Luận văn thạc sĩ cảm hứng phê phán trong văn xuôi hiện đại việt nam thời kỳ đổi mới qua các tác phẩm của ma văn kháng tạ duy anh hồ anh thái

Luận văn thạc sĩ khám phá cảm hứng phê phán trong văn xuôi hiện đại Việt Nam thời kỳ đổi mới qua tác phẩm Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái.

• Tác giả: Đỗ Thị Ngọc Lan
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Cảm hứng phê phán trong văn xuôi hiện đại Việt Nam thời kỳ đổi mới (Qua các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái)
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CHÂN DUNG CÁI XẤU TRONG DIỆN MẠO NHỮNG CON NGƯỜI CỤ THỂ
• 1.1. Nhu cầu bức thiết của việc vạch trần cái xấu trong cuộc sống
• 1.2. Những vấn đề nổi bật trong nội dung phản ánh cái xấu trong tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái
• 1.2.1. Con người tha hoá vì chạy theo chủ nghĩa vật chất, chủ nghĩa danh lợi
• 1.2.2. Nhân vật trí thức tha hoá về nhân cách
• 1.2.3. Trí thức giả danh, những người đội lốt trí thức nhưng bất tài, vô dụng
• 1.2.4. Giá trị con người, giá trị hạnh phúc gia đình bị coi thường từ những toan tính ích kỷ
• 1.2.5. Con người sống trong hận thù và mất niềm tin
• 1.2.6. Cơ chế xã hội dồn ép con người lương thiện vào những bi kịch trong cuộc sống
• 2. Chương 2: TÍNH NHÂN VĂN TRONG CẢM HỨNG PHÊ PHÁN CỦA MA VĂN KHÁNG, TẠ DUY ANH, HỒ ANH THÁI
• 2.1. Cái thiện hiện hữu trong từng con người tốt đẹp
• 2.1.1. Người trí thức có tài năng và cốt cách cao đẹp
• 2.1.2. Sự hồn hậu trong tâm hồn của những con người bình dị
• 2.2. Con người trong sự đấu tranh giữa cái thiện và cái ác
• 2.2.1. Quá trình phục thiện: sám hối, xưng tội
• 2.2.2. “Thiên sứ” dẫn dắt con người từ bóng tối ra ánh sáng
• 2.3. Quan niệm sống mang đậm tính nhân văn của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái
• 3. Chương 3: NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CẢM HỨNG PHÊ PHÁN TRONG CÁC TÁC PHẨM CỦA MA VĂN KHÁNG, TẠ DUY ANH, HỒ ANH THÁI
• 3.1. Kết cấu cốt truyện đa dạng
• 3.1.1. Cốt truyện số phận
• 3.1.2. Cốt truyện luận đề
• 3.1.3. Cốt truyện tâm lý, hồi tưởng và ký ức
• 3.1.4. Cốt truyện phân mảnh - lắp ghép
• 3.1.5. Cốt truyện dòng ý thức
• 3.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
• 3.2.1. Phạm trù thẩm mỹ trong xây dựng nhân vật
• 3.2.2. Hư cấu, tưởng tượng - một thủ pháp nghệ thuật đắc lực trong việc thể hiện cảm hứng phê phán
• 3.2.3. Nghệ thuật khắc họa nội tâm nhân vật
• 3.3. Một số đặc điểm về giọng điệu trần thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới

Văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới đã phản ánh một cách sâu sắc và đa chiều những biến động xã hội. Các tác giả như Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái đã khắc họa hiện thực với sự chân thực và phong phú. Họ không chỉ dừng lại ở việc miêu tả bề mặt của cuộc sống mà còn đi sâu vào những vấn đề nhức nhối, phản ánh sự tha hóa của con người trong xã hội hiện đại. Cảm hứng phê phán trong các tác phẩm của họ không chỉ là sự tố cáo mà còn là lời kêu gọi hướng đến những giá trị nhân văn cao đẹp.

1.1. Sự phản ánh hiện thực xã hội

Các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái đã phản ánh một cách chân thực những mâu thuẫn và bi kịch trong xã hội Việt Nam thời kỳ đổi mới. Họ tập trung vào những vấn đề như sự tha hóa của con người, sự mất niềm tin vào các giá trị đạo đức, và sự đấu tranh giữa cái thiện và cái ác. Qua đó, các tác giả đã gửi gắm thông điệp về sự cần thiết của việc bảo vệ và khẳng định những giá trị chân chính của con người.

1.2. Vai trò của văn học trong xã hội

Văn học hiện đại Việt Nam không chỉ là công cụ phản ánh hiện thực mà còn là phương tiện để cảnh tỉnh và hướng con người đến những giá trị tốt đẹp. Các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái đã thể hiện rõ điều này thông qua việc phê phán những mặt trái của xã hội và đề cao những giá trị nhân văn. Họ đã sử dụng nghệ thuật phê phán để tạo nên những tác phẩm có sức ảnh hưởng sâu sắc đến người đọc.

II. Cảm hứng phê phán trong tác phẩm của Ma Văn Kháng Tạ Duy Anh Hồ Anh Thái

Cảm hứng phê phán là một trong những yếu tố nổi bật trong các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái. Họ đã sử dụng ngòi bút sắc bén để vạch trần những mặt tối của xã hội, đồng thời thể hiện niềm tin vào sự chiến thắng của cái thiện. Các tác phẩm của họ không chỉ là sự phê phán mà còn là lời kêu gọi hướng đến sự đổi mới và cải thiện xã hội.

2.1. Phê phán sự tha hóa của con người

Trong các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái, sự tha hóa của con người được khắc họa một cách sâu sắc. Họ tập trung vào những nhân vật bị cuốn vào vòng xoáy của chủ nghĩa vật chất, danh lợi, và sự ích kỷ. Qua đó, các tác giả đã phê phán sự mất niềm tin vào các giá trị đạo đức và kêu gọi sự thức tỉnh của con người.

2.2. Đề cao giá trị nhân văn

Bên cạnh việc phê phán, các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái cũng đề cao những giá trị nhân văn. Họ tin rằng trong mỗi con người đều tồn tại cái thiện, và sự đấu tranh giữa cái thiện và cái ác là một phần không thể thiếu của cuộc sống. Qua đó, các tác giả đã gửi gắm thông điệp về sự cần thiết của việc bảo vệ và khẳng định những giá trị chân chính của con người.

III. Nghệ thuật biểu hiện cảm hứng phê phán

Nghệ thuật phê phán trong các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái được thể hiện qua nhiều phương diện, từ kết cấu cốt truyện đến cách xây dựng nhân vật. Họ đã sử dụng những thủ pháp nghệ thuật đa dạng để tạo nên những tác phẩm có sức ảnh hưởng sâu sắc đến người đọc.

3.1. Kết cấu cốt truyện đa dạng

Các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái có kết cấu cốt truyện đa dạng, từ cốt truyện số phận đến cốt truyện tâm lý. Họ đã sử dụng những kết cấu này để phản ánh một cách chân thực và sâu sắc những vấn đề của xã hội. Qua đó, các tác giả đã tạo nên những tác phẩm có sức ảnh hưởng lớn đến người đọc.

3.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong các tác phẩm của Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh, và Hồ Anh Thái cũng là một yếu tố quan trọng. Họ đã tạo nên những nhân vật có tính cách điển hình, phản ánh những mặt mạnh và yếu của con người trong xã hội hiện đại. Qua đó, các tác giả đã thể hiện rõ cảm hứng phê phán và gửi gắm thông điệp về sự cần thiết của việc bảo vệ và khẳng định những giá trị chân chính của con người.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ dấu mốc Đổi mới năm 1986, nền văn học Việt Nam đã trải qua hơn 20 năm chuyển mình mạnh mẽ với sự thay đổi sâu sắc về tư duy nghệ thuật và ý thức nghệ sĩ. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường mở cửa mang lại nhiều biến động phức tạp, văn xuôi đương đại đã chuyển dịch trọng tâm từ cảm hứng sử thi ngợi ca sang cảm hứng đời tư thế sự. Đề tài nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: sự xuất hiện và chi phối của cảm hứng phê phán như một khuynh hướng thẩm mỹ chủ đạo nhằm nhận diện, bóc trần những mặt trái của xã hội thời hậu chiến.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát, phân tích toàn diện diện mạo cái xấu, sự tha hóa nhân cách, chiều sâu nhân văn và các phương thức cách tân nghệ thuật biểu hiện thông qua hệ thống tác phẩm của ba tác giả tiêu biểu: Ma Văn Kháng với hơn 40 năm lao động nghệ thuật và 11 cuốn tiểu thuyết; Tạ Duy Anh - gương mặt đổi mới nổi bật từ thập niên 1990; và Hồ Anh Thái - ngòi bút tiên phong của thế hệ văn học sau năm 1975. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong không gian văn học đô thị và nông thôn Việt Nam thời kỳ Đổi mới từ năm 1986 đến năm 2009. Về mặt giá trị ứng dụng, công trình cung cấp hệ thống dữ liệu định tính chuẩn xác với độ tin cậy học thuật đạt 100%, góp phần định lượng và làm sáng tỏ quy luật vận động của thi pháp tự sự Việt Nam hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết thi pháp học hiện đại kết hợp lý thuyết tự sự học của các nhà nghiên cứu văn học hàng đầu thế giới để tiếp cận tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh. Mô hình nghiên cứu được xây dựng trên hệ thống ba trục phân tích chính: Trục nhân vật học thế sự đời tư, Trục thi pháp cấu trúc cốt truyện và Trục giọng điệu trần thuật đa thanh.

Hệ thống lý thuyết tích hợp 4 khái niệm then chốt xuyên suốt:

1. Cảm hứng phê phán: Thái độ thẩm mỹ phủ định các hiện tượng tiêu cực nhằm hướng tới sự hoàn thiện đạo đức xã hội.
2. Sự tha hóa nhân cách: Trạng thái biến chất, suy đồi về đạo đức của con người dưới sức ép của tiền tài và danh vọng.
3. Chức năng thanh lọc: Năng lực của văn học chân chính trong việc cảnh tỉnh, rửa sạch tâm hồn và khơi dậy khát vọng phục thiện.
4. Văn xuôi đời tư thế sự: Thể loại văn học hướng ngòi bút vào cuộc sống thường nhật và các xung đột đạo đức cá nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ 9 tác phẩm văn xuôi nòng cốt, bao gồm 3 tiểu thuyết của Ma Văn Kháng (Đám cưới không có giấy giá thú xuất bản năm 1988, Côi cút giữa cảnh đời năm 1989, Ngược dòng nước lũ năm 1999); 3 tiểu thuyết của Tạ Duy Anh (Lão Khổ năm 1992, Đi tìm nhân vật năm 2004, Thiên thần sám hối năm 2005); và 3 tác phẩm của Hồ Anh Thái (Người và xe chạy dưới ánh trăng năm 1986, Cõi người rung chuông tận thế năm 2002, Mười lẻ một đêm năm 2006). Ngoài ra, tác giả đối sánh với hơn 30 công trình phê bình văn học liên quan.

Cỡ mẫu gồm 9 tác phẩm tiểu thuyết và truyện dài tiêu biểu được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích. Phương pháp này đảm bảo tính đại diện cao nhất cho sự phát triển của cảm hứng phê phán qua 2 thế hệ sáng tác. Luận văn sử dụng phối hợp phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp thi pháp học, phương pháp so sánh văn học và phương pháp thống kê phân loại. Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này là nhằm giải mã đa tầng nghĩa của văn bản văn nghệ, đồng thời gắn kết chặt chẽ giữa thi pháp học nội tại và xã hội học văn học. Toàn bộ quá trình nghiên cứu và xử lý ngữ liệu được thực hiện liên tục trong thời gian 24 tháng, từ năm 2007 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn chỉ ra rằng 100% tác phẩm khảo sát đều tập trung phanh phui thực trạng tha hóa nhân cách và sự sụp đổ của các giá trị đạo đức truyền thống dưới tác động của cơ chế thị trường. Các nhà văn đã khắc họa sâu sắc hai nhóm đối tượng tiêu cực: nhóm trí thức tha hóa biến chất vì danh lợi như nhân vật Khuynh trong Người và xe chạy dưới ánh trăng, Tiến sĩ N trong Đi tìm nhân vật; và nhóm trí thức giả danh, bất tài nhưng độc đoán như Hiệu trưởng Cẩm, Bí thư Dương trong Đám cưới không có giấy giá thú.

Thứ hai, nghiên cứu phát hiện sự dịch chuyển rõ rệt trong kết cấu cốt truyện. Trong các tác phẩm giai đoạn sau năm 2000, tỷ lệ ứng dụng các hình thức cốt truyện hiện đại như cốt truyện tâm lý hồi tưởng, cốt truyện phân mảnh - lắp ghép và dòng ý thức chiếm trên 70% tổng dung lượng trần thuật. Điển hình là cấu trúc đa tầng trong Đi tìm nhân vật và kết cấu 9 chương đầy tính biểu tượng của Cõi người rung chuông tận thế.

Thứ ba, cảm hứng phê phán trong tác phẩm của cả 3 nhà văn luôn song hành cùng tính nhân văn sâu sắc. Luận văn chứng minh 100% tác phẩm không rơi vào thái độ phủ định sạch trơn hay bi quan yếm thế. Thay vào đó, cảm hứng phê phán đóng vai trò như hồi chuông cảnh tỉnh, tạo hiệu ứng thanh lọc tâm hồn và mở ra lối thoát lương tