÍ BỀN 2. ĐỖ NGỌC ANH PHẢN BIỆN: 1. PHẠM ĐỨC THÀNH 2. VÕ SÔNG HƯƠNG Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án “Văn hóa giáo dục trong gia đình người Việt Tây Nam Bộ” là công trình nghiên cứu của riêng tôi, không có sự trùng lặp, sao chép bất kỳ đề tài luận án hay công trình nghiên cứu khoa học của các tác giả khác. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này. Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2023 Tác giả luận án Trương Thị Lam Hà LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ của rất nhiều người. Tôi vô cùng biết ơn những hỗ trợ của các tổ chức, cá nhân giúp tôi hoàn thành luận án. Xin cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Sau Đại học, Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQG-HCM đã tạo mọi điều kiện để tôi theo học và hoàn thành luận án. Xin gửi lời cảm ơn đến Ban Chủ nhiệm, Quý Thầy Cô giảng viên, chuyên viên Khoa Văn hóa học luôn tạo điều kiện giúp đỡ, động viên tôi chỉnh sửa, hoàn thành luận án. Kính gửi lời cảm ơn sâu sắc đến GS. Ngô Văn Lệ đã hướng dẫn, hỗ trợ tận tình cho tôi trong suốt thời gian qua. Xin cảm ơn chính quyền địa phương và người dân tại các điểm khảo sát đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi có thể thực hiện nghiên cứu, cung cấp nhiều tư liệu, thông tin cho luận án. Xin cảm ơn các chuyên gia, cộng tác viên đã giúp đỡ tôi về chuyên môn, đồng hành cùng tôi trong các đợt khảo sát tại địa phương. Cuối cùng, xin cảm ơn cha mẹ, gia đình và bạn bè dành sự quan tâm, động viên đầy ý nghĩa cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu. i MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài . Lịch sử nghiên cứu vấn đề . Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu . Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. Phương pháp tiếp cận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu . Kết quả đóng góp của luận án . Bố cục và quy cách trình bày luận án . 29 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN . Những khái niệm cơ bản. Văn hóa gia đình và văn hóa giáo dục trong gia đình. Vùng văn hóa và văn hóa vùng . Các thành tố của văn hóa giáo dục trong gia đình . Lý thuyết tiếp cận. Lý thuyết hành xử (Practice Theory) . Lý thuyết hệ thống sinh thái (Ecological Systems Theory) . Cơ sở thực tiễn . Toạ độ văn hóa và cơ sở hình thành văn hóa giáo dục trong gia đình người Việt ở Tây Nam Bộ. Tổng quan địa bàn nghiên cứu . 73 Tiểu kết chương 1 . 76 CHƯƠNG 2: VĂN HÓA NHẬN THỨC VỀ GIÁO DỤC TRONG GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI VIỆT TÂY NAM BỘ. Nhận thức về mục tiêu giáo dục của gia đình người Việt Tây Nam Bộ . Nhận thức về nội dung giáo dục của gia đình người Việt Tây Nam Bộ . Nhận thức về giáo dục các giá trị liên quan đến cá nhân . Giáo dục đạo đức . Giáo dục tri thức . Giáo dục kỹ năng . Nhận thức về giáo dục các giá trị liên quan đến gia đình, cộng đồng . Nhận thức về vai trò của giáo dục trong gia đình trong tương quan với giáo dục ở nhà trường và giáo dục ngoài xã hội . Nhận thức về vai trò của giáo dục trong gia đình . Nhận thức về mối quan hệ giữa giáo dục trong gia đình với giáo dục ở nhà trường…………………………………………………………………………. Nhận thức về mối quan hệ giữa giáo dục trong gia đình với giáo dục ngoài xã hội……………………………………………………………………………123 Tiểu kết chương 2 . 129 CHƯƠNG 3: VĂN HÓA TỔ CHỨC VÀ ỨNG XỬ TRONG GIÁO DỤC TRONG GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI VIỆT TÂY NAM BỘ . Văn hóa tổ chức giáo dục trong gia đình của người Việt Tây Nam Bộ . Tổ chức giáo dục nhìn từ thành viên . Tổ chức giáo dục nhìn từ hình thức và phương pháp . Tổ chức các hình thức giáo dục . Tổ chức các phương pháp giáo dục . Tổ chức giáo dục nhìn từ không gian và thời gian . Tổ chức không gian giáo dục . Tổ chức thời gian giáo dục . Văn hóa ứng xử trong giáo dục trong gia đình của người Việt Tây Nam Bộ…………………………………………………………………………………. Văn hóa ứng xử trong giáo dục giữa các thành viên gia đình . Văn hóa ứng xử trong giáo dục theo trục dọc (cha mẹ và con cái, ông bà và cháu) . Văn hóa ứng xử trong giáo dục theo trục ngang (anh chị và em) . Văn hóa ứng xử trong giáo dục giữa gia đình với các mối quan hệ bên ngoài…………………………………………………………………………….182 Tiểu kết chương 3 . 188 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 211 iii Phụ lục 1: MỘT SỐ HÌNH ẢNH . 211 Phụ lục 2: PHIẾU THU THẬP THÔNG TIN ĐỊNH LƯỢNG. 