Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ VÙNG ĐẤT VÀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở BẠC LIÊU Chương 2: VĂN HÓA CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở BẠC LIÊU Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở BẠC LIÊU 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: KHÁI QUÁT VỀ VÙNG ĐẤT VÀ CỘNG ĐỒNG NGƢỜI HOA Ở BẠC LIÊU 1. Về vùng đất Bạc Liêu 1. Tên gọi, địa lý hành chính 1. Tên gọi Qua một thời gian dài, tên gọi “Bạc Liêu” đã được nhiều người nghiên cứu và tìm hiểu.
Các nhà nghiên cứu quan tâm cả về ngữ nghĩa lẫn từ nguyên của từ này, nhưng đến nay cũng chưa được một kết luận nào có chứng minh xác thực. Chung quanh từ “Bạc Liêu” vẫn còn tồn động nhiều ý kiến và giả thuyết khác nhau. Tác giả Nguyễn Lộc Tấn phân tích “Bạc Liêu theo tiếng Hoa kiều (Triều Châu) là Pò léo, có nghĩa là xóm nghèo, làm nghề hạ bạc, tức là chài lưới, đánh cá, làm biển [51, Tr. Cư dân Việt Nam và các nước Á Đông thường coi nghề đánh cá là nghề hèn hạ và tệ bạc.
“Pò” trong tiếng Han phát âm sang tiếng Việt thành Bạc và “Léo” phát âm thành “Liêu”. Từ xa xưa, nghề đánh cá thông thường ở Bạc Liêu là đóng đáy, tức là đóng cọc giữa sông, ngay theo lằn nước chảy rồi giăng lưới qua các cọc đó trong lúc nước lớn để khi được ròng cá bị chặn lại nhờ lưới. Vì vậy, tên gọi “Bạc Liêu” được người địa phương giải thích là “Xóm Trại Đáy”. Nhà văn Sơn Nam trong quá trình tìm hiểu về vùng đất phương Nam đã ghi lại: “.tỉnh Bạc Liêu thành hình lấy tên là Bạc Liêu vì ngay chợ của tỉnh lỵ có con rạch Bạc Liêu (có giả thuyết cho rằng Poanh Liêu, tức là nơi có đạo quân Lào trú đóng ngày xưa)” [41, Tr.
Vương Hồng Sển một nhà khảo cứu lão thành ở Nam Bộ khi nói về Bạc Liêu đã dùng những lời rất bình dị như sau: “Truy nguyên, Cơ me gọi Bạc Liêu là PôLoeu (Pô là cây Lâm vồ; Phật nhập Niết Bàn dưới gốc cây này, nên người Miên rất trọng vọng và không dám đốn, còn Loeu là trên cao). Pô loeu là chỗ, vùng có cây 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bồ Đề (Lâm vồ) cao nhất. Người Triều Châu đọc Po-Léo, âm ra tiếng ta là Bạc Liêu (Bạc là mỏng, xấu, bạc bẻo). Po Loeu cũng viết Pô Loenh” [49, Tr.
Có lẽ từ những thông tin, tư liệu trên mà Đinh Xuân Vịnh trong công trình nghiên cứu về các địa danh ở Việt Nam đã ghi vắn tắt về xuất xứ của từ Bạc Liêu: “Bạc Liêu: gốc từ tiếng Khmer là Po Loenh nghĩa là cây đa cao” [66, Tr. Hiện nay ở Bạc Liêu có khá nhiều cây đa lâu năm, nhưng tra cứu từ Polloeu trong tiếng Khmer không có nghĩa là Cây đa cao. Chính vì vậy, gần đây nhất, sách Bạc Liêu thế và lực mới trong thế kỷ XXI (Công ty cổ phần kinh tế đối ngoại, 2006, Hà Nội) đã viết về tên gọi “Bạc Liêu” như sau: “Danh xưng Bạc Liêu, đọc theo tiếng Trung giọng Triều Châu là Pô Léo, có nghĩa là xóm nghèo, làm nghề hạ bạc, tức nghề chài lưới, đánh cá, đi biển. Pô phát âm theo tiếng Hán Việt là Bạc và Léo phát âm là Liêu” [8, Tr.
Về thời gian xuất hiện, có người cho rằng tên gọi “Bạc Liêu” chỉ mới có từ ngày 18-12-1882, khi Thống đốc Nam kỳ Le Myre De Villers ký nghị định thành lập hạt (arrondissement) Bạc Liêu. Điều này thực ra không phải hoàn toàn sai, nhưng cũng không hoàn toàn chính xác, bởi khi Thống đốc ký nghị định thành lập hạt cũng bao hàm cả việc ấn định tên gọi cho hạt đó. Tuy nhiên, cái tên Bạc Liêu thực ra đã có từ trước. Cụ thể là con tên gọi con rạch Bạc Liêu và chợ Bạc Liêu đã có từ trước khi hạt Bạc Liêu ra đời.
