Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn 1.1 Tổng quan lịch sử của đề tài 1.1 Lịch sử của đề tài nghiên cứu Định nghĩa về chợ nổi Chợ nổi là một loại hình chợ thường xuất hiện tại vùng sông nước được coi là tuyến giao thông chính. Nơi cả người bán và người mua đều dùng ghe/thuyền làm phương tiện vận tải và di chuyển. Địa điểm có chợ nổi thường tại các khúc sông không rộng quá mà cũng không hẹp quá. Khúc sông phải tương đối rộng, không cạn quá mà cũng không sâu quá.
Nếu sông sâu quá, lớn quá thì không thể neo đậu ghe, xuồng một cách dễ dàng và rất nguy hiểm. Lịch sử về chợ nổi có từ thế kỉ 18 trở về sau. Chợ nổi là tên gọi dùng để chỉ nơi giao dịch các mặt hàng nông sản của vùng châu thổ Tây Nam Bộ, được hình thành trên vùng sông nước. Trở lại lịch sử khẩn hoang của vùng đồng bằng Nam Bộ, kể từ khi Chưởng cơ Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đặt sở thuế ở xứ Gia Định (1698), dân cư ở đây đã có khoảng 40 vạn hộ, trong đó bao gồm ba tộc người chính là Việt, Hoa và Khmer.
Đối với người Việt, họ đến từ nhiều địa phương khác nhau nhưng phần lớn là từ các vùng biển, vì vậy địa hình sông nước trở nên khá phù hợp với lối sống của họ. Ông bà ta vẫn thường hay nói: “nhất cận thị, nhị cận giang”, vì vậy, bên cạnh lối sống quần cư trên đất liền, còn có một cuộc sống khác trên vùng sông nước. Và có lẽ chợ nổi là cái lõi sau cùng còn sót lại của một thời kỳ, giai đoạn mà người ta vẫn thường gọi là văn hóa thời khẩn hoang. Với kiểu cư trú đặc thù trên vùng sông nước, vì vậy chiếc ghe (hoặc xuồng) vừa là phương tiện di chuyển vừa là ngôi nhà di động của nhiều lớp người.
Không phải là tất cả nhưng một bộ phận lớn người dân miền Tây vẫn còn “sâu nặng” với lối sống này. Khác với các khu chợ trên bờ, chợ nổi thường không theo một trật tự nhất định nào mà thể hiện tính linh hoạt cao. Chợ thường họp ở những điểm giao của sông như ngã năm, ngã bảy – nơi người ta có thể trao đổi nông sản giữa các vùng miền với nhau như chợ Cái Bè, Ngã bảy Phụng Hiệp, chợ Cái Răng, Phong Điền (Cần Thơ)… Một số nhà nghiên cứu về lịch sử vùng Đồng bằng Sông Cửu Long cho rằng, chợ nổi hình thành là do ngày xưa đường bộ và phương tiện lưu thông đường bộ chưa phát triển, nên khi có nhu cầu mua bán, người ta tụ tập mua bán trên sông, bằng các phương tiện như xuồng, ghe, tắc ráng.Thật ra, ngày nay dù mạng lưới đường bộ đã phát triển rộng khắp nhưng chợ nổi vẫn tồn tại và phát triển ngày một sầm uất hơn. Hầu hết các chợ nổi ngày xưa đều nhỏ và không đông đúc như bây giờ.
Điều này cho thấy chợ nổi ở vùng Đồng bằng Sông Cửu Long là một trong những hình thức sinh hoạt rất đặc thù không thể thiếu của người dân nơi đây Vòng quanh các địa danh chợ nổi Miền Tây có nhiều chợ nổi đã rất nổi tiếng và mỗi chợ có một thế mạnh riêng. Cần Thơ có hai chợ nổi Cái Răng và Phong điền, đặc biệt, chợ Cái Răng nằm ngay gần thành phố và hàng hóa rất phong phú nên luôn đón lượng du khách lớn hàng năm. Cách thành phố Cần Thơ 30km về phía Nam là chợ nổi Phụng Hiệp (huyện Phụng Hiệp, Hậu Giang), được coi là lớn nhất vùng Đồng bằng Sông Cửu Long. Chợ họp ngay điểm giao nhau của bảy con sông nhỏ, thường gọi là dòng sông Ngã Bảy nên tập trung nhiều hàng hóa từ các nơi về, nổi tiếng nhất là các loại đặc sản sông nước như rắn, rùa, chim, cá.; Chợ nổi Cái Bè (huyện Cai Lậy, Tiền Giang) ở vùng có nhiều vườn cây trái lớn với đặc sản như: cam sành, cam mật, quýt đường…; Rồi chợ nổi Ngã Năm (Sóc Trăng), chợ nổi Sông Trẹm (Cà Mau)…Dù lớn hay nhỏ, chợ nổi vẫn luôn là một nét sinh hoạt độc đáo, mang đặc trưng văn hóa của người dân vùng sông nước miền Tây.
