CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. KHÁI NIỆM VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Văn hóa “Văn hóa ứng xử”, “Gia đình văn hóa”, “Văn hóa tâm linh” hay thậm chí là “Văn hóa thần tượng” là những cụm từ được nhắc đến không ít trong cuộc sống hiện nay. Được nhắc đến nhiều nhưng không có nghĩa là chúng ta hiểu rõ về khái niệm “Văn hóa”, khái niệm cốt lõi hình thành nên các cụm từ trên.
Bởi lẽ, nhắc đến văn hóa, người ta nghĩ ngay đến một cái gì đó rất trừu tượng, khó hình dung và nó từ trước đến giờ vẫn luôn là đề tài tranh luận sôi nổi trong xã hội. Tuy nhiên, chắc chắn một điều rằng, để biết được văn hóa doanh nghiệp là gì thì chúng ta phải tìm hiểu thế nào là Văn hóa? Trái đất được hình thành từ 4,5 tỷ năm trước, tuy nhiên Văn hóa chỉ xuất hiện từ khi có sự xuất hiện của loài người. Văn hóa là sản phẩm của loài người, là kết quả quá trình tiến hóa của nhân loại. Nhờ có văn hóa mà con người trở nên khác biệt so với những sinh vật sống còn lại trên Trái Đất.
Vậy Văn hóa là gì? Bản thân các vấn đề về văn hóa rất phức tạp, đa dạng chính vì vậy, chúng ta có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau dẫn đến có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm văn hóa. Cùng với quá trình phát triển của thế giới loài người, khái niệm văn hóa ngày càng được bổ sung thêm nhiều nội dung mới.B Tylor đưa ra định nghĩa: “Văn hóa là một tổng thế phức tạp gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật lệ, phong tục và tất cả những khả năng, thói quen, tập quán mà con người đạt được với tư cách là thành viên của một xã hội”[1]. Tuy định nghĩa còn khá hẹp về mặt nội dung nhưng đây được coi là một trong những nền tảng đầu tiên để hình thành khái quát về khái niệm văn hóa. Franz Boas định nghĩa: “Văn hóa là tổng thể các phản ứng tinh thần, thể chất và những hoạt động định hình nên hành vi của cá nhân trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên của họ, với những nhóm người khác, với những thành viên trong nhóm và của chính các thành viên này với nhau”[2].
Ở Việt Nam, Văn hóa cũng được định nghĩa theo nhiều khía cạnh khác nhau. Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, 4 ĐOÀN THỊ MIỀN K17QTDNB Khóa luận tốt nghiệp Học viên Ngân hàng tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là Văn hóa”[3]. Từ tất cả những quan điểm trên, chúng ta có thể đúc kết lại rằng: Văn hóa là tất cả giá trị do con người sáng tạo ra, vì con người mà tồn tại.
Các giá trị ấy bao gồm: - Giá trị vật chất: các công trình kiến trúc, cơ sở hạ tầng, tác phẩm hội họa, văn học nghệ thuật hay các sản phẩm hàng hóa… - Giá trị tinh thần: các tín ngưỡng tôn giáo, phong tục tập quán, lối sống, giáo dục… Văn hóa là sản phẩm của loài người, văn hóa được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội, văn hóa tham gia vào việc duy trì sự bền vững và trật tự xã hội. Việc nghiên cứu khái niệm về văn hóa có ý nghĩa rất lớn trong việc hình thành nên khái niệm” Văn hóa doanh nghiệp”. Doanh nghiệp cũng chỉ là một tổ chức nhỏ trong toàn thể loài người, vậy nên khái niệm Văn hóa doanh nghiệp cũng hình thành dựa trên những tư tưởng cơ bản của văn hóa. Khái niệm Văn hóa doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp được tạo bởi “Văn hóa” và “Doanh nghiệp”, chính vì thế nó cũng mang trong mình sự phong phú và đa dạng của “Văn hóa”.
Dẫn tới có rất nhiều khái niệm về văn hóa doanh nghiệp được đưa ra. Tổ chức Lao động quốc tế (International Labour Organization - ILO) định nghĩa văn hóa doanh nghiệp: “Văn hóa doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết”[4]. Schein, “Văn hóa công ty là tổng hợp các quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý với môi trường xung quanh”[5]. Từ các quan điểm trên và nội dung cốt lõi của văn hóa, chúng ta có khái niệm về văn hóa doanh nghiệp sau: Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị do doanh nghiệp sáng tạo và tích lũy qua cả quá trình hình thành và phát triển trong mối quan hệ với môi trường xã hội và tự nhiên.
5 ĐOÀN THỊ MIỀN K17QTDNB Khóa luận tốt nghiệp Học viên Ngân hàng Các giá trị ấy bao gồm: - Giá trị hữu hình: bao gồm kiến trúc, nghi lễ, biểu tượng, logo…của doanh nghiệp - Giá trị vô hình: toàn bộ phương thức kinh doanh, triết lý kinh doanh, quản lý điều hành, những quy tắc ứng xử bất thành văn,tầm nhìn, sứ mệnh… của doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp có vai trò vô cùng quan trọng trong việc hình thành nên thương hiệu của doanh nghiệp. Doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển một cách bền vững cần chú trọng phát triển các chính sách văn hóa. Việc nghiên cứu văn hóa doanh nghiệp có ý nghĩa vô cùng lớn, đặc biệt là nghiên cứu các biểu hiện của hệ thống các giá trị do doanh nghiệp tạo ra.
