Chương 1: Công tác xây dựng đời sống văn hóa ở nước ta 11 Chương 2: Thực trạng công tác xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại huyện đảo Lý Sơn – Tỉnh Quảng Ngãi Chương 3: Một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả công tác xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tại huyện đảoLý Sơn – Quảng Ngãi 12 CHƢƠNG 1 CÔNG TÁC XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CƠ SỞ Ở NƢỚC TA 1. Văn hóa là một thuật ngữ đa nghĩa thường được xem xét từ nhiều khía cạnh khác nhau. Có hàng trăm định nghĩa và quan điểm khác nhau về văn hóa: Trong lịch sử tư tưởng nhân loại phương tây thì người Hy Lạp cổ đại đã đưa ra lý giải đầu tiên về khái niệm văn hóa: từ “văn hóa” đầu tiên được sử dụng là “Cultura” với ý nghĩa là cấy cày, vun trồng. Như vậy trên thực tế văn hóa lúc đầu chỉ mang ý nghĩa là lao động chân tay.
Đến năm 43 trước công nguyên được gọi là “Culturaanimi” chỉ ý nghĩa vun trồng trí tuệ, điều đó cho thấy sự phát triển của con người và nó tương đồng với “văn hóa”. Từ “văn hóa” xuất hiện khá muộn ở Việt Nam do văn tự nước ta ra đời muộn. Người đầu tiên sử dụng từ văn hóa bằng chữ quốc ngữ là linh mục Huỳnh Tịnh Của, ông viết trong cuốn sách “ Việt Nam Quốc Ân Tự Vị” với phương pháp triết tự, ông cho rằng “Văn” là đẹp, có chữ nghĩa. “Hóa” là trở nên, trở thành.
Vì vậy văn hóa là quá trình làm cho tốt hơn, đẹp hơn. 13 Đầu thế kỷ XX trên tờ tạp chí “ Nam Phong” đã công bố từ “Văn hóa” trong bài giới thiệu của Lương Khải Siêu trong cuốn “ Khế ước xã hội” xem văn hóa là một lĩnh vực trong đời sống tinh thần thuần túy. Đến năm 1943 trong bản “ Đề cương về cách mạng văn hóa Việt Nam” do Trường Chinh soạn thảo thì ông quan niệm: “văn hóa là toàn bộ đời sống tinh thần” Theo UNESCO cho rằng “ Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng.
Văn hóa đem lại cho con người những suy xét về bản thân. Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách có đạo lý. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên công trình vượt trội lên bản thân” [ 10;tr.23] Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh thì cho rằng: “ Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.
Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng nhu cầu của đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”[5;tr.184] 14 Tầm quan trọng của văn hóa là vô cùng to lớn, Liên Hiệp Quốc đã từng cho rằng: Văn hóa có vai trò quan trọng trong sự phát triển của các quốc gia dân tộc “ văn hóa đứng ở vị trí trung tâm và đóng vai trò điều tiết xã hội”, “văn hóa là nguồn cổ súy trực tiếp thúc đẩy quá trình phát triển”. Xác định được tầm quan trọng đó, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm và chỉ đạo sát sao các hoạt động văn hóa trong cả nước và qua từng thời kỳ: Tại Nghị quyết Trung ương IV khóa VII đã khẳng định “ văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, một động lực phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội”. + Nghị quyết Trung ương V khóa VIII khẳng định: “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”[6. Đời sống văn hóa là sự hiện diện, tồn tại và phát triển của đời sống tinh thần trong toàn bộ hoạt động thực tiễn xã hội.
Văn hóa vốn là một hiện tượng xã hội gắn liền với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người. Văn hóa mang bản chất là những giá trị chân – thiện – mỹ gắn với mọi sản phẩm vật chất, sản phẩm tinh thần, mọi hoạt động của con người thuộc lĩnh vực xã hội. Đời sống văn hóa bao gồm một tổng thể những hoạt động văn hóa tác động qua lại trong đời sống cá nhân trong cộng đồng để thúc đẩy sự phát triển của đời sống xã hội. Đời sống văn hóa cũng có khi được hiểu là cầu nối giữa văn hóa xã hội và văn hóa cá nhân.
Nó là một tổng thể những yếu tố văn hóa vật thể và phi vật thể. Nó biểu hiện nhân cách văn hóa, cảnh quan văn hóa bao quanh con người gây ra sự tác động lẫn nhau giữa các 15 cá nhân trước phạm vi không gian, thời gian nào đó trực tiếp hình thành nếp sống và lối sống của con người. Các yếu tố của đời sống văn hóa: Thứ nhất, là những yếu tố văn hóa vật thể và phi vật thể tồn tại ở một cộng đồng như: Các thiết chế văn hóa, tác phẩm, sản phẩm văn hóa, các phương tiện thông tin đại chúng và truyền bá văn hóa, lễ hội, tín ngưỡng, tôn giáo, văn hóa văn nghệ dân gian, các nhóm văn hóa. Thứ hai, là những yếu tố cảnh quan văn hóa tự nhiên hoặc do con người sáng tạo ra hiện diện ở mỗi cộng đồng như: Di tích lịch sử, phong cảnh, công viên văn hóa, tượng đài….