Chợ đã nổi từ nửa đêm về sáng Ta vẫn chìm từ giữa bữa hoàng hôn Em treo bẹo Cái Răng Ba Láng Ta thương hồ Vàm Xáng Cần Thơ Ngoài những chợ nổi trên thì ở miền tây Nam Bộ còn có chợ nổi Châu Đốc (An Giang) : gần thị xã Châu Đốc…Chợ nổi Trà Ôn : thuộc huyện Trà Ôn - tỉnh Vĩnh Long. Đây là chợ nổi cuối cùng trên sông Hậu trước khi đổ ra biển. Chợ nằm ngay giữa ngã ba sông Hậu và sông Mang Thít. Về thăm Đất Mũi quý khách sẽ dịp chiêm ngưỡng nét văn hoá độc đáo cư dân vùng sông nước này.
Đó là chợ nổi cuối đất, (chợ nổi Cà Mau) chợ thuộc địa phận khóm 8 phường 7 nằm cách trung tâm thành phố Cà Mau khoảng 5 km về hướng đông. Điều thú vị ở đây là các chợ nổi khác không có là thỉnh thoảng có một vài chiếc ghe bán chiếu rong. Những chiếc chiếu Tân Thành nhiều màu sắc ấy là loại chiếu đẹp, bền, nổi tiếng như bài vọng cổ làm nên “danh phận” của nó qua bài “Tình anh bán chiếu” của soạn giả Viễn Châu với giọng ca điêu luyện Út Trà Ôn. Nếu như chợ nổi Phong Điền, Cái Răng là nơi tiêu thụ hàng hóa, sản phẩm nông nghiệp cho thành phố Cần Thơ, thì chợ nổi Cà Mau lan tỏa khắp ngõ ngách thôn quê, vào vùng sâu, xuống biển.
Mỗi chiếc ghe là một gia đình "lưu động" trên sông, trong đó có cả những gia đình hai thế hệ. Họ coi chiếc ghe là nhà, khách hàng là người thân lối xóm. Những năm trước, chợ nổi Cà Mau họp ngay ngã ba sông Gành Hào rất thuận tiện cho các thương lái tại Cà Mau, vì vậy mà mỗi lần họp chợ không khí rất nhộn nhịp. Cũng chính nơi đây một thời là điểm đến hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước.
Do tụ họp đông không đảm bảo an toàn giao thông, nên chợ nổi dời cách thành phố Cà Mau gần 3km hướng về Gành Hào. Dời chợ thì phương thức mua bán nơi đây cũng thay đổi. Buôn bán hai chiều, đó là phương thức mua bán phổ biến của người thương hồ trên sông nước Cà Mau. Hàng hóa từ trên miệt vườn vận tải về bằng những chiếc ghe bầu, họ không neo đậu lâu như trước mà họ đi nhỏ lẻ xuống tận các huyện vùng sâu, nhất là vùng nước mặn, chuyên canh tác nuôi trồng thủy sản như Đầm Dơi, Sông Đốc, Năm Căn, Ngọc Hiển.
có ghe đến tận Đất Mũi - mới chịu dừng. Hết hàng, dân thương hồ "ăn" lại than đước, củi đước, phân cá, tôm. mang về trao đổi với nhà vườn. Hành trình xuôi ngược như thế đã tạo cho Chợ nổi Cà Mau có nét đặc thù riêng biệt mà không dễ nơi nào có được.
Từ Cà Mau dọc ven biển đi Kiên Giang có nhiều chợ nổi vùng "Miệt Thứ". Miệt Thứ được tính từ con sông Tắc Cậu, Kiên Giang dọc theo tuyến quốc lộ 63 xuôi về đến huyện Thới Bình, Cà Mau gần 60km. Ở đây có tất cả 11 thứ. Con kênh đào đầu tiên ở xứ này được đặt tên là "Thứ Nhứt", tiếp đến là con kênh Thứ Nhì, Ba, Bốn… đến Thứ Mười Một.