Việc sử dụng tên gọi Bạc Liêu đặt cho hát vào năm 1882 chỉ là việc hợp thức hóa cho một địa danh thường để trở thành tên của một đơn vị hành chánh cấp hạt, chớ không phải là việc đặt tên mới. Các ý kiến trên, bề ngoài tưởng rất khác nhau không liên quan với nhau, nhưng đó đều là những chi tiết, những bộ phận trong một tổng thể thống nhất. Nói cách khác đó là những danh xưng của từng giai đoạn trong quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Bạc Liêu. Nói tóm lại, mọi người đều có cách hiểu của mình hoặc căn cứ vào một sự kiện có thật hay suy luận từ những yếu tố có liên quan và từ đó đưa ra những kết luận khác nhau, những kết luận này lại nằm trong một quá trình diễn tiến của ngữ nghĩa và ngữ âm càng ngày càng xa nguồn gốc.
Vì vậy, muốn xác thực vấn đề này phải căn cứ vào tài liệu văn bản. Hiện nay chỉ còn lại quyển Images de Cochinchine xuất 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bản năm 1925 tại Sài Gòn, quyển sách xưa nhất, gần như một quyển địa chí của Nam Bộ, có đề cập đến nguồn gốc và ý nghĩa của từ Bạc Liêu. Trong phần tỉnh Bạc Liêu sách nhận định từ Bạc Liêu có nguồn gốc bởi từ Pò Léo của người Triều Châu, có nghĩa là “Xóm Nghèo”. Nhận định này rất phù hợp với những lời truyền khẩu dân gian ở Bạc Liêu, vì vậy trong thời gian chưa tìm được tài liệu nào ra đời trước hơn hoặc có tính thuyết phục hơn thì quyển Images de Cochinchine nên được chọn làm cơ sở khi nói về nguồn gốc và ý nghĩa của từ Bạc Liêu.
Địa lý hành chính Năm 1680, Mạc Cửu, một di thần nhà Minh (Trung Quốc) đến vùng Mang Khảm chiêu tập một số lưu dân người Việt, người Hoa cư trú ở Mang Khảm, Phú Quốc, Gạch Giá, Long Xuyên (Cà Mau), Luống Cày (Lũng Kỳ), Hưng Úc (tức Vũng Thơm hay Kompongsom), Cần Bột (Campốt) lập ra những thôn xóm đầu tiên trên vùng đất Bạc. Năm 1708, Mạc Cửu dâng vùng đất Mang Khảm cho chúa Nguyễn Phúc Chu. Chúa Nguyễn Phúc Chu đặt tên toàn bộ thôn xóm vùng này là trấn Hà Tiên, phong Mạc Cửu làm tổng binh trấn Hà Tiên, với tước Cửu Ngọc hầu. Mạc Cửu lập dinh trại đồn trú tại Phương Thành, dân cư ngày càng đông đúc hơn.
Năm 1757, chúa Nguyễn Phúc Khoát thu nhập thêm vùng đất Ba Thắc, lập ra Trấn Giang (Cần Thơ), Trấn Di (Sóc Trăng, Bạc Liêu). Ngày 5-1-1867, thực dân Pháp chiếm Nam Kỳ lục tỉnh. Đến ngày 18-12-1882, Pháp cắt 3 tổng Quảng Long, Quảng Xuyên, Long Thủy của đại lý Cà Mau thuộc địa hạt Rạch Giá và 2 tổng Thạnh Hòa, Thạnh Hưng của đại lý Châu Thành thuộc địa hạt Sóc Trăng và thành lập địa hạt Bạc Liêu. Địa hạt Bạc Liêu là địa hạt thứ 21 của Nam Kỳ, lúc đầu có 2 đại lý là Vĩnh Lợi và Vĩnh Châu.
Đây là một sự kiện đánh dấu lần đầu tiên Bạc Liêu trở thành một đơn vị hành chính độc lập. Ngày 1-1-1900, tỉnh Bạc Liêu được thành lập trên cơ sở Nghị định ngày 20-12- 1899 của Toàn quyền Đông Dương, đổi tên hạt Bạc Liêu thành tỉnh Bạc Liêu, gồm phần lớn đất đai thuộc tỉnh Hà Tiên và một phần tỉnh An Giang, gồm 7 tổng Long 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thủy, Quảng Xuyên, Quảng Long, Quảng An, Thành Hòa, Thạnh Hưng, Long Thới. Địa bàn tỉnh Bạc Liêu khi đó bao gồm cả tỉnh Cà Mau hiện nay. Sau năm 1945, chính quyền kháng chiến của nhà nước VNDCCH đã nhiều lần thay đổi sắp xếp hành chính của tỉnh Bạc Liêu.