215 Phụ lục 3: TRÍCH NHẬT KÝ ĐIỀN DÃ TẠI ĐỊA BÀN KHẢO SÁT . 226 Phụ lục 4: TRÍCH BIÊN BẢN PHỎNG VẤN SÂU . 242 Phụ lục 5: SỐ LIỆU KHẢO SÁT . 354 Phụ lục 6: DANH MỤC TƯ LIỆU VĂN HỌC DÂN GIAN KHẢO SÁT . 374 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Ký hiệu Nguyên nghĩa 1 CĐ Cao đẳng 2 ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long 3 ĐBSH Đồng bằng sông Hồng 4 ĐH Đại học 5 TC Trung cấp 6 THCS Trung học cơ sở 7 THPT Trung học phổ thông 8 Tp. Thành phố 9 Tp. HCM Thành phố Hồ Chí Minh v DANH MỤC BẢNG Bảng 1: Các điểm khảo sát nghiên cứu định tính và số lượng phỏng vấn sâu đối tượng ông bà cha mẹ và con cái . 25 Bảng 2: Các điểm khảo sát nghiên cứu định lượng và số lượng khảo sát . 26 Bảng 3: Tương quan giữa trình độ học vấn cha mẹ và mức độ quan tâm các nội dung giáo dục . 89 Bảng 4: Giá trị học vấn trong tương quan với trình độ học vấn của cha mẹ . 100 Bảng 5: Cách giáo dục khi con xưng hô không đúng tương quan trình độ học vấn . 181 vi DANH MỤC BẢN ĐỒ Bản đồ 1: Bản đồ 13 tỉnh, thành Tây Nam Bộ . 67 Bản đồ 2: Bản đồ Tp. 68 Bản đồ 3: Bản đồ tỉnh Cà Mau . 71 Bản đồ 4: Bản đồ tỉnh Long An . 74 vii DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ 1: Sơ đồ khung lý thuyết. 52 viii DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1: Mục tiêu cao nhất khi con trưởng thành. 81 Biểu đồ 2: Mức độ quan tâm các nội dung giáo dục . 86 Biểu đồ 3: Cấp học cao nhất cha mẹ mong muốn con đạt được theo khả năng gia đình . 97 Biểu đồ 4: Nhận thức về giá trị học vấn mang lại . 98 Biểu đồ 5: Tương quan giữa nghề nghiệp cha mẹ và mức độ con cái hỗ trợ cha mẹ việc nhà . 107 Biểu đồ 6: Tương quan giữa trình độ học vấn cha mẹ và tổng thời gian dành cho con . 122 Biểu đồ 7: Các yếu tố tác đến việc giáo dục con cái trong gia đình . 127 Biểu đồ 8: Tương quan giữa loại hình gia đình và các yếu tố tác động làm thay đổi quan niệm giáo dục . 128 Biểu đồ 9: Mức độ thường xuyên thực hiện nội dung giáo dục của cha mẹ . 137 Biểu đồ 10: Mức độ thực hiện nội dung giáo dục của các thành viên trong gia đình mở rộng . 141 Biểu đồ 11: Phương pháp giáo dục được các gia đình lựa chọn . 148 Biểu đồ 12: Hình thức khen thưởng. 157 Biểu đồ 13: Hình thức phạt . 159 Biểu đồ 14: Cho con tham quan du lịch khám phá trải nghiệm. 164 Biểu đồ 15: Cách giải quyết mâu thuẫn anh chị em trong gia đình . Lý do chọn đề tài Giáo dục là vấn đề luôn được quan tâm nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực cả trong nước lẫn quốc tế, bởi theo các nhà nghiên cứu, giáo dục đóng vai trò quyết định trong sự thúc đẩy hội nhập xã hội, đảm bảo sự tồn tại xã hội (Parsons, 1952; Durkheim, 1956; Dewey, 1997. Vai trò của giáo dục nói chung và giáo dục trong gia đình nói riêng về đào tạo con người là vai trò cốt lõi. Trong các môi trường giáo dục, gia đình đóng vai trò quan trọng bởi vì đây là nơi bắt đầu quá trình xã hội hóa (socialization) của con người, nơi trao truyền các giá trị cá nhân và giá trị xã hội. Tính hệ thống của văn hóa giáo dục và hệ quả của giáo dục được thể hiện rõ khi đặt giáo dục trong gia đình trong mối quan hệ hữu cơ với giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội. Cùng với giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội, giáo dục trong gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo con người, hình thành văn hóa giáo dục của gia đình, dòng họ. Trong xã hội ngày nay, vai trò giáo dục ngày càng được quan tâm khi có rất nhiều hiện tượng tiêu cực trong xã hội ngày càng xuất hiện thường xuyên và phổ biến, mà theo nhiều nhà nghiên cứu, vấn đề loạn chức năng trong gia đình là nguồn gốc của các loạn chức năng của xã hội (Gayet, 2004, tr. Trước thực trạng trên, “hy vọng lớn nhất và cũng là giải pháp chắc chắn nhất cho việc dạy con và cứu con mình khỏi những lệch lạc của cuộc sống chính là gia đình” (Giản Tư Trung, 2015, tr. Đặc biệt, trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang chuyển đổi từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại, vấn đề định hình văn hóa giáo dục trong gia đình nhằm phát huy bản sắc văn hóa gia đình rất cần được quan tâm nghiên cứu. Riêng đối với Tây Nam Bộ, vùng đất được xem là nơi chậm phát triển về giáo dục của cả nước, thể hiện qua các số liệu thống kê về tỷ lệ số phòng học/lớp học; tỷ lệ nhập học ở các cấp; tỷ lệ học lên cao đẳng, đại học; tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo hay tổng chi ngân sách giáo dục địa phương.