Luận án tiến sĩ về sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 từ lý thuyết hệ hình

Luận án tiến sĩ phân tích sự đổi mới của tiểu thuyết việt nam sau 1986 nhìn từ lý thuyết hệ hình, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoài An
• Người hướng dẫn: TS Đồ Lai Thúy
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đổi Mới Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1986: Góc Nhìn Từ Lý Thuyết Hệ Hình
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: LÍ THUYẾT HỆ HÌNH VỚI TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ VẬN ĐỘNG CỦA QUAN NIỆM VỀ THỰC TẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ VẬN ĐỘNG CỦA QUAN NIỆM VỀ VIẾT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 Sự Đổi Mới và Lý Thuyết Hệ Hình

Phần này khảo sát bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam sau 1986, đánh dấu một giai đoạn cách tân mạnh mẽ. Sự đổi mới văn học Việt Nam không chỉ là nhu cầu nội tại mà còn được thúc đẩy bởi phong trào Đổi mới. Tiểu thuyết chuyển từ quan niệm phản ánh hiện thực sang kiến tạo thực tại, thể hiện qua ám ảnh về thực tại phân mảnh. Nhân vật cũng đa dạng hơn, từ con người đơn ngã sang đa ngã, chấp nhận bản năng, tính dục và tâm linh. Nghệ thuật tiểu thuyết cũng có bước chuyển lớn, từ phiêu lưu hành động sang phiêu lưu của chính quá trình viết, tập trung vào “cái viết”. Sự tiếp nhận các lý thuyết văn học mới tạo điều kiện cho những khám phá học thuật. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây chưa có sự tiếp cận thống nhất và chuyên sâu. Lý thuyết hệ hình, được Thomas Kuhn đề xuất, là công cụ hữu ích để nhận diện đặc điểm của một thời kỳ phát triển và vận động của nó. Lý thuyết hệ hình giúp nhìn nhận sự dịch chuyển của đối tượng từ những vận động nội tại, phù hợp với giai đoạn văn học chuyển mình mạnh mẽ như văn học sau 1986. Luận án này sử dụng lý thuyết hệ hình để nhận diện cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986, phân tích sự dịch chuyển hệ hình từ tiền hiện đại sang hiện đại rồi hậu hiện đại.

1.1. Tổng Quan Về Tình Hình Nghiên Cứu

Các nghiên cứu trước đây về tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 thường nằm trong các tổng kết lớn hơn về văn học thế kỷ XX hoặc văn học sau 1975. Tiểu thuyết sau 1986 thường được xem xét trong bối cảnh chung, ít được phân tích chuyên sâu. Nhiều nghiên cứu tập trung vào sự đổi mới ở một vài khía cạnh, chưa có cái nhìn tổng thể và hệ thống. Một số công trình đã đề cập đến sự chuyển đổi từ tiền hiện đại sang hiện đại, thậm chí hậu hiện đại, nhưng chưa sử dụng lý thuyết hệ hình để làm rõ quá trình này. Các công trình nghiên cứu thường dựa trên các tiêu chí lịch sử - xã hội, chưa đủ để phản ánh đầy đủ sự vận động nội tại của văn học. Việc chưa phân biệt rõ các khái niệm: văn học hiện đại, hiện đại hóa văn học và chủ nghĩa hiện đại dẫn đến những cách nhìn nhận khác biệt. Do đó, việc bổ sung góc nhìn từ lý thuyết hệ hình là cần thiết để có cái nhìn toàn diện hơn về sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986.

1.2. Lý thuyết hệ hình và Phân tích Tiểu thuyết Việt Nam

Luận án này ứng dụng lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn làm nền tảng lý thuyết để nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Lý thuyết hệ hình cung cấp khung lý thuyết để phân tích sự chuyển đổi, sự vận động nội tại của tiểu thuyết Việt Nam trong giai đoạn này. Các khái niệm hạt nhân như hệ hình, chuyển đổi hệ hình được sử dụng để làm rõ sự dịch chuyển từ tiền hiện đại, hiện đại đến hậu hiện đại. Bên cạnh lý thuyết hệ hình, luận án cũng kết hợp các lý thuyết khác như tự sự học, thi pháp học để hỗ trợ quá trình giải mã văn bản. Phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hóa - văn học, phương pháp cấu trúc, phương pháp hệ thống và phương pháp so sánh được sử dụng để phân tích sự vận động của các hệ hình văn học, đặc biệt là sự vận động của hệ hình xã hội và hệ hình văn hóa phản ánh trong văn bản. Việc kết hợp đa phương pháp giúp làm sáng tỏ những đổi mới trong quan niệm về thực tại, con người, và nghệ thuật viết trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986.

II. Xu hướng Tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 Quan Niệm Về Thực Tại và Con Người

Chương này tập trung vào sự thay đổi trong quan niệm về thực tại và con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Sự đổi mới thể hiện rõ nét qua việc chuyển từ mô hình phản ánh hiện thực sang kiến tạo thực tại. Tiểu thuyết phản ánh thực tại phân mảnh, phức tạp, không còn đơn giản như trước. Nhân vật cũng được khắc họa đa chiều hơn, không còn gò bó trong khuôn khổ lý tưởng. Nhân vật tiểu thuyết thể hiện tính đa ngã, chấp nhận bản năng, tính dục và tâm linh. Sự thay đổi này phản ánh sự chuyển mình trong tư duy xã hội sau Đổi mới. Thực trạng tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này phản ánh sự đa dạng về quan điểm, tư tưởng của người viết. Ngôn ngữ tiểu thuyết cũng linh hoạt và phong phú hơn, thể hiện sự tự do sáng tạo của người viết. Sự thay đổi này đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử tiểu thuyết Việt Nam. Các trường phái tiểu thuyết cũng đa dạng hơn, thể hiện sự phong phú của văn học Việt Nam.

2.1. Phân tích Tiểu thuyết và Thực Tại Phân Mảnh

Các tác phẩm tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 thường thể hiện thực tại một cách phân mảnh, không liền mạch. Điều này phản ánh sự hỗn loạn, bất ổn của xã hội thời kỳ chuyển đổi. Phân tích tiểu thuyết cho thấy sự phá vỡ cấu trúc tuyến tính, sự đan xen giữa hiện tại và quá khứ, giữa thực và ảo. Các tác giả tiểu thuyết sử dụng nhiều kỹ thuật như dòng ý thức, độc thoại nội tâm để phản ánh tâm lý nhân vật phức tạp. Cấu trúc tiểu thuyết cũng trở nên linh hoạt hơn, không bị gò bó bởi các quy tắc truyền thống. Ý nghĩa tiểu thuyết không còn đơn giản, mà mang nhiều tầng nghĩa khác nhau. Việc sử dụng ngôn ngữ tiểu thuyết cũng góp phần tạo nên sự đa dạng, phức tạp của thực tại trong tác phẩm. Phê bình văn học cần có cái nhìn đa chiều để hiểu được sự phức tạp của thực tại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986.

2.2. Nhân Vật và Sự Thay Đổi Quan Niệm Về Con Người

Sự đổi mới trong quan niệm về con người cũng thể hiện rõ nét trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Nhân vật tiểu thuyết không còn là những hình tượng lý tưởng, mà là những con người đa chiều, phức tạp với đầy đủ những mặt tốt và xấu. Nhân vật tiểu thuyết thể hiện sự đấu tranh nội tâm, sự giằng xé giữa lý trí và tình cảm, giữa thiện và ác. Phân tích nhân vật tiểu thuyết cho thấy sự thay đổi trong cách nhìn nhận con người từ quan điểm duy vật biện chứng sang quan điểm nhân văn. Sự chú trọng đến tâm lý, tình cảm của nhân vật tiểu thuyết làm cho nhân vật trở nên sinh động, gần gũi hơn với người đọc. Các tác giả tiểu thuyết đã tạo ra những nhân vật có chiều sâu tâm lý, góp phần làm phong phú thêm bức tranh đời sống trong tiểu thuyết Việt Nam. Thực trạng tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này phản ánh sự chuyển mình trong quan niệm về con người.

III. Sự Vận Động Của Quan Niệm Về Viết trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1986

Phần này tập trung phân tích sự vận động của quan niệm về viết trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Sự đổi mới thể hiện ở việc chuyển từ quan niệm viết như một công cụ tuyên truyền sang quan niệm viết như một hình thức sáng tạo nghệ thuật. Tiểu thuyết không còn gò bó trong khuôn khổ hiện thực xã hội chủ nghĩa, mà hướng đến sự khám phá cá nhân, thể nghiệm nghệ thuật. Các tác giả tiểu thuyết sử dụng nhiều kỹ thuật viết mới mẻ như dòng ý thức, độc thoại nội tâm, kỹ thuật phi tuyến tính. Ngôn ngữ tiểu thuyết trở nên linh hoạt, đa dạng hơn, phản ánh sự phong phú của đời sống. Cấu trúc tiểu thuyết cũng có nhiều thay đổi, phù hợp với cách kể chuyện hiện đại. Sự đổi mới này thể hiện sự trưởng thành của tiểu thuyết Việt Nam, phản ánh sự phát triển của tư duy nghệ thuật. Thực trạng tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này cho thấy sự đa dạng về phong cách viết, thể hiện sự tự do sáng tạo của các nhà văn.

3.1. Kỹ Thuật Viết và Sự Thể Hiện Cá Tính Nghệ Thuật

Sự đổi mới trong kỹ thuật viết thể hiện rõ nét trong việc sử dụng dòng ý thức, độc thoại nội tâm, kể chuyện phi tuyến tính. Tiểu thuyết không còn theo mô típ truyền thống, mà hướng đến sự thể hiện cá tính nghệ thuật của người viết. Các tác giả tiểu thuyết mạnh dạn thử nghiệm, khám phá những phương thức thể hiện mới mẻ. Ngôn ngữ tiểu thuyết phong phú, giàu hình ảnh, biểu cảm, tạo nên sức hấp dẫn cho người đọc. Sự đổi mới trong kỹ thuật viết đã làm cho tiểu thuyết Việt Nam trở nên sinh động, hấp dẫn hơn. Phân tích tiểu thuyết cần chú trọng đến những kỹ thuật viết độc đáo để hiểu rõ hơn về nghệ thuật của các nhà văn. Thực trạng tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này phản ánh sự đa dạng về phong cách viết.

3.2. Ảnh hưởng chính trị đến văn học và Sự Phát Triển Của Tiểu Thuyết

Chính trị có tác động lớn đến sự phát triển của văn học, đặc biệt là tiểu thuyết. Ảnh hưởng chính trị đến văn học thể hiện qua các chủ đề, nội dung, hình thức thể hiện trong tác phẩm. Đổi mới đã tạo điều kiện cho các nhà văn có sự tự do sáng tạo hơn. Tuy nhiên, chính trị vẫn là một yếu tố cần xem xét khi nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam. Phân tích tiểu thuyết cần kết hợp yếu tố chính trị để hiểu rõ hơn bối cảnh ra đời và ý nghĩa của tác phẩm. Vai trò của tiểu thuyết Việt Nam là phản ánh xã hội, nhưng cũng cần tính đến yếu tố nghệ thuật. Sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam không tách rời khỏi sự phát triển của xã hội và chính trị.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 nhìn từ lý thuyết hệ hình" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoài An thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số: 9 22 01 21), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Đỗ Lai Thúy và TS Hoàng Tố Mai tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (năm 2021).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, văn bản luận án xác định tiểu thuyết sau năm 1986 là giai đoạn cách tân quan trọng của văn học Việt Nam. Tiến trình này đánh dấu sự dịch chuyển từ việc phản ánh hiện thực sang kiến tạo thực tại và thực tại phân mảnh; từ con người đơn ngã sang con người đa ngã, bản năng, tâm linh; từ viết về cuộc phiêu lưu sang phiêu lưu của cái viết và viết về cái viết. Mặc dù giai đoạn này đã được tiếp cận qua nhiều khung lý thuyết như thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, nữ quyền luận, phê bình hậu hiện đại hoặc từ góc độ lịch sử xã hội, nhưng giới nghiên cứu chưa có một công trình nào thể nghiệm một lý thuyết tiếp cận thống nhất và chuyên sâu để nhận diện sự vận động bên trong của toàn bộ giai đoạn tiểu thuyết này. Do đó, việc ứng dụng lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn với cái nhìn nội quan là cần thiết nhằm lý giải các cách tân của tiểu thuyết sau năm 1986 theo quy luật vận động nội tại của văn học.

Mục đích nghiên cứu của luận án là nhận diện, đánh giá sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 trên các phương diện: quan niệm về thực tại và con người, quan niệm về viết cùng các kỹ thuật tự sự tương ứng trong sự đối sánh hệ hình; qua đó chỉ ra đóng góp của giai đoạn này trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XX, đặc biệt là từ sau năm 1975 đến nay.

Để thực hiện mục đích trên, luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu chính (được đánh số theo logic văn bản):

1. Tiểu thuyết sau 1986 có những cách tân nào trong quan niệm về thực tại và con người?
2. Tiểu thuyết sau 1986 có những thay đổi như thế nào về viết, mang đến những đổi mới nào về phương diện nghệ thuật?
3. Những cách tân đó tạo ra cuộc cách mạng hệ hình trong tiểu thuyết Việt Nam như thế nào?

Đối tượng nghiên cứu là những đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 trên cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật, cụ thể là cuộc cách mạng hệ hình từ tiền hiện đại sang hiện đại và hậu hiện đại. Phạm vi khảo sát bao quát các tác phẩm tiểu thuyết nổi bật của giai đoạn sau 1986, tập trung vào các tác phẩm tiêu biểu gồm:

• Thời xa vắng (Lê Lựu)
• Bến không chồng (Dương Hướng)
• Thiên sứ (Phạm Thị Hoài)
• Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh)
• Lão Khổ, Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật (Tạ Duy Anh)
• Thoạt kì thủy, Người đi vắng, Ngồi, Mình và họ (Nguyễn Bình Phương)
• Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn (Nguyễn Việt Hà)
• T mất tích, Pari 11-8, Chinatown (Thuận)
• Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau (Đoàn Minh Phượng)

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 trên hai trục chính: tiếp cận lịch sử văn học và tiếp cận từ các lý thuyết chuyên ngành.

Ở hướng tiếp cận lịch sử, các công trình đặt tiểu thuyết sau 1986 trong tiến trình thế kỷ XX gồm có: Văn học trên hành trình thế kỷ XX (Phong Lê, 1997); Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỷ XX (Hà Minh Đức chủ biên, 2005); Văn học Việt Nam thế kỷ XX - những vấn đề lịch sử và lý luận (Phan Cự Đệ chủ biên); Giáo trình Văn học Việt Nam hiện đại (Nguyễn Văn Long chủ biên). Ở phân khúc sau năm 1975 và sau năm 1986, các công trình tiêu biểu gồm: Văn xuôi 1975 - 1995, những đổi mới căn bản (Nguyễn Thị Bình); Tiểu thuyết đương đại (Bùi Việt Thắng); Văn học Việt Nam sau 1975, những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy (Nguyễn Văn Long, Lã Nhâm Thìn chủ biên); kỷ yếu hội thảo Thế hệ nhà văn sau 1975 (với các bài viết của Lê Thị Thúy Hằng, Thái Phan Vàng Anh); luận án tiến sĩ Văn học Việt Nam giai đoạn 1986-2000: một số vấn đề lý luận và thực tiễn (Đoàn Ánh Dương); Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại giai đoạn 1986-2006 (Mai Hải Oanh); Những đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam trong 15 năm cuối thế kỷ XX (Trần Thị Mai Nhân); Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI cấu trúc và khuynh hướng (Hoàng Cẩm Giang); luận án tiến sĩ Tiểu thuyết Việt Nam đương đại nhìn từ góc độ diễn ngôn (Nguyễn Thị Hải Phương).

Ở hướng tiếp cận lý thuyết, các nhà nghiên cứu đã vận dụng nhiều khung phân tích khác nhau:

• Thi pháp học và Tự sự học: Công trình của Bùi Việt Thắng, Đào Duy Hiệp, Mai Hương, Nguyễn Bích Thu, cùng các tham luận trong hai hội thảo Tự sự học tại Đại học Sư phạm Hà Nội đã phân tích kỹ thuật dòng ý thức, kết cấu đa thanh, tổ chức trần thuật.
• Ký hiệu học và Diễn ngôn: Các nghiên cứu của Nguyễn Văn Hùng, Thái Phan Vàng Anh, Nguyễn Thị Hải Phương khám phá hệ thống biểu tượng nghịch dị, diễn ngôn giới và quyền lực.
• Phân tâm học: Các công trình tiêu biểu gồm Học thuyết Freud và sự thể hiện của nó trong văn học Việt Nam (Trần Thanh Hà), bài viết của Đỗ Ngọc Thạch, Nguyễn Đình Tú, Phan Tuấn Anh, Hoàng Thị Huế, và luận án tiến sĩ Tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỉ XXI từ góc nhìn phân tâm học của Văn Thị Phương Trang.
• Nữ quyền luận: Khảo cứu của Trần Huyền Sâm (Nữ quyền luận ở Pháp và tiểu thuyết nữ đương đại Việt Nam), Phùng Gia Thế và Trần Thiện Khanh (Văn học và giới nữ), Trần Ngọc Hiếu, Hiền Nguyễn.
• Lý thuyết hậu hiện đại: Các bài viết đặt nền tảng của Lã Nguyên, Đào Tuấn Ảnh, Cao Kim Lan; mục từ trong Từ điển thuật ngữ văn học (Trần Đình Sử, Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi chủ biên); kỷ yếu hội thảo tại Huế (2011) và Đại học Sư phạm Hà Nội (2013); các công trình của Lê Huy Bắc, Phùng Gia Thế (Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam đương đại (giai đoạn 1986-2012), Văn học Việt Nam sau 1986 phê bình đối thoại); luận án tiến sĩ của Nguyễn Hồng Dũng (Ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại Việt Nam từ 1986-2010); cùng các bài viết của nhóm tác giả hải ngoại (Nguyễn Hưng Quốc, Hoàng Ngọc Tuấn, Nguyễn Minh Quân).

Về việc ứng dụng lý thuyết hệ hình trong nghiên cứu văn học Việt Nam, tác giả điểm qua các nghiên cứu của Trần Thiện Khanh (Văn học sau 1986 vẫn thuộc hệ hình phản ánh tác giả), Phan Tuấn Anh (Sứ mệnh của nhà văn trẻ với những bước chuyển hệ hình trong văn học Việt Nam), Phạm Thị Phương (Cuộc vượt biên hệ hình nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa của Trần Dần trong tiểu thuyết Những ngã tư và những cột đèn), và đặc biệt là hệ thống công trình của Đỗ Lai Thúy (Thơ như là mỹ học của cái khác, Sống trải lý thuyết và lý thuyết hệ hình của tôi, Lịch sử văn học Việt Nam thế kỷ XX nhìn từ lý thuyết hệ hình).

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: phần lớn các nghiên cứu trước đây vẫn nhìn nhận văn học dựa trên tiêu chí lịch sử - xã hội ngoại quan, hoặc dừng lại ở cấp độ phân tích tác giả, tác phẩm, thủ pháp nghệ thuật biệt lập tĩnh tại. Luận án chọn lý thuyết hệ hình làm công cụ trung tâm để tái hiện và giải thích sự vận động nội tại của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 qua hai lần chuyển đổi hệ hình (từ tiền hiện đại sang hiện đại, và từ hiện đại sang hậu hiện đại).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nền tảng lý thuyết chủ đạo của luận án là Lý thuyết hệ hình (Paradigm Theory) do Thomas Kuhn đề xuất trong công trình Cấu trúc các cuộc cách mạng khoa học (The Structure of Scientific Revolutions). Luận án vận dụng các khái niệm hạt nhân của Kuhn gồm: hệ hình (tập hợp các tín niệm, giá trị, kỹ thuật và mẫu giải pháp chung của một cộng đồng), khoa học chuẩn định (giai đoạn nghiên cứu tích lũy trong khuôn khổ hệ hình thống trị), dị thường (những hiện tượng vượt ra ngoài giải thích của hệ hình chuẩn), khủng hoảng và chuyển đổi hệ hình (cuộc cách mạng thay thế hệ hình cũ bằng hệ hình mới).

Để xây dựng khung phân tích cho văn học, luận án thiết lập hệ quy chiếu liên hoàn từ ba tầng bậc: Triết học (quan niệm về thực tại), Mỹ học (phạm trù thẩm mỹ trung tâm) đến Văn học (mô hình kiến tạo tiểu thuyết).

Tầng bậc phân tích	Hệ hình Tiền hiện đại	Hệ hình Hiện đại	Hệ hình Hậu hiện đại
Cơ sở Triết học & Khoa học	Vật lý cổ điển Newton, hình học Euclid không gian 3 chiều tĩnh tại; triết học nhị nguyên Descartes; thuyết quyết định luận; nguyên lý loại trừ ("có hoặc không").	Thuyết tương đối Einstein (không-thời gian cong); thuyết lượng tử; phân tâm học Freud (vô thức); nguyên lý bổ sung Bohr ("vừa có vừa không").	Thuyết xác suất lượng tử (trường phái Copenhagen), nguyên lý bất định; triết học ngôn ngữ (Heidegger, Wittgenstein, Foucault, Derrida); thế giới ngẫu nhiên, thực tại là diễn ngôn ("có thể có, có thể không").
Phạm trù Mỹ học trung tâm	Cái đẹp: Dựa trên sự hài hòa, trật tự, cân đối (cosmos), gắn liền với Chân và Thiện; mỹ học duy lý và quy phạm (từ Aristotle đến Hegel).	Cái cao cả / Siêu tuyệt (the sublime): Hướng đến cái phi thẩm mỹ, cái không thể diễn đạt bằng ý niệm thông thường (Lyotard); mỹ học thiên tài, đề cao tính độc sáng.	Cái Khác (the Others): Biến đổi theo điều kiện hậu hiện đại (Derrida), không đối lập nhị phân trung tâm/ngoại vi mà là sự tự khác biệt nội tại ("A khác với chính A"); trò chơi của cái khác.
Mô hình kiến tạo tiểu thuyết	Viết về cuộc phiêu lưu ("Kể nội dung"): Dựa trên cốt truyện nhân quả tuyến tính, nhân vật tâm lý ổn định, khuôn khổ có sẵn; bảo toàn tính chính xác của thông tin truyền đạt.	Phiêu lưu của cái viết ("Viết nội dung"): Cái viết là nhân vật chính; cốt truyện truyền thống bị mờ hóa; cấu trúc phi tuyến tính, phân mảnh; giải trung tâm tác giả.	Viết về cái viết: Siêu hư cấu (metafiction); tác giả/nhân vật tự phản tư về hành vi viết; sử dụng kỹ thuật giễu nhại, liên văn bản, trò chơi văn bản; chấp nhận và thâm nhập vào sự hỗn độn.

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính cụ thể:

• Phương pháp nghiên cứu liên ngành văn hóa - văn học: Khảo sát quá trình hình thành và vận động của các hệ hình văn hóa - văn học dựa trên các điều kiện triết học, kinh tế, xã hội và lịch sử đặc thù của Việt Nam.
• Phương pháp cấu trúc và hệ thống: Nghiên cứu một cách chỉnh thể lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn và ba hệ hình văn hóa - văn học (tiền hiện đại, hiện đại, hậu hiện đại).
• Phương pháp so sánh: So sánh lịch đại (trước và sau 1986) và so sánh đồng đại (sự song hành, đan xen giữa các khuynh hướng tiểu thuyết trong cùng thời kỳ) nhằm nhận diện dấu hiệu đặc trưng của từng hệ hình và xác định vị trí của từng tác giả, tác phẩm.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp, khảo sát và thống kê: Thống kê, phân tích ngữ liệu văn bản tiểu thuyết để minh chứng cho các luận điểm lý thuyết.

Nguồn tư liệu nghiên cứu gồm các văn bản tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản tại Việt Nam từ sau năm 1986 cùng các công trình lý luận, phê bình văn học trong và ngoài nước liên quan đến thi pháp học, tự sự học và chủ nghĩa hậu hiện đại.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 theo hai bình diện lịch sử và lý thuyết tiếp cận. Tác giả phân tích những đóng góp của thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, nữ quyền luận và lý thuyết hậu hiện đại trong việc khám phá cấu trúc văn bản nghệ thuật.

Chương này rút ra nhận xét: các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở cấp độ thủ pháp (như giễu nhại, liên văn bản, dòng ý thức) hoặc đánh giá tác phẩm tĩnh tại. Việc xác định hiện đại và hậu hiện đại thuần túy qua dấu hiệu hay cảm thức dễ dẫn đến việc đánh đồng hai khái niệm hoặc tạo ra các tranh luận thiếu nhất quán (điển hình là việc cùng một tác giả như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh vừa được xếp vào hiện đại vừa được coi là hậu hiện đại). Từ việc phân tích các thể nghiệm ứng dụng lý thuyết hệ hình của Trần Thiện Khanh, Phan Tuấn Anh, Phạm Thị Phương và Đỗ Lai Thúy, chương 1 khẳng định sự cần thiết của một công trình nghiên cứu toàn diện vận dụng lý thuyết hệ hình để làm rõ sự vận động nội tại của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986.

Chương 2: Lí thuyết hệ hình với đối tượng tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 2 trình bày có hệ thống lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn, phân tích cơ chế vận hành từ khoa học chuẩn định, khủng hoảng đến chuyển đổi hệ hình. Luận án chuyển di lý thuyết này sang lĩnh vực nghiên cứu văn học bằng cách thiết lập sự tương thích giữa ba cuộc cách mạng triết học (gắn với sự thay đổi của vật lý học: cổ điển Newton, tương đối - lượng tử Einstein/Bohr, và xác suất lượng tử), ba hệ hình mỹ học (Cái đẹp, Cái cao cả/Siêu tuyệt, Cái Khác) và ba mô hình kiến tạo tiểu thuyết:

• Hệ hình tiểu thuyết tiền hiện đại: mô hình Viết về cuộc phiêu lưu (Kể nội dung).
• Hệ hình tiểu thuyết hiện đại: mô hình Phiêu lưu của cái viết (Viết nội dung).
• Hệ hình tiểu thuyết hậu hiện đại: mô hình Viết về cái viết (tự phản tư, trò chơi văn bản).

Chương 2 luận giải rằng quan niệm về thực tại là tiêu chí nền tảng của mọi tiêu chí để phân định các hệ hình văn học, tạo tiền đề lý luận trực tiếp cho việc triển khai phân tích ở hai chương tiếp theo.

Chương 3: Sự vận động của quan niệm về thực tại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 3 đi sâu khảo sát sự dịch chuyển quan niệm về thực tại trong các tác phẩm tiểu thuyết cụ thể từ sau năm 1986 qua ba nấc thang hệ hình:

• Thực tại khách quan tiền hiện đại: Khảo sát các sáng tác mang tính chất chuyển tiếp, cởi trói tư duy phản ánh hiện thực đơn tuyến (như Thời xa vắng của Lê Lựu, Bến không chồng của Dương Hướng), nơi thực tại đời sống vẫn tồn tại độc lập bên ngoài và nhà văn tìm cách phản ánh chân thực các quy luật xã hội.
• Thực tại đa chiều, tâm linh và vô thức hiện đại: Khảo sát sự mở rộng biên độ thực tại sang thế giới tâm cảm, giấc mơ, ám ảnh chiến tranh và bản năng con người trong các tác phẩm như Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), các tiểu thuyết của Tạ Duy Anh (Lão Khổ, Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật).
• Thực tại phân mảnh, giải cấu trúc và hư cấu hậu hiện đại: Khảo sát các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương (Thoạt kì thủy, Người đi vắng, Ngồi, Mình và họ), Nguyễn Việt Hà (Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn), Thuận (T mất tích, Pari 11-8, Chinatown) và Đoàn Minh Phượng (Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau). Ở đây, thực tại không còn là một khối thuần nhất mà bị phân rã thành các mảnh ghép ngẫu nhiên, phụ thuộc vào diễn ngôn và sự biểu đạt ngôn ngữ.

Chương 4: Sự vận động của quan niệm về viết trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 4 tập trung phân tích sự đổi mới phương thức tự sự và nghệ thuật viết qua các giai đoạn:

• Sự chuyển dịch từ lối kể nội dung truyền thống (cốt truyện đóng, nhân vật điển hình, người kể chuyện toàn tri) sang phiêu lưu của cái viết trong tiểu thuyết hiện đại với kỹ thuật dòng ý thức, độc thoại nội tâm, không-thời gian đồng hiện và sự mờ hóa cốt truyện.
• Sự hình thành mô hình viết về cái viết trong tiểu thuyết hậu hiện đại: phân tích các thủ pháp siêu hư cấu, kỹ thuật giễu nhại (parody), liên văn bản, trò chơi văn bản, phá vỡ ranh giới thể loại và giải trung tâm người kể chuyện. Luận án chỉ ra sự thay đổi căn bản trong mối quan hệ giữa tác giả, văn bản và người đọc, nơi hành vi viết trở thành đối tượng tự nhận thức của tác phẩm.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án là một trong những công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên tại Việt Nam áp dụng lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn vào đối tượng tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986. Công trình góp phần khẳng định tính khả thi và giá trị ứng dụng của lý thuyết hệ hình đối với các ngành khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt là nghiên cứu văn học. Đồng thời, luận án làm rõ các tiêu chí phân định khái niệm giữa thời kỳ hiện đại, chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại thông qua tiêu chí cốt lõi là quan niệm về thực tại.

Về mặt thực tiễn, luận án đem đến một cách tiếp cận nội quan để phân kỳ và đánh giá tiến trình văn học Việt Nam dựa trên sự vận động tự thân của thể loại thay vì phụ thuộc thuần túy vào các mốc sự kiện lịch sử - xã hội bên ngoài. Luận án xác lập vị trí, vai trò của các tác giả và tác phẩm tiêu biểu đóng vai trò chuyển đổi hoặc hoàn chỉnh hệ hình trong diễn trình tiểu thuyết từ sau năm 1986 đến nay.

Về kiến nghị và giải pháp, luận án đề xuất mở rộng việc vận dụng khung phân tích hệ hình (từ triết học, mỹ học đến thể loại) để nghiên cứu các giai đoạn lịch sử văn học khác cũng như các thể loại văn học khác trong tiến trình văn học Việt Nam thế kỷ XX.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt phạm vi, luận án tập trung khảo sát thể loại tiểu thuyết sau năm 1986, chưa bao quát toàn bộ các thể loại khác của văn xuôi (như truyện ngắn, ký) hoặc thơ ca trong cùng thời kỳ.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, văn bản gợi mở việc tiếp tục hoàn thiện khung lý thuyết hệ hình để áp dụng cho các thể loại khác như thơ (tiếp nối các nghiên cứu của Đỗ Lai Thúy) hoặc khảo sát sự chuyển đổi hệ hình trong toàn bộ tiến trình văn học Việt Nam giai đoạn trung đại sang hiện đại đầu thế kỷ XX.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các đối tượng và mục đích học thuật cụ thể:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Ngữ văn, Lý luận văn học, Văn hóa học: Cung cấp khung lý thuyết hệ hình và phương pháp luận tiếp cận nội quan để giải mã tác phẩm văn học đương đại.
• Giảng viên đại học và cao đẳng: Phục vụ công tác giảng dạy các chuyên đề văn học Việt Nam hiện đại, tiến trình văn học sau 1975, thi pháp học và văn học hậu hiện đại.
• Phần nội dung đáng tham khảo nhất:
  • Chương 2 với sơ đồ đối sánh ba hệ hình triết học - mỹ học - mô hình tiểu thuyết.
  • Các phân tích văn bản chuyên sâu ở Chương 3 và Chương 4 về tác phẩm của Nguyễn Bình Phương, Thuận, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài và Bảo Ninh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án vận dụng lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn qua những khái niệm cốt lõi nào?
Luận án vận dụng các khái niệm hạt nhân gồm: hệ hình (paradigm), khoa học chuẩn định (normal science), dị thường (anomaly), khủng hoảng (crisis) và chuyển đổi hệ hình (paradigm shift), áp dụng chúng để giải thích quy luật vận động nội tại của văn học từ tiền hiện đại sang hiện đại và hậu hiện đại.

2. Ba mô hình kiến tạo tiểu thuyết tương ứng với ba hệ hình văn học được xác định là gì?
Ba mô hình tiểu thuyết gồm:

• Hệ hình tiền hiện đại: Viết về cuộc phiêu lưu (phương thức "kể nội dung", cốt truyện nhân quả).
• Hệ hình hiện đại: Phiêu lưu của cái viết (phương thức "viết nội dung", cái viết là nhân vật chính, mờ hóa cốt truyện).
• Hệ hình hậu hiện đại: Viết về cái viết (siêu hư cấu, tự phản tư hành vi viết, trò chơi văn bản).

3. Tiêu chí cơ sở nào được tác giả sử dụng để phân định ranh giới giữa các hệ hình?
Luận án xác định quan niệm về thực tại (tiêu chí triết học bắt nguồn từ các cuộc cách mạng trong vật lý học) là "tiêu chí của những tiêu chí" để phân biệt tiền hiện đại (thực tại khách quan độc lập), hiện đại (thực tại tương đối, đa chiều, vô thức) và hậu hiện đại (thực tại là diễn ngôn ngôn ngữ, bất định, hỗn độn).

4. Những tác giả và tác phẩm nào là đối tượng khảo sát trọng tâm của luận án?
Luận án khảo sát các tác giả và tác phẩm tiêu biểu: Lê Lựu (Thời xa vắng), Dương Hướng (Bến không chồng), Phạm Thị Hoài (Thiên sứ), Bảo Ninh (Nỗi buồn chiến tranh), Tạ Duy Anh (Lão Khổ, Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật), Nguyễn Bình Phương (Thoạt kì thủy, Người đi vắng, Ngồi, Mình và họ), Nguyễn Việt Hà (Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn), Thuận (T mất tích, Pari 11-8, Chinatown), Đoàn Minh Phượng (Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau).

5. Vì sao luận án cho rằng việc nhận diện hậu hiện đại thuần túy ở cấp độ thủ pháp nghệ thuật là chưa thỏa đáng?
Theo luận án, các thủ pháp nghệ thuật (như giễu nhại, liên văn bản, trò chơi, phân mảnh) có thể dễ dàng mô phỏng hoặc đã từng xuất hiện ở các tác giả hiện đại. Việc chỉ dựa vào thủ pháp dễ dẫn đến việc đánh đồng hiện đại với hậu hiện đại; điểm căn cốt để làm nên một tác phẩm hậu hiện đại thực sự nằm ở quan niệm về thực tại và cái nhìn nghệ thuật của nhà văn đối với thế giới hỗn độn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hoài An là công trình nghiên cứu chuyên sâu về sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 thông qua khung lý thuyết hệ hình của Thomas Kuhn. Bằng việc xây dựng hệ quy chiếu liên hoàn từ triết học, mỹ học đến mô hình thể loại, luận án đã làm sáng tỏ hai bước chuyển đổi hệ hình từ tiền hiện đại sang hiện đại và hậu hiện đại trong văn học Việt Nam đương đại. Công trình cung cấp một cách tiếp cận nội quan khoa học, góp phần định vị chính xác giá trị cách tân của các tác gia, tác phẩm tiêu biểu trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu những yếu tố chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam. Cũng vào cuối năm này, bộ Từ điển thuật ngữ văn học do Trần Đình Sử, Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi chủ biên, Nxb Giáo dục phát hành, đã đưa vào mục Hậu hiện đại , xem đây là thuật ngữ chính thức của văn học. Đây là một động thái rất có ý nghĩa, nó là sự thừa nhận của giới nghiên cứu văn học Việt Nam đối với lý thuyết hậu hiện đại. Hội thảo Văn học hậu hiện đại - diễn giải và tiếp nhận tháng 3/2011 tại Huế đã chứng kiến sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu tới hướng đi mới này với tư cách là một tiền đề lý thuyết để tiếp cận tiểu thuyết sau 1986 với hàng loạt bài viết: Dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI [80, 263]; Từ Chùa Đàn (Nguyễn Tuân) đến Thoạt kì thủy (Nguyễn Bình Phương) - một gạch nối hiện đại - hậu hiện đại [80, 280]; Trò chơi kết cấu - một cách tân nghệ thuật trong Pari 11 tháng 8 của nhà văn Thuận [80, 293]; Dấu ấn hậu hiện đại trong Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư [80, 307]; Dấu ấn hậu hiện đại trong sáng tác Nguyễn Bình Phương qua Những đứa trẻ chết già và Thoạt kì thủy [80, 400]… Các bài viết được tập hợp trong cuốn Văn học hậu hiện đại diễn giải và tiếp nhận do Nguyễn Thành, Hồ Thế Hà, Nguyễn Hồng Dũng chủ biên.

Tại hội thảo khoa học quốc gia Văn học hậu hiện đại - lí thuyết và thực tiễn” tổ chức tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào tháng 1 năm 2013, các chuyên gia không còn tranh cãi có chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam hay không mà tập trung vào việc xác định khuynh hướng văn học này có nguồn gốc nội tại hay ngoại nhập và đi sâu phân tích các biểu hiện của nó trong thực tiễn văn học Việt. Cuốn Văn học hậu hiện đại – lý thuyết và thực tiễn do Lê Huy Bắc, Lê Nguyên Cẩn, Đỗ Hải Phong tuyển chọn từ hội thảo gồm 30 bài viết của các nhà giáo, nhà khoa học. Nhìn chung, các tác giả chủ yếu tập trung vào nghiên cứu các khái niệm triết mỹ của lý thuyết hậu hiện đại và những ứng dụng chúng trong các sáng tác, góp phần giải quyết những vấn đề đang còn vướng mắc hay chỉ rõ hơn những đặc thù mà những người đi trước đ đề ra. 16 luan an Cũng trong năm này, Lê Huy Bắc tiếp tục chủ biên hai cuốn Văn học hậu hiện đại lý thuyết và tiếp nhận và Phê bình văn học hậu hiện đại Việt Nam.

Cuốn Văn học hậu hiện đại lí thuyết và tiếp nhận được biên soạn chủ yếu theo tinh thần tổng hợp các tri thức hậu hiện đại từ lý thuyết của Jean - Francois Lyotard, Jacques Derida, Jean Baudrillard, Michel Foucalt, Roland Barthes… Ngoài ra, cuốn sách cũng đi vào thực tiễn sáng tác văn chương hậu hiện đại thế giới với các đại diện như Franz Kafka, Samuel Beckett, Umberto Eco, Orhan Pamuk… và các đại diện Việt Nam như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Nguyễn Ngọc Tư…Cuốn sách đã đúc kết một số thủ pháp hậu hiện đại như cực hạn , huyền ảo , mảnh vỡ , mê lộ …và đề xuất một số khái niệm mới như mờ hóa , giải tôi , đa văn bản … Cuốn Phê bình văn học hậu hiện đại Việt Nam tập hợp những bài nghiên cứu lí thuyết và phê bình hậu hiện đại ở Việt Nam kẻ từ lúc khởi đầu đến nay, trên dưới mười năm.