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, 10-1954 huyện Vĩnh Châu được đưa về tỉnh Bạc Liêu, huyện An Biên và huyện Hồng Dân đưa về tỉnh Rạch Giá. Huyện Vĩnh Lợi và thị xã Bạc Liêu được tái lập. Ban đầu, chính quyền Quốc gia Việt Nam và sau đó là VNCH vẫn duy trì tên gọi tỉnh Bạc Liêu như thời Pháp thuộc. Ngày 8-9-1964, Thủ tướng Chính phủ mới của VNCH ký Sắc lệnh số 254/Nv quy định kể từ ngày 1-10-1964 tái lập tỉnh Bạc Liêu trên cơ sở tách các quận Vĩnh Lợi, Giá Rai, Vĩnh Châu của tỉnh Ba Xuyên và quận Phước Long của tỉnh Chương Thiện.
Riêng quận Kiến Thiện vẫn thuộc tỉnh Chương Thiện cho đến năm 1975. Tỉnh lỵ tỉnh Bạc Liêu lúc đó có tên là “Vĩnh Lợi”, do lấy theo tên xã Vĩnh Lợi thuộc quận Vĩnh Lợi là nơi đặt tỉnh lỵ. Tỉnh Bạc Liêu bao gồm 4 quận Vĩnh Lợi, Vĩnh Châu, Giá Rai, Phước Long cho đến năm 1975. Sau ngày 30-4-1975, chính quyền quân quản Cộng hòa Miền Nam Việt Nam ban đầu vẫn duy trì tỉnh Bạc Liêu như cũ.
Đến ngày 20-12-1975, Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 19/NQ điều chỉnh lại việc hợp nhất tỉnh ở miền Nam cho sát với tình hình thực tế, theo đó tỉnh Cà Mau và tỉnh Bạc Liêu được tiến hành hợp nhất vào ngày 01 tháng 01 năm 1976 với tên gọi ban đầu là tỉnh Cà Mau - Bạc Liêu. Ngày 10-3-1976, tỉnh Cà Mau – Bạc Liêu được đổi tên thành tỉnh Minh Hải; thị xã Bạc Liêu cũng được đổi tên là thị xã Minh Hải. Tỉnh Minh Hải ban đầu gồm thị xã Minh Hải, thị xã Cà Mau và 7 huyện Vĩnh Lợi, Hồng Dân, Giá Rai, Châu Thành, Thới Bình, Trần Văn Thời, Ngọc Hiện. Tỉnh lỵ tỉnh Minh Hải ban đầu đặt tại thị xã Minh Hải.
Ngày 6-11-1986, kỳ hợp thứ 10, Quốc hội khóa IX, ra Nghị quyết chia và điều chỉnh địa giới một số tỉnh. Theo đó, chia tỉnh Minh Hải thành tỉnh Bạc Liêu và tỉnh Cà 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tỉnh Bạc Liêu lúc này có thị xã Bạc Liêu (tỉnh lỵ) và 3 huyện: Giá Rai, Hồng Dân, Vĩnh Lợi. Tuy vậy, phải đến ngày 1-1-1997, Bạc Liêu mới chính thức được tái lập với 4 đơn vị hành chính như trong Nghị quyết Quốc hội khóa IX kể trên.
Từ khi tái lập đến nay, tỉnh thì Bạc Liêu tiếp tục có rất nhiều lần chia tách xã, huyện. Hiện nay, tỉnh Bạc Liêu có 7 đơn vị hành chính, bao gồm thị xã Bạc Liêu và 6 huyện Vĩnh Lợi, Hòa Bình, Phước Long, Hồng Dân, Giá Rai, Đông Hải. Thị xã Bạc Liêu là trung tâm văn hóa - chính trị - kinh tế - xã hội của tỉnh và đã được công nhận là thành phố cấp III trực thuộc tỉnh vào năm 2010. Ngày 16-4-2014, Thủ tướng Chính phủ ban hành quyết định số 537/QĐ-TTg công nhận thành phố Bạc Liêu là đô thị loại II trực thuộc tỉnh Bạc Liêu.
Như vậy, thành phố Bạc Liêu cùng các thành phố Long Xuyên, Mỹ Tho, Cà Mau, Rạch Giá là 5 đô thị loại II của vùng đồng bằng sông Cửu Long. Điều kiện tự nhiên 1.