Chương 1 VĂN HOÁ CHÍNH TRỊ VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP TỈNH 1. VĂN HOÁ CHÍNH TRỊ - KHÁI NIỆM, CẤU TRÚC VÀ TÍNH CHẤT 1. Khái niệm văn hoá chính trị Chính trị là lĩnh vực hoạt động rộng lớn và quan trọng của con người. Lịch sử xã hội loài người từ khi phân chia thành giai cấp đến nay là lịch sử của chính trị.
Đó là quá trình giành và kiểm soát quyền lực nhà nước, nói một cách quy giản thì chính trị là lý luận và thực tiễn, khoa học và nghệ thuật giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị, thực hiện lợi ích giai cấp, dân tộc, quốc gia. Vấn đề quan trọng quyết định tính chất, đặc điểm chính trị là quyền lực chính trị nằm trong tay giai cấp nào và phục vụ lợi ích cho ai và phương thức giành quyền lực chính trị được thực hiện bằng cách nào. Sau khi giành được quyền lực chính trị vấn đề cốt lõi là việc thực thi quyền lực chính trị như thế nào trong việc sử dụng quyền lực, phân bổ quyền lực, tổ chức hệ thống chính trị, thiết chế chính trị, cơ chế vận hành để quyền lực chính trị được thực thi trong cuộc sống. Nhìn từ góc độ triết học thì chính trị là sản phẩm của văn hoá.
Văn hoá kết tinh toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần của con người do vậy mục tiêu chính trị, cơ chế chính trị, phương thức tổ chức quyền lực, hành vi chính trị của chủ thể chính trị có hướng đích mục tiêu nhân văn, nhân bản, Chân - Thiện - Mỹ hay không, có vì sự tiến bộ của con người và xã hội loài người hay không. Đó chính là hàm lượng văn hoá của nền chính trị. Khảo sát lịch sử tư tưởng chính trị thế giới từ Đông sang Tây cho thấy cùng với lịch sử phát triển của xã hội loài người. Con người luôn luôn tìm cách lý giải bản chất, nguồn gốc của quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước, cũng 7 như tìm cách thiết kế mô hình phân chia, vận hành quyền lực nhà nước hướng tới mục tiêu bảo đảm ổn định chính trị - xã hội, giữ vững quyền lực của giai cấp cầm quyền, hướng tới quyền tự do, dân chủ của nhân dân.
Những giá trị tư tưởng tiến bộ hướng tới sự giải phóng xã hội và con người đã đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của văn hoá chính trị với tư cách là một hợp phần của khoa học chính trị học ngày nay. Việc nghiên cứu văn hoá chính trị với tư cách là lĩnh vực tương đối độc lập bắt đầu từ giữa thế kỷ XX. Thuật ngữ văn hoá chính trị được sử dụng lần đầu tiên vào năm 1956. Công lao của việc tách riêng lĩnh vực nghiên cứu này và nâng nó lên sự thừa nhận khoa học thuộc về hai nhà chính trị học người Mỹ là G.Verba đã xuất bản tác phẩm “Văn hoá công dân” trong đó nêu lên khái niệm văn hoá chính trị như sau: “Văn hoá chính trị nói về một loại thái độ đối với hệ thống chính trị và thái độ đối với vai trò của mình trong hệ thống chính trị đó” [51, tr.
Nhà chính trị học người Anh L.Pye đưa ra định nghĩa rõ hơn về văn hoá chính trị: “Văn hoá chính trị là một hệ thống thái độ, niềm tin và tình cảm; nó đem lại ý nghĩa và trật tự cho quá trình chính trị; nó đưa ra tiền đề cơ bản và quy tắc chế ước hành vi của hệ thống chính trị; nó bao gồm lý tưởng chính trị và quy phạm vận hành của một chính thể” [51, tr.19] Cùng với quan điểm đó Antonôvich một học giả người Nga nhận định: Siêu nhiệm vụ của chính trị học là đánh giá hành động của những người lãnh đạo chính trị và ảnh hưởng của những lực lượng đứng sau họ xem có phù hợp với khả năng sâu xa của xã hội, với lợi ích và nhu cầu của nhân dân, với tính quy luật lịch sử cơ bản hay không. Đảng Cộng sản Trung Quốc xác định văn minh chính trị (cùng với văn minh vật chất và văn minh tinh thần) đó là một trong ba mục tiêu quan trọng của sự nghiệp hiện đại hoá - hài hoà xã hội. Trong tác phẩm Trung Quốc đại bách khoa toàn thư - quyển chính trị học nêu: Văn minh chính trị là sự tổng hoà các 8 thành quả chính trị do con người cải tạo xã hội mà có, thông thường nó được biểu hiện thành mức độ biểu hiện dân chủ, tự do, bình đẳng, giải phóng của con người trong một hình thái xã hội nhất định [43, tr. Trong cuốn giáo trình chính trị học chương trình cao cấp năm 2004, do TS Nguyễn Văn Vĩnh chủ biên, nêu khái niệm văn hoá chính trị: Văn hoá chính trị là chất lượng tổng hợp của tri thức và kinh nghiệm hoạt động chính trị, là tình cảm và niềm tin của mỗi cá nhân tạo thành ý thức chính trị công dân thúc đẩy họ tới những hành động chính trị tích cực phù hợp với lý tưởng chính trị của xã hội.