CẤP ĐỘ CỦA VĂN HÓA DOANH NGHIỆP Các biểu hiện của hệ thống giá trị do doanh nghiệp tạo ra không dễ để chúng ta có thể cảm nhận được hết, chính vì thế chúng ta chia biểu hiện thành các cấp độ để dễ tiếp cận các khía cạnh văn hóa doanh nghiệp hơn. Schein, trong công trình nghiên cứu về Văn hóa doanh nghiệp của mình, bằng cách đi từ hiện tượng đến bản chất của một nền văn hóa, ông chia văn hóa doanh nghiệp thành ba cấp độ: - Cấp độ thứ nhất: Những quá trình và cấu trúc hữu hình của doanh nghiệp (Các giá trị hữu hình) - Cấp độ thứ hai: Những giá trị được tuyên bố (Các giá trị được chấp nhận) - Cấp độ thứ ba: Những quan niệm chung (Các giá trị nền tảng) Dựa vào cách chia trên chúng ta có sơ đồ các cấp độ như sau: Sơ đồ 1: Các cấp độ văn hóa doanh nghiệp 6 ĐOÀN THỊ MIỀN K17QTDNB Khóa luận tốt nghiệp Học viên Ngân hàng 1. Cấp độ thứ nhất – Những quá trình và cấu trúc hữu hình của DN Như tên gọi thì chúng ta có thể hình dung được cấp độ một sẽ bao gồm tất cả đặc điểm văn hóa như hiện tượng, sự vật mà chúng ta có thể mắt thấy tai nghe và cảm thấy ngay trong lần đầu tiếp xúc với một doanh nghiệp xa lạ. Đó là tất cả những gì thể hiện “bề nổi của tảng băng”, nhưng chúng ta lại rất khó phán đoán được ý nghĩa đích thực của chúng, để hiểu được ý nghĩa này chúng ta phải thực sự hòa nhập vào cuộc sống hoạt động của doanh nghiệp.
Những nét đặc trưng hữu hình bao gồm: - Kiến trúc, cách bài trí - Thương hiệu, logo, khẩu hiệu - Ấn phẩm - Cơ cấu tổ chức phòng ban - Các văn bản quy định nguyên tắc hoạt động của doanh nghiệp - Lễ nghi, lễ kỷ niệm, lễ hội hàng năm - Ngôn ngữ, đồng phục, hành vi ứng xử của nhân viên - Huyền thoại về doanh nghiệp 1. Kiến trúc, cách bài trí Đặc trưng trong kiến trúc của doanh nghiệp được thể hiện trong kiến trúc ngoại thất và thiết kế nội thất hay cách bài trí văn phòng làm việc và nhà máy sản xuất của doanh nghiệp. Doanh nghiệp thường muốn tạo dựng thương hiệu và tăng lòng tin với khách hàng và nhà đầu tư bằng những công trình kiến trúc đặc biệt và đồ sộ. Cách bài trí đặc trưng và kiến trúc ấn tượng của doanh nghiệp thể hiện được sự chuyên nghiệp của doanh nghiệp, tư tưởng của người lãnh đạo, trình độ thẩm mỹ và cả năng lực tài chính của doanh nghiệp đó.
Một công ty với trụ sở làm việc ở trung tâm thành phố hay những tuyến đường thuận tiện bao giờ cũng tốt hơn việc đặt trụ sở tại các con hẻm, ít người qua lại, giao thông không thuận tiện. Các công trình kiến trúc này như là biểu tượng và hình ảnh đại điện cho công ty. Chẳng hạn khi nói đến tòa nhà này chúng ta có thể liên tưởng và nghĩ ngay đến một doanh nghiệp nào đó. Để đạt hiệu quả như vậy, doanh nghiệp cũng cần cân nhắc, lựa chọn nơi đặt địa điểm, cách trang trí toàn bộ toàn nhà.
7 ĐOÀN THỊ MIỀN K17QTDNB Khóa luận tốt nghiệp Học viên Ngân hàng Những thiết kế nội thất cũng được doanh nghiệp chú trọng. Đầu tiên doanh nghiệp cần lựa chọn và thiết kế tòa nhà, văn phòng theo màu sắc đặc trưng của mình. Việc lựa chọn màu sắc đặc trưng phụ thuộc vào sản phẩm công ty kinh doanh hoặc quyết định từ ban lãnh đạo. Sau đó đến thiết kế mặt bằng, cách bố trí các phòng và bàn làm việc, các thiết bị phục vụ nhân viên trong quá trình làm việc, nhà ăn, nhà vệ sinh hay những thiết kế nhỏ nhặt như công tắc điện, vật trang trí nhỏ.
Thương hiệu, logo, khẩu hiệu Việc doanh nghiệp tạo dựng hình ảnh cho chính mình và gây ấn tượng sâu sắc trong tâm trí khách hàng chính là xây dựng Thương hiệu. Một thương hiệu được chấp nhận trên thị trường sẽ giúp doanh nghiệp chiếm được một khối lượng thị phần và vị thế riêng. Nó đem lại lợi ích và lợi thế rõ rệt so với các đối thủ cạnh tranh trong việc chiếm lĩnh thị trường. Logo là dấu hiệu nhận biết rất đặc biệt về thị giác, nhờ có logo khách hàng và đối tác sẽ nhớ lâu hơn sản phẩm của doanh nghiệp và chính doanh nghiệp đó.
Logo làm cho thương hiệu của doanh nghiệp nổi bật và ấn tượng hơn. Khẩu hiệu (Slogan) chính xác là sự cô đọng nhất, ngắn gọn và xúc tích nhất của triết lý hoạt động, kinh doanh của doanh nghiệp. Chính vì thế nó rất đơn giản, dễ nhớ, dễ nhập tâm và thường được sử dụng ở nhiều nơi, nhiều hoàn cảnh. Ấn phẩm Ấn phẩm là tất cả các tư liệu chính thức có thể giúp chúng ta có thể nhận thấy rõ hơn về cấu trúc văn hóa của doanh nghiệp.