Thứ ba, là những yếu tố văn hóa cá nhân ở mỗi cộng đồng – những con người biểu hiện văn hóa: Trình độ học vấn, sở thích và thị hiếu văn hóa, các sinh hoạt và xử lý thời gian lao động tự do, văn hóa ứng xử, nếp sống văn hóa… Thứ tư, là những yếu tố trong văn hóa trong mỗi cộng đồng như: gia đình, tập thể, nhóm học tập, nhóm lao động,… Ở bất cứ cộng đồng nào đều có hai môi trường văn hóa: môi trường văn hóa nhỏ và môi trường văn hóa lớn. Môi trường văn hóa nhỏ là môi trường văn hóa trong gia đình, trong lao động sản xuất, trong học tập đó là môi trường quen thuộc và gần gũi nhất với các cá nhân. Nó không phải là môi trường văn hóa biệt lập mà là một bộ phận cấu thành nên môi trường văn hóa lớn. Môi trường văn hóa có thể được chia thành nhiều cấp độ: môi trường văn hóa của một xã hội, một tộc người, một thành phố, một làng, một xã, một phường, thôn, ấp… 16 Có thể nói rằng, việc chuyển tải văn hóa về cơ sở để tạo nền móng văn hóa của cơ sở là khâu quan trọng và chủ yếu trong toàn bộ hoạt động văn hóa của đất nước.
Cơ sở là nơi trực tiếp động viên, khai trí, giáo dục xã hội và phát triển nhân cách. Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở chính là thực hiện nhiệm vụ “đưa văn hóa thâm nhập sâu vào cuộc sống, làm cho văn hóa ngày càng trở thành yếu tố khăng khít của đời sống xã hội và mọi hoạt động của nhân dân, thành một lực lượng sản xuất quan trọng” Công tác xây dựng đời sống văn hóa cơ sở được thể hiện ở những nội dung cơ bản như sau: Thứ nhất, là xây dựng con người văn hóa theo tinh thần Nghị quyết Trung ương V khóa VIII Ban chỉ đạo trung ương Đảng khóa VII đã nêu những đức tính cơ bản của con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới: [6;tr59] + Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và xã hội chủ nghĩa. + Có ý thức tập thể đoàn kết, phấn đấu vì lợi ích chung. + Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước, quy ước của cộng đồng, có ý thức bảo vệ và cải thiện mội trường sinh thái.
+ Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, năng suất cao vì lợi ích của bản thân, gia đình và xã hội. 17 + Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ thẩm mỹ và thể lực. Thứ hai, là xây dựng gia đình văn hóa. Đó là việc xây dựng gia đình có đời sống ấm no, hạnh phúc, bình đẳng, hòa thuận, có các thành viên thực hiện tốt nghĩa vụ công dân.
Đồng thời gia đình đó là gia đình thực hiện tốt kế hoạch hóa gia đình. Thứ ba, là xây dựng nếp sống văn hóa công cộng góp phần tạo ra lối sống lành mạnh, tốt đẹp cho mỗi cá nhân, mỗi gia đình, tập thể và cộng đồng. Đó chính là việc xây dựng nếp sống văn minh. Thứ tư, là xây dựng mới các thiết chế văn hóa và nâng cao chất lượng các hoạt động văn hóa.
Công tác xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là một chủ trương lớn của Đảng mang ý nghĩa chiến lược đồng thời có tính chất thời sự và cấp bách. Xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là nhằm giáo dục xã hội chủ nghĩa đối với người lao động, từng bước nâng cao trình độ dân trí cho người lao động, là bước đi ban đầu không thể thiếu trong việc “xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc”, và đồng thời là bước đầu xây dựng một cuộc sống ấm no, hạnh phúc ở khắp nơi mà ở đó con người quan hệ với nhau theo một đạo lý cao đẹp “một người vì mọi người, mọi người vì một người”. trong mọi mặt của cuộc sống, trong lao động, học tập, giao tiếp, sinh hoạt cá nhân, sinh hoạt cộng đồng đều có những ứng xử cao đẹp và thể hiện sự tiến bộ của xã hội để từ đó xây dựng một nền văn hóa XHCN theo đúng nghĩa của nó.Cơ sở pháp lý của nhà nước về quản lý và xây dựng đời sống văn hóa.