CHƯƠNG 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU CÁC TÁC PHẨM THƠ TRUNG ĐẠI CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 10 1. Một số vấn đề về tích hợp 1. Khái niệm tích hợp Tích hợp là một thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Latinh, với nghĩa là xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ.
Theo từ điển Tiếng Anh – Anh (Oxford Advanced Learner’s Dictionary), từ Integration có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận có thể khác nhau nhưng có liên quan tới nhau ở một mức độ nào đó thành một tổng thể. Như vậy, khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách giản dị là sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp, lồng ghép hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất trên những nét bản chất nhất của các đối tượng thành phần. Tính chất của tích hợp Hai tính chất cơ bản của tích hợp mà ta có thể kể đến đó là tính liên kết và tính toàn vẹn. Các tri thức, kĩ năng cần phải sự gần gũi, liên quan đến nhau để có thể hỗ trợ, kết hợp lại cùng giải quyết một vấn đề tình huống hoặc để hình thành, lĩnh hội một nội dung nào đó.
Dạy học tích hợp 1. Khái niệm dạy học tích hợp DHTH đã trở thành một xu thế tất yếu của giáo dục hiện đại. Trong đó người GV sẽ đóng vai trò hướng dẫn, tổ chức để HS biết tự tìm tòi, khám phá, huy động kiến thức của nhiều lĩnh vực khác nhau để có thể giải quyết các nhiệm vụ học tập đặt ra. Từ đó, HS sẽ được rèn luyện cho mình các kĩ năng quan trọng, những năng lực cần thiết, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề thực tế cuộc sống.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DHTH sẽ giúp cho đầu số môn học được giảm bớt đồng thời giúp lồng ghép được các vấn đề mang tính thời sự của cuộc sống thực tiễn vào các hoạt động giáo dục. Theo Tài liệu tập huấn Dạy học tích hợp ở trường trung học cơ sở, trung học phổ thông [3], DHTH theo nghĩa hẹp là việc đưa những vấn đề về nội dung của nhiều môn học vào một giáo trình duy nhất trong đó những khái niệm khoa học được đề cập đến theo một tinh thần và phương pháp thống nhất. Các kiểu tích hợp Theo Xavier Roegiers [17] có 6 dạng tích hợp : - Tích hợp các bộ môn : Những ngành khoa học, những bộ môn có sự giống nhau của các nhân tố, các qui luật sẽ được liên kết lại với nhau. - Tích hợp dọc : Đây là kiểu tích hợp trên cơ sở liên kết hai hoặc nhiều môn học thuộc cùng lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực gần nhau.
- Tích hợp ngang : Kiểu tích hợp trên cơ sở liên kết các đối tượng học tập, nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau. - Tích hợp chương trình : Tiến hành liên kết, hợp nhất nội dung các môn học có nguồn tri thức khoa học và có những qui luật chung gần gũi nhau. - Tích hợp kiến thức : Hành động liên kết, nối liền các tri thức khoa học khác nhua thành một tập hợp kiến thức thống nhất. - Tích hợp kĩ năng : Hành động liên kết rè luyện hai hoặc nhiều kĩ năng thuộc cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực gần nhau để nắm vững một thể.
Tích hợp có thể diễn ra hoàn toàn khi liên kết kiến thức các môn hoặc tích hợp một phần. Cho dù là tích hợp hoàn toàn hay một phần thì đều có thể được tiến hành theo các cách sau : - Liên hợp : Có thể xem đây là hình thức thấp nhất của tích hợp. Các môn học vẫn được tiến hành riêng rẽ, tuy nhiên những phần kiến thức chung sẽ được gộp chung lại để đưa vào bài dạy, ta thường gọi đây là tích hợp liên môn. - Tổ hợp : Đây là hình thức tích hợp cao hơn.
Kiến thức của các môn đã được 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hòa trộn với nhau, không tiến hành giảng dạy từng môn riêng rẽ như liên hợp. Tuy nhiên tùy vào từng nội dung trọng tâm của bài dạy có thể sẽ thiên về kiến thức môn này hoặc thiên về kiến thức môn kia. - Tích hợp : Đây là hình thức cao nhất của tích hợp. Nội dung các môn riêng rẽ sẽ được hòa trộn vào nhau hoàn toàn và được triển khai dưới dạng các chủ đề.
Trong nghiên cứu của mình, tác giả sử dụng khái niệm DHTH theo tài liệu này. Ý nghĩa của dạy học tích hợp Trong tài liệu Hỏi - đáp về một số nội dung đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo [1] có đề cập tới mục tiêu tổng quát đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo bao gồm các mục tiêu về đào tạo con người: vừa đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, vừa đảm bảo phát huy tốt nhất tiềm năng riêng của mỗi cá nhân. Mục tiêu giáo dục theo tinh thần đổi mới là phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, tạo ra những con người có đầy đủ phẩm chất, năng lực”. Những năm trước đây, một thực tế vẫn diễn ra đó là HS phổ thông phải học hết tất cả các môn học thuộc mọi lĩnh vực từ Khoa học xã hội, Khoa học tự nhiên đến Thể dục thể thao, nghệ thuật,… Mục tiêu giáo dục toàn diện lúc này được hiểu một cách đơn giản dẫn đến tình trạng vừa thiếu, vừa thừa.
