Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA CÁN BỘ CHỦ CHỐT CẤP XÃ 1. Quan niệm và nội dung biểu hiện văn hóa chính trị của cán bộ chủ chốt cấp xã. Quan niệm về văn hóa chính trị của cán bộ chủ chốt cấp xã * Văn hóa chính trị Văn hoá là một khái niệm có nội hàm rộng. Nghiên cứu về văn hóa đã có nhiều công trình trong nƣớc và trên thế giới tiếp cận dƣới những góc độ khác nhau.
Theo đó, cũng có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa. Theo UNESCO: “Văn hoá nên đƣợc đề cập đến nhƣ là một tập hợp của những đặc trƣng về tâm hồn, vật chất, trí thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm ngƣời trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phƣơng thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin” [22, tr. Từ điển Triết học, định nghĩa: “Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con ngƣời sáng tạo ra trong quá trình thực tiễn xã hội - lịch sử và tiêu biểu cho trình độ đạt đƣợc trong lịch sử phát triển xã hội” [23, tr.656]… Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng: “Vì lẽ sinh tồn cũng nhƣ mục đích của cuộc sống, loài ngƣời mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phƣơng thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá.
Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phƣơng thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài ngƣời đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [13, tr. 10 Mặc dù có nhiều cách tiếp cận, định nghĩa khác nhau về văn hóa, song chung quy lại đều khẳng định văn hóa là sự sáng tạo của con ngƣời. Văn hoá nghĩa là cái đẹp, cái có giá trị và giá trị vĩnh hằng của văn hóa là chân, thiện, mỹ. Văn hoá thể hiện khát vọng sống của con ngƣời hƣớng tới những giá trị nhân văn, nhân đạo.
Nói cách khác, bản chất của văn hoá là sáng tạo và nhân văn. Nghiên cứu văn hóa, chúng ta tìm thấy đƣợc những giá trị vật chất, tinh thần của xã hội qua tiến trình phát triển của lịch sử trong các thời kỳ khác nhau. Hiện nay, văn hóa đƣợc tiếp cận nghiên cứu một cách phong phú, đa dạng, đa diện khác nhau. Theo loại hình thì có: văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần; văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể.
Theo chủ thể sáng tạo, thì có: văn hóa cá nhân, văn hóa cộng đồng, dân tộc, giai cấp. Theo lĩnh vực thì có văn hóa tƣ tƣởng, văn hóa dân chủ, văn hóa ứng xử, văn hóa giao thông , VHCT… * Văn hóa chính trị Chính trị, là một lĩnh vực của đời sống xã hội. Chính trị xuất hiện kể từ khi xã hội phân chia giai cấp và tổ chức ra nhà nƣớc. Chính trị là lĩnh vực hoạt động rộng lớn và quan trọng của con ngƣời.Lênin khẳng định: Chính trị là lý luận và thực tiễn, khoa học và nghệ thuật giành giữ và thực thi quyền lực chính trị, thực hiện lợi ích giai cấp, dân tộc và quốc gia.
Bản chất giai cấp của hoạt động chính trị là hoạt động thực hiện lợi ích giai cấp. Theo đó, những lợi ích giai cấp khác nhau thì mục tiêu chính trị cũng sẽ khác nhau. Quan điểm trên của V.Lênin cho thấy, chính trị không phải hình thành theo ý muốn chủ quan của mỗi chủ thể, mà gắn với điều kiện lịch sử cụ thể nhất định. Chính trị là toàn bộ những hoạt động có liên quan đến các mối quan hệ giữa các giai cấp và tầng lớp xã hội, các dân tộc và quốc gia.
Vấn đề cốt lõi của chính trị đó là giành chính quyền, duy trì và sử dụng quyền lực nhà nƣớc; 11 xác định hình thức tổ chức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động và sự tham gia của nhân dân vào công việc của nhà nƣớc. Nhƣ vậy, chính trị liên quan đến quyền lợi của giai cấp và nhà nƣớc. Chính trị thuộc kiến trúc thƣợng tầng, bao gồm hệ tƣ tƣởng chính trị, nhà nƣớc, đảng phái chính trị xuất hiện khi xã hội phân chia giai cấp dựa trên cơ sở hạ tầng kinh tế nhất định. Chính trị không còn tồn tại khi nào không còn giai cấp và nhà nƣớc.
Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, chính trị trƣớc hết là bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản, hiệu lực quản lý của Nhà nƣớc, quyền làm chủ của nhân dân trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Con ngƣời là chủ thể của chính trị, văn hóa là sản phẩm do con ngƣời sáng tạo ra, do đó chính trị cũng là sản phẩm của văn hóa. Văn hóa chính trị là một phƣơng diện, một khía cạnh của văn hóa dƣới góc độ chính trị. Từ hệ thống chính trị, thiết chế chính trị, cơ chế chính trị đến chủ thể chính trị ở những giai đoạn nhất định đều là sản phẩm của trình độ phát triển văn hóa.
Văn hóa chính trị phản ánh trên tất cả các mặt, các lĩnh vực của đời sống chính trị, nó thể hiện thông qua đƣờng lối, quan điểm, thể chế chính trị hiện hành và hành vi chính trị của các chủ thể. Giữa văn hóa với chính trị có mối quan hệ chặt chẽ, chi phối, tác động qua lại lẫn nhau. Trong đó, văn hóa phục vụ chính trị, văn hóa đi vào chính trị với tính cách là động lực và mục tiêu của hoạt động chính trị. Còn chính trị có vai trò lãnh đạo văn hóa; chính trị gắn liền với văn hoá và chính trị chỉ tồn tại khi nó còn phù hợp với văn hoá.
Văn hóa và chính trị thống nhất hữu cơ với nhau và tác động qua lại lẫn nhau, thúc đẩy nhau cùng phát triển. Từ cách tiếp cận quan niệm về văn hóa, chính trị, luận văn quan niệm văn hóa chính trị là tổng hòa những giá trị cao đẹp được hình thành, phát triển trong thực tiễn hoạt động chính trị, thể hiện ở trình độ tri thức, tình 12 cảm, thái độ, bản lĩnh, hành vi của chủ thể chính trị theo một chuẩn giá trị xã hội nhất định. Văn hóa chính trị là một phƣơng diện của văn hóa trong xã hội có giai cấp và nhà nƣớc, nhƣng điều đó không có nghĩa VHCT là phép cộng giản đơn giữa văn hóa với chính trị, mà đó là sự thẩm thấu, xâm nhập vào nhau giữa văn hóa với chính trị, chính trị với văn hóa. Ở Việt Nam, nghiên cứu VHCT là văn hóa chính trị XHCN, nên phải đứng vững trên lập trƣờng của giai cấp công nhân; bản chất khoa học, cách mạng, tính nhân văn, nhân đạo của chủ nghĩa Mác – Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh để làm rõ bản chất, nội dung của VHCT.
Văn hóa chính trị gắn liền với hoạt động chính trị của đảng chính trị, ngƣời cầm quyền trong hệ thống chính quyền nhà nƣớc; là biểu hiện về một khía cạnh của bản lĩnh chính trị của cá nhân, tổ chức có và đang thi hành quyền lực chính trị. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trƣớc hết cần có những con ngƣời xã hội chủ nghĩa” [16. Tƣ tƣởng đó của Ngƣời thể hiện rõ vai trò của văn hóa chính trị trong xây dựng một chế độ chính trị cụ thể - xã hội xã hội chủ nghĩa. Thấm nhuần và quán triệt sâu sắc tƣ tƣởng Hồ Chí Minh trong quá trình lãnh đạo, Đảng khẳng định: “Xây dựng văn hóa trong chính trị và kinh tế.
Chú trọng chăm lo xây dựng văn hóa trong Đảng, trong các cơ quan nhà nƣớc và các đoàn thể; coi đây là nhân tố quan trọng để xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh” [5, tr. * Văn hóa chính trị của cán bộ chủ chốt cấp xã. Chính quyền cấp xã có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng, là nền tảng của bộ máy Nhà nƣớc, chỗ dựa và công cụ sắc bén để thực hiện, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tạo sức mạnh tổng hợp để hiện thực hóa chủ trƣơng, đƣờng lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nƣớc ở cơ sở. 13 Sinh thời, nhận thức sâu sắc vị trí, vai trò của cấp xã, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm và chăm lo xây dựng cấp xã.
Ngƣời đã tổng kết và khẳng định: “Cấp xã là gần gũi dân nhất, là nền tảng của hành chính. Cấp xã làm đƣợc việc thì mọi công việc đều xong xuôi” [13, tr. Ngƣời cũng nhấn mạnh: Đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã có vai trò rất quan trọng trong thực hiện chức năng “cầu nối” giữa Đảng, Nhà nƣớc và Nhân dân. Đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã là những ngƣời trực tiếp đƣa đƣờng lối chủ trƣơng của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nƣớc đến với ngƣời dân và là ngƣời tổ chức để Nhân dân thực hiện.
Do đó, Đảng, Nhà nƣớc cần quan tâm, chăm lo xây dựng đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã vững mạnh. Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, nhất là trong giai đoạn đổi mới toàn diện đất nƣớc hiện nay, trên cơ sở vận dụng đúng đắn lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về tiêu chuẩn cán bộ và công tác cán bộ, Đảng ta luôn quan tâm đến đội ngũ cán bộ trong đó có cán bộ chủ chốt cấp xã. Đại hội VII của Đảng chỉ rõ: “Mục tiêu của công tác đào tạo cán bộ là xây dựng đội ngũ cán bộ đồng bộ và có chất lƣợng mà nòng cốt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo quản lý chủ chốt các ngành các cấp và cơ sở” [2, tr. Đại hội VIII của Đảng tiếp tục khẳng định: Đào tạo, bồi dƣỡng cán bộ toàn diện cả về lý luận chính trị, phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn, năng lực thực tiễn.
Quan tâm đào tạo, bồi dƣỡng cán bộ lãnh đạo, cán bộ quản lý, các nhà doanh nghiệp và các chuyên gia, trƣớc hết là đội ngũ cán bộ chủ chốt trong hệ thống chính trị, phải dành kinh phí thỏa đáng cho việc đào tạo, bồi dƣỡng đội ngũ cán bộ cơ sở và chú ý kiện toàn, tăng cƣờng đội ngũ cán bộ cốt cán. Đại hội IX của Đảng nhấn mạnh: Đào tạo, bồi dƣỡng cán bộ, công chức trƣớc hết là cán bộ lãnh đạo, cán bộ quản lý. có chế độ, chính sách đào tạo bồi dƣỡng, đãi ngộ đối với cán bộ xã, phƣờng, thị trấn.