Văn hoá chính trị còn là nhu cầu và thói quen tham gia một cách tự giác, chủ động vào các hoạt động chính trị - xã hội, trở thành giá trị xã hội của công dân, góp phần hướng dẫn họ trong cuộc dấu tranh vì lợi ích chung của xã hội, vì sự tiến bộ và phát triển [63, tr.16] GS,TS Phạm Ngọc Quang, đưa ra quan niệm khá đầy đủ về văn hoá chính trị: Văn hoá chính trị là một phương diện của văn hoá trong xã hội có giai cấp nói lên tri thức năng lực sáng tạo trong hoạt động chính trị dựa trên nhận thức sâu sắc các quan hệ chính trị hiện thực cùng những thiết chế chính trị được lập ra để thực hiện lợi ích chính trị cơ bản của giai cấp hay của nhân dân phù hợp với sự phát triển lịch sử. Văn hoá chính trị nói lên phẩm chất và hình thức hoạt động chính trị của con người cùng những thiết chế chính trị mà họ lập ra để thực hiện những lợi ích giai cấp cơ bản của chủ thể tương ứng [42, tr. Các tác giả trên đã tiếp cận văn hoá chính trị với nghĩa hẹp của văn hoá (văn hoá tinh thần) khi tiếp cận văn hoá chính trị. Các tác giả đều nhất trí nhận định văn hoá chính trị như là một phương diện của văn hoá trong lĩnh vực chính trị của đời sống xã hội có giai cấp.
Mặc dù có những diễn đạt khác nhau nhưng các tác giả đều tiếp cận văn hoá chính trị với tư cách giá trị văn hoá do con người sáng tạo ra trong đời sống 9 chính trị. Văn hoá chính trị tập trung ở phạm trù người, trong mối quan hệ của quá trình phát triển xã hội có giai cấp. Văn hoá chính trị là một phương diện của văn hoá, ở đó kết tinh toàn bộ các giá trị, phẩm chất, trình độ, năng lực chính trị. Văn hoá chính trị được hình thành trên một nền chính trị nhất định nhằm thực hiện lợi ích giai cấp, lợi ích dân tộc và cộng đồng, phù hợp với xu hướng phát triển tiến bộ của xã hội loài người.
Văn hoá chính trị là sự kết tinh văn hoá trong đời sống chính trị, trong nhận thức hành vi, phẩm chất năng lực của chủ thể chính trị và trong hoạt động của hệ thống chính trị. Văn hoá chính trị là sức sống, nguồn sức mạnh bên trong của chủ thể chính trị. Nó quy định năng lực nội sinh và sức cuốn hút cho sự vận động xã hội hướng tới những giá trị cao đẹp, văn minh và nhân đạo. Văn hoá chính trị biểu hiện ra trong đời sống chính trị, cương lĩnh chính trị, trong chính sách pháp luật của Đảng cầm quyền, của Nhà nước, là ý thức và hành vi của đội ngũ cán bộ trong hệ thống chính trị, là khả năng thẩm thấu, hiện thực hoá văn hoá trong chính trị.
Biểu hiện tập trung nhất là trong con người chính trị - nhân tố quyết định toàn bộ thể chế chính trị. Văn hoá chính trị phản ánh trình độ phát triển văn hoá trong mối quan hệ tất yếu giữa văn hoá với chính trị, chính trị với văn hoá. Nó nói lên trình độ nhận thức, năng lực sáng tạo những giá trị văn hoá Chân - thiện - mỹ của chủ thể chính trị, trực tiếp định hướng hoạt động lý luận và thực tiễn nhằm giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội và con người. Văn hoá chính trị vừa là mục tiêu vừa là động lực, phương thức hoàn thiện và phát triển của bất cứ nền chính trị dân chủ nào.
Muốn hướng tới một nền chính trị dân chủ đích thực, thì phải coi văn hoá là mục tiêu, là động lực của chính trị. Văn hoá xét đến cùng chính là con người, 10 là quyền tự do dân chủ và quyền lực chính trị thuộc về nhân dân lao động. Nhân dân lao động là người làm chủ xã hội. Văn hoá chính trị vận động và phát triển trong mối quan hệ với sự vận động và phát triển của kinh tế, sự tác động của dân trí, truyền thống văn hoá, phương thức tổ chức hệ thống chính trị; quan hệ giao lưu và tiếp biến văn hoá đối với văn hoá và chính trị thế giới và sự chi phối của trình độ, nhân cách người cầm quyền.
Văn hoá chính trị luôn gắn liền với chủ thể chính trị. Nói đến văn hoá là nói đến con người; nói đến văn hoá chính trị là nói đến con người chính trị - chủ thể chính trị. Văn hoá chính trị là thước đo khả năng sáng tạo của chủ thể chính trị trong nhận thức các quy luật vận động khách quan của xã hội và sự tác động qua lại với đời sống chính trị, các quy luật chính trị và cầm quyền. Chính thể chính trị là nhân tố quyết định hàm lượng văn hoá chính trị trong đời sống chính trị qua nhận thức và hành vi của họ.
Đứng trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và kế thừa các giá trị trong quan niệm về văn hoá chính trị ở các nước và nước ta trong thời gian gần đây.