mở đầu, tiên phong trong việc luận bàn về huyền thoại trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam với bài viết: “Franz Kafka - và vấn đề huyền thoại trong văn học” [90], đăng trên tạp chí Văn học. Trong bài viết, Hoàng Trinh đã đưa ra những nhận xét xác đáng về khái niệm huyền thoại trong văn học (phần này chúng tôi sẽ làm rõ trong mục 1. Tác giả bài viết cũng đi sâu phân tích các tiểu thuyết Lâu đài, Vụ án, từ đó chỉ ra Kafka không chỉ đơn thuần ghi lại những câu chuyện có thật theo quan niệm thông thường của những nhà văn hiện thực, hơn hết những tư liệu này chỉ là cái cớ để thông qua đó dựng lên huyền thoại. Tuy 12 nhiên, những lí giải của tác giả chưa thật sự rõ ràng và thuyết phục vì huyền thoại trong hai sáng tác Vụ án, Lâu đài phương thức hoàn toàn khác so với cấp độ huyền thoại trong Hóa thân.
Nếu người đọc không nắm rõ những điển tích, motif trong huyền thoại phương Tây sẽ rất khó để hiểu được. Dẫu vậy, nghiên cứu của tác giả Hoàng Trinh đã đóng góp không nhỏ khi vận dụng lý thuyết huyền thoại để khảo sát, phân tích những tác phẩm cụ thể. Với bài viết “Huyền thoại và sức sống của huyền thoại trong văn chương xưa và nay” [54], tác giả Nguyễn Trường Lịch sau khi lược thuật một số yếu tố huyền thoại trong văn học thế giới và Việt Nam trước đây như một hình thức nghệ thuật phổ biến đã nhận xét: “Thời gian gần đây trên văn đàn đã xuất hiện ngày càng nhiều những tác phẩm sử dụng yếu tố huyền thoại. Nằm trong số những sáng tác được giải ở các cuộc thi truyện ngắn, tiểu thuyết hàng năm đã thấp thoáng một vài tác phẩm chứa đựng nét kì ảo hoang đường của dân gian và đã đem lại cho người đọc nhiều điều mới mẻ, thú vị”.
Tác giả bài viết cũng lấy dẫn chứng cho việc vận dụng phương thức huyền thoại hóa qua các trường hợp cụ thể như Tạ Duy Anh, Phạm Hải Vân. Tác giả Trần Thị Mai Nhân trong bài viết: “Phương thức huyền thoại hóa trong một số tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới” đã nhận định: “Huyền thoại hóa là môt phương thức được sử dụng tuy chưa phổ biến ở Việt Nam nhưng là một phương diện nghệ thuật đáng chú ý, góp phần làm phong phú thêm phương diện hiện thực, thể hiện số phận con người và tạo nên sự hấp dẫn cho tác phẩm” [68; tr. Và tác giả đã lấy đối tượng khảo sát là các tác phẩm Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Lời nguyền hai trăm năm (Khôi Vũ), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường). Từ đó khái quát hóa các phương thức, motif được chuyển hóa cụ thể vào trong từng tác phẩm.
Nghiên cứu huyền thoại từ phương diện tìm hiểu cổ mẫu, Nguyễn Thị Thanh Xuân trong bài viết “Đi tìm cổ mẫu trong văn học Việt Nam” đã có những phát hiện mới mẻ: “Có mặt trong huyền thoại rồi tái sinh, hóa thân trong tác phẩm văn học thành nhiều thế kỷ, cho đến nay, cổ mẫu đã có một hành trình rất dài cùng nhân loại” [68; tr. Và theo tác giả, hành trình khám phá cổ mẫu trong văn học Việt Nam là sự nối dài giữa văn học dân gian đến văn học viết, ở đó, văn học Việt Nam “có thể còn nguyên một kho tàng cổ mẫu quý giá mà giới nghiên cứu chưa chạm đến bao nhiêu” [68; tr. Để chứng minh cho nhận định của mình, tác giả đã đưa ra những cổ mẫu tiêu biểu, điển hình được sử dụng trong văn học Việt Nam từ các tác phẩm văn học dân gian như Con Rồng cháu Tiên, Chử Đồng Tử, Trương Chi, Sơn Tinh Thủy Tinh, Mỵ Châu Trọng Thủy đến văn học trung đại như thơ Hồ Xuân Hương và văn học hiện 13 đại như thơ Tản Đà, thơ Bùi Giáng,. Từ đó, tác giả chỉ ra cổ mẫu có tính tự trị riêng của mình và khi thâm nhập vào văn học Việt Nam, cổ mẫu có những chuyển hóa nhất định so với dạng thức ban đầu để tiến đến hòa hợp cùng văn hóa bản địa và tư duy của người sáng tạo.
Năm 2010, tác giả Đoàn Ánh Dương có bài viết: “Tự sự hậu thực dân: lịch sử và huyền thoại trong Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh” [20] đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 9. Từ việc tiếp cận Mẫu Thượng Ngàn thông qua hệ thống nhân vật, các tiếng nói, hệ thống các biểu tượng và cách tổ chức ngôi kể như là các kỹ thuật tự sự, tác giả đi vào khai thác các yếu tố huyền thoại trong tác phẩm với tư cách là “một hiện hữu lịch sử đồng thời cũng là một diễn giải lịch sử” [20; tr. Tác giả khẳng định huyền thoại bắt nguồn từ những biểu tượng văn hóa tín ngưỡng sơ khai, thậm chí mối tị hiềm giữa các dòng họ và đặc biệt kết tụ xung quanh đạo Mẫu. Sự linh thiêng của đạo Mẫu còn là chủ đề thêu dệt nên các huyền thoại khác.
Và theo Đoàn Ánh Dương, lựa chọn đạo Mẫu vào tiểu thuyết của mình là tác giả Nguyễn Xuân Khánh muốn minh chứng cho sức sống của văn hóa Việt, là ngọn nguồn sức mạnh để người dân Việt Nam vượt lên mọi ách thống trị trong suốt thời gian bị thực dân Pháp đô hộ. Bài viết của Đoàn Ánh Dương là “một góc nhìn về tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn từ lý thuyết hậu thực dân và lý thuyết tự sự học, nhằm tìm hiểu biểu hiện của tự sự hậu thực dân ở một trường hợp tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại” [20; tr. Năm 2011, tác giả Hoàng Cẩm Giang có bài viết: “Sự xâm nhập và tái sinh của một số mô thức tự sự dân gian trong văn xuôi Việt Nam từ 1986 đến nay” đăng trên tạp chí Văn hóa dân gian [32]. Trong bài viết của mình, từ việc tìm hiểu quá trình xâm nhập và tái sinh các mô thức truyện kể dân gian trong văn học, tác giả đã đi sâu vào những đóng góp của quá trình này với sự biến đổi cấu trúc thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết.
Đối tượng tác giả khảo sát ở thể loại tiểu thuyết là tiểu thuyết của các tác giả Nguyễn Xuân Khánh với Mẫu Thượng Ngàn, Nguyễn Bình Phương với Thoạt kỳ thủy. Tác giả cũng đặt các tác phẩm này trên tinh thần liên văn bản với truyện kể dân gian để thấy “cuộc tra vấn triền miên trong tư duy tự sự của những người viết thời hiện đại” [32; tr. Điều thú vị ở bài viết này là tác giả đã chỉ ra công cuộc đổi mới văn học không hẳn là ở chỗ nó sản sinh ra những chất liệu và nhân tố nghệ thuật mới mà nằm ở sự tiếp nhận và tái sử dụng tích cực những yếu tố tự sự truyền thống. Triển khai theo hướng phân tích phương thức huyền thoại hóa phải kể đến bài viết của Thái Thị Hòa An: “Dấu ấn phương thức huyền thoại hóa của Franz Kafka trong sáng tác của Phạm Thị Hoài” [1], đăng trên tạp chí Khoa học Văn hóa và du lịch, 14 số 12.
Tác giả đã phân tích, đối sánh những biểu hiện của phương thức huyền thoại hóa trong sáng tác Thiên sứ của Phạm Thị Hoài với sáng tác của Franz Kafka trên các phương diện: Tái tạo lại những motif trong thần thoại phương Tây; Nhại huyền thoại; Huyền thoại hóa thế giới hiện thực. Tác giả bài viết chú ý nhấn mạnh: “Nhà văn huyền thoại hóa thế giới hiện thực bằng cách đẩy hiện thực sang phạm vi cái siêu thực hay nói một cách khác là tạo ra một thế giới huyền thoại bằng cách gán cho những yếu tố bình thường cuộc sống thường nhật những biểu hiện quái lạ, bất thường, cao siêu hơn cái hiên thực trần thế khiến cho việc phân biệt ảo và thực trở nên mơ hồ”. Và tác giả đi sâu phân tích các dạng thức huyền thoại trong tác phẩm Thiên sứ của Phạm Thị Hoài để chỉ ra dấu ấn đặc biệt trong sáng tác của tác giả này. Không phải ngẫu nhiên, các tác phẩm có yếu tố huyền thoại, kì ảo cũng đã trở thành vấn đề quan tâm của các luận án, như Yếu tố kỳ ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam của Bùi Thanh Truyền, bảo vệ ngày 25/7/2006 tại Viện Văn học (nay là Viện hàn lâm Khoa học Xã hội) [91].
Đóng góp của luận án là tìm hiểu những biểu hiện đa dạng cùng hiệu quả thẩm mỹ của yếu tố kỳ ảo - thủ pháp nghệ thuật đắc lực của truyện ngắn, tiểu thuyết đương đại. Từ đó luận án góp phần xác định diện mạo văn học, nhất là văn xuôi, đồng thời có sự đánh giá toàn diện và khách quan những đóng góp của yếu tố kỳ ảo, đặc biệt là những ý nghĩa về mặt lý luận đối với sự sáng tác và thưởng thức văn học. Với cấu trúc ba chương chặt chẽ: chương một tìm hiểu về yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới quan niệm văn học Việt Nam đương đại, chương hai nghiên cứu yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới thế giới hình tượng của văn xuôi đương đại Việt Nam, chương ba nghiên cứu yếu tố kỳ ảo trong sự đổi mới phương thức tự sự của văn xuôi đương đại Việt Nam, luận án đã khẳng định sự hồi sinh mạnh mẽ của yếu tố kỳ ảo trong văn học đương đại. Luận án cũng đã phác thảo sơ lược tiến trình văn xuôi có yếu tố kỳ ảo của Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, thông qua đó giúp độc giả có sự nhìn nhận đúng đắn về yếu tố kỳ ảo và sức sống của nó trong văn học nhân loại nói chung, văn học Việt Nam nói riêng.
Luận án Những đặc điểm thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại hiện đại qua Nghệ nhân và Margarita của M.Bulgakov của Nguyễn Thị Như Trang, bảo vệ năm 2012 tại trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội [89] cũng có những đóng góp mới. Luận án xác lập những đặc điểm cơ bản, khái quát về thi pháp của tiểu thuyết huyền thoại thế kỷ XX và chỉ ra những biểu hiện cụ thể của nó trong Nghệ nhân và Margarita, từ đó cho phép hình dung về sự phát triển của thể loại tiểu thuyết huyền thoại trong văn học phương Tây nói chung và văn xuôi Nga nói riêng. Luận án cũng đóng góp kinh nghiệm trong việc tiếp cận một hiện tượng văn học 15 từ góc độ thi pháp học lịch sử, kinh nghiệm ứng dụng các lý thuyết văn học hiện đại vào nghiên cứu tác phẩm.