Mỗi con kênh vùng Miệt Thứ đều có nhóm chợ mọc lên tại các ngã ba hoặc đầu kênh. Chợ nổi Vĩnh Thuận không rao mời, và cũng không treo hàng lủng lẳng trên mũi ghe. Khách chèo xuồng tự tìm đến mua, bán trao đổi, thuận mua, vừa bán và cách ứng xử rất chan hòa, không có cảnh giành giật hàng hóa. Điều đó đã thu hút rất nhiều du khách đến tham quan.
Chợ nổi Miệt Thứ họp đông nhất lúc mờ sáng cho đến trưa, buổi chiều tan chợ. Bởi đa số người bán hàng là chủ vườn, chủ rẫy, họ trồng rau thì chở rau, trồng khóm chở khóm. do đặc thù của Miệt Thứ là người dân sống trong những con kênh, rạch nhỏ, vì vậy hàng hóa được vận chuyển bằng xuồng ba lá, xuồng tam bản nhỏ và họ chọn con sông Vĩnh Thuận làm nơi họp chợ để bán hàng cho các bạn hàng bông, từ đây họ đem ngược vào các kênh rạch rao bán, trao đổi sản phẩm, chẳng hạn lấy trái cây đổi cá, lấy rau đổi gà, vịt chứ không nhất thiết người dân chỉ có tiền mới mua được. Một số chợ nổi nổi tiếng và đặc điểm: Chợ nổi Cà Mau: Là một chợ nổi trên sông Gành Hào, cách Cầu Gành Hào khoảng hơn 200 m, thuộc địa bàn phường 8 ở trung tâm thành phố Cà Mau.
Ngày trước, chợ ở giữa ngã ba chùa Bà cách đó khoảng hơn chục cây số. Xưa kia, đây là nơi tụ tập kiếm sống của người tứ xứ và bán nhiều loại hàng hóa khác nhau. Bây giờ, chợ chỉ còn bán các sản vật của miệt vườn. Đặc điểm: Là chợ địa phương, nhiều nhất là các ghe thuyền đến từ các vùng Ngọc Hiển, Đầm Dơi, Cái Nước, Năm Căn… đem hàng tới chợ nổi trên sông Gành Hào.
Chợ nổi Cà Mau bây giờ chỉ tập trung bán sỉ những mặt hàng nông sản tươi và rau trái được đem đến từ những miệt vườn. Ở đây hội tụ rất nhiều loại trái cây và sản vật miệt vườn như: đu đủ, xoài, ổi, chôm chôm, khóm thơm(dứa), dừa nước, dưa gang, khế, bí, bầu, cà chua, khoai tây… Là nơi giao thoa của cư dân vùng sông nước, nơi hội ngộ của ba con sông: Sông Tiền, sông Hậu và sông Trẹm. Chợ còn là nơi bán một thứ rất đặc trưng là chiếu rong - những ghe chiếu đã trở thành cảm hứng để soạn giả Viễn Châu thuở nào viết nên bài ca vọng cổ “Tình anh bán chiếu”. Chợ trên sông nên khách mua hàng cũng phải đi xuồng hoặc đò.
Khách đi chợ chỉ cần ngồi trên con đò lướt nhẹ qua những ghe hàng. Chợ nổi Cà Mau nhóm họp trên sông suốt khoảng 3-4 giờ sáng đến chiều tối. Ở đây, người ta cũng buôn bán theo phường, hội giống như các chợ khác trên bờ. Chợ nổi Cái Bè: Chợ nổi Cái Bè là chợ nổi, chợ nổi thuộc thị trấn Cái Bè, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang, giáp ranh giữa ba tỉnh Tiền Giang, Vĩnh Long và Bến Tre.
Chợ là nơi trao đổi mua bán hàng hóa và là điểm tham quan du lịch hấp dẫn của tỉnh Tiền Giang. Theo sách Đại Nam Nhất Thống chí soạn vào đời Tự Đức, thì Cái Bè thuở ấy đã là nơi buôn bán sầm uất. Tất cả hàng hoá đều được chở trên các bè xuôi ngược trên sông.