CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm về “Nhân vật” và “Thế giới nhân vật” trong tác phẩm văn học 1. Khái niệm về “Nhân vật” Văn học là một hoạt động sáng tạo nghệ thuật của nhà văn và tác phẩm văn học là thành quả của sáng tạo nghệ thuật đó. Tác phẩm văn học được tạo nên từ sự phức hợp của nhiều yếu tố dưới ngòi bút nghệ thuật của nhà văn, tất nhiên trong đó không thể thiếu yếu tố nhân vật: "Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng" [15].
Thật vậy, một tác phẩm có thể có nhiều hoặc ít nhân vật, song không thể không có nhân vật. Nhân vật xuất hiện trong tác phẩm như một mặc định nghệ thuật. Khái niệm nhân vật đã được hiểu, được giải thích cụ thể như sau: Về phương diện thuật ngữ: Thuật ngữ "nhân vật" xuất hiện từ rất sớm. Trong tiếng Hi Lạp cổ, khái niệm "nhân vật" ban đầu người mang ý nghĩa chỉ cái mắt nạ của diễn viên trên sân khấu.
Theo thời gian, thuật ngữ này được sử dụng với tần số nhiều hơn, thường xuyên hơn để chỉ đối tượng mà văn học miêu tả và thể hiện trong tác phẩm. Hiểu theo nghĩa rộng, "nhân vật" là khái niệm không chỉ dùng trong văn chương mà còn ở nhiều lĩnh vực khác. Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Phê chủ biên thì: Nhân vật là khái niệm được hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất, nhân vật là đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học; Thứ hai, đó là một người có vai trò nhất định trong xã hội, đời sống nghệ thuật lẫn đời sống sinh hoạt hàng ngày. Với phạm vi luận văn này chúng tôi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 chỉ đề cập đến khái niệm nhân vật theo nghĩa thứ nhất mà bộ Từ Điển này định nghĩa, tức là nhân vật trong tác phẩm văn chương.
- Một số quan niệm về nhân vật trong nghiên cứu, phê bình văn học: Từ trước đến nay, các nhà nghiên cứu phê bình văn học đã từng nêu ra nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm nhân vật. Để phục vụ cho việc thực hiện luận văn, chúng tôi đọc, nghiên cứu một số quan niệm gần gũi, có liên quan trực tiếp đến vấn đề này, cụ thể như sau: Trong giáo trình Lí luận văn học (Phương Lựu chủ biên), các tác giả viết: "Nói đến nhân vật trong văn học là nói đến con người được miêu tả thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học. Đó là những nhân vật có tên như Tấm, Cám, Thạch Sanh,. đó là những nhân vật không tên như thằng bán Tơ, Mụ nào trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, đó là những con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung ý nghĩa con người.
Khái niệm nhân vật có khi chỉ sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm. Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận biết" [26,tr.277] Giáo trình Lí luận văn học (Hà Minh Đức chủ biên) định nghĩa: "Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện đầy đủ của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách. và cần chú ý thêm một điều thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi lớn hơn nhiều , đó không chỉ là những con người, những con người có tên và không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người. Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể, mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc liên quan đến con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm" [15, Tr.
Khái niệm nhân LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 vật văn học còn được trình bày sáng rõ trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên) với nội dung cơ bản giống như cách định nghĩa trong cuốn Lí luận văn học do Phương Lựu chủ biên: "Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên riêng ( Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha) cũng có thể không có tên riêng. Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào đó trong tác phẩm. Nhân vật văn học là đơn vị đấy tính ước lệ, không thể đống nhất nó với con người có thật trong đời sống" [17] Có thể thấy, đã có nhiều cách định nghĩa về khái niệm nhân vật trong văn chương của các nhà văn, nhà nghiên cứu lí luận phê bình trong và ngoài nước, nhưng về căn bản họ vẫn gặp nhau ở những ý nghĩa nội hàm không thể thiếu của khái niệm này: Thứ nhất, nó phải là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện bằng phương tiện văn học; Thứ hai, đó là những con người hoặc con vật, đồ vật, sự vật, hiện tượng mang linh hồn con người, đó là hình ảnh ẩn dụ về con người; Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có tính cách điệu so với đời sống hiện thực bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ.
Nói tóm lại, nhân vật văn học là thành tố quan trọng trong tác phẩm, là phương tiện để nhà văn phản ánh cuộc sống và được nhà văn xây dựng bằng những yếu tố nghệ thuật độc đáo. Nghiên cứu tác phẩm văn chương cần tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới cái sáng tạo của nhà văn và đưa ra những kết luận về đóng góp riêng của nhà văn đó. Khái niệm về “Thế giới nhân vật” - "Thế giới nhân vật" là một phạm trù có hàm nghĩa rất rộng. Nó là tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả.
Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và có sức sống riêng, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của người nghệ sĩ. Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của tí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tạo nghệ thuật. Đó là một mô hình nghệ thuật, có cấu trúc riêng, có quy luật riêng thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lí, thời gian, không gian, xã hội. Thế giới nhân vật là sự cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩa, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu xã hội, gia đình.
Thế giới nhân vật vì vậy bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật. Con người trong văn học chẳng những không giống con người thực tại về tâm lí, hoạt động mà còn có ý nghĩa khái quát, tượng trưng. Trong thế giới nhân vật, người ta có thể chia thành các kiểu nhân vật nhỏ hơn dựa vào những tiêu chí nhất định. Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm ra chìa khóa để bước qua cánh cửa và bước vào khám phá thể giới nhân vật đó.
Do đó, nghiên cứu thế giới nhân vật cũng khác với phân tích hình tượng nhân vật. Trong lịch sử văn học, có thể nói, mỗi tác giả lớn đều có thế giới nhân vật riêng. Mỗi thể loại văn học cũng có thế giới nhân vật với quy luật riêng của nó. Vai trò và chức năng của "Nhân vật" trong tác phẩm văn chương nói chung, trong tiểu thuyết nói riêng.
Vai trò và chức năng của "Nhân vật" trong tác phẩm văn chương Trong tác phẩm văn học, nhân vật có vai trò vô cùng quan trọng. Nó là sự hình tượng hóa và cụ thể hóa ý tưởng nghệ thuật của nhà văn, là nơi để qua đó nhà văn chuyển tải và người đọc tiếp nhận nội dung tác phẩm. Do đó, nhân vật luôn là yếu tố được nhà văn dụng công xây dựng và là yếu tố thường để lại ấn tượng nhiều nhất cho người đọc khi tiếp nhân tác phẩm. Nhân vật nói lên sự nhìn nhận đánh giá về con người của nhà văn nhưng nó không đơn giản chỉ là thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người mà còn là nơi khái quát và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 thể hiện mọi giá trị tư tưởng thẩm mĩ của tác phẩm văn học cũng như tư tưởng của nhà văn.
Có thẻ nói tài năng của nhà văn và sự thành công của tác phẩm thể hiện ở chỗ nhà văn có xây dựng được những nhân vật thành công hay không. Không phải ngẫu nhiên mà tên tuổi của nhà văn luôn gắn liền với tên tuổi của nhân vật này hay nhân vật khác do nhà văn đó tạo ra, và khi nhắc đến nhà văn thì người đọc lại nhớ ngay đến những nhân vật điển hình - đứa con tinh thần ưu tú của họ. Chính sự thành công trong xây dựng hình tượng nhân vật là một dấu hiệu chứng tỏ tài năng của nhà văn. Không chỉ là con người được miêu tả trong văn học bằng các phương tiện văn học, không chỉ là tiêu chí đánh giá tài năng nghệ thuật của nhà văn, nhân vật văn học còn là phương tiện khái quát lên hiện thực đời sống: " Chức năng của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống con người, thể hiện những hiểu biết, những ao ước và kì vọng về con người [26,Tr.
Nhà văn xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học với mục đích gắn liền nó với những vấn đề mà nhà văn muốn đề cập đến trong cuộc sống và thể hiện quan điểm của mình về cuộc sống xã hội. Tuy vậy, nhân vật trong tác phẩm văn học không phải là sự sao chép một cách máy móc, y nguyên cuộc sống mà nó là kết quả của sự sáng tạo của nhà văn.