Kiến thức hàn lâm sách vở, chương trình cồng kềnh, quá tải trong khi HS lại không có kĩ năng thực hành, kĩ năng giải quyết tình huống thực tế dẫn đến chất lượng và hiệu quả giáo dục chưa cao. Chính vì vậy, việc thực hiện DHTH là một trong những quan điểm giáo dục hết sức cần thiết nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những con người có đầy đủ phẩm chất, năng lực để giải quyêt các vấn đề của đời sống hiện đại. Cụ thể là : - Thực hiện môn học tích hợp khiến cho các quá trình học tập được liên kết chặt chẽ với nhau, không bị rời rạc, tách biệt với kiến thức cuộc sống hằng ngày, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vận dụng được những kinh nghiệm cuộc sống của HS vào lĩnh hội kiến thức sách vở, đặt trong các tình huống cụ thể, biến kiến thức hàn lâm thành công cụ trực tiếp giải quyết các vấn đề thực tế. Một mặt giúp rèn cho HS trở thành người lao động tốt, công dân tốt ; mặt khác giúp cho các kiến thức sẽ thường xuyên được cập nhật, không bị lạc hậu, xa rười thực tiễn, viển vông.
- DHTH cũng giúp thiết lập mối liên hệ cao giữa các đơn vị kiến thức, các khái niệm của mỗi môn học và nhiều môn học với nhau. DHTH giúp HS tránh phải học lại những nội dung kiến thức, kĩ năng bị trùng lặp đồng thời HS lĩnh hội được những nội dung kiến thức, kĩ năng mà nếu học riêng rẽ các môn học sẽ không có được. Điều này có giá trị trong việc giúp tiết kiệm thời gian học tập đồng thời phát huy khả năng của HS trong việc giải quyết các vấn đề phức hợp. - DHTH tạo cơ hội đề hình thành và phát triển năng lực, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn làm cho việc học trở nên ý nghĩa hơn đối với HS so với việc học các môn học, các mặt giáo dục được thực hiện một cách riêng lẻ, độc lập.
Tóm lại, định hướng DHTH có ý nghĩa quan trọng trong việc đổi mới giáo dục, chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học mà mục tiêu, chương tình, nội dung dạy học mới đặt ra được một đòi hỏi vô cùng cấp thiết trong thời đại ngày nay. Các quan điểm về dạy học tích hợp Có nhiều quan điểm khác nhau về DHTH, Trong tài liệu [3] đã chỉ ra một số quan nhiệm cơ bản sau : a. Quan điểm của Ronin Forgaty trong tài liệu How to Integrate the Curricula (1991) đã chia DHTH thành 3 dạng và 10 cách (mô hình) Dạng 1. Trong khuôn khổ các môn riêng rẽ - Mô hình phân mảnh (Model Penggalan/Fragmented) Mô hình phân mảnh được đặc trưng bởi đặc tính tích hợp chỉ giới hạn trong 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một chủ đề.
Trong chương trình giáo dục phổ thông đó là các môn học độc lập: Toán học, Vật lí, Hóa học, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí,…và được giảng dạy tách biệt bởi các GV có chuyên môn về từng lĩnh vực đó. Việc tích hợp trong môn học theo mô hình này chính là GV có thể tạo lập các chủ đề, nội dung và kĩ năng để tổ chức chương trình. Ví dụ trong môn Ngữ văn có thể tổ chức các chủ đề: thơ Đường, truyện truyền kì, truyện ngắn Việt Nam hiện đại, Thơ mới… Ưu điểm của mô hình học tập này là người học hoàn toàn nắm vững một khả năng nhất định cho từng môn học, trở thành chuyên gia và có kỹ năng trong một lĩnh vực cụ thể. Còn nhược điểm là người học chỉ học ở những địa điểm cụ thể, các kiến thức riêng lẻ, ít có khả năng tạo kết nối với các khái niệm tương tự.
Mô hình phân mảnh (Nguồn: Tài liệu tập huấn dạy học tích hợp ở trường trung học cơ sở, trung học phổ thông) - Kết nối (Connected) Phương pháp kết nối là một hình thức đơn giản của tích hợp, tập trung vào các chi tiết như hướng dẫn HS kết nối công việc hay ý tưởng của ngày này với ngày khác, chủ đề nhỏ học kì này với học kì tiếp theo và mối liên kết trong nội bộ môn học về các kĩ năng, chủ đề, …. GV giúp HS tạo ra các kết nối nhờ liên kết một cách rõ ràng giữa các chủ đề môn học, kĩ năng và kiến thức (khái niệm) 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuộc môn học đó. Lợi thế đạt được trong mô hình kết nối này là có mối quan hệ giữa các ý tưởng trong một chủ đề, trẻ em sẽ có được bức tranh rõ ràng và rộng hơn về các khái niệm được mô tả và HS có cơ hội thực hiện nội địa, xem xét, tinh chỉnh và đồng hóa các ý tưởng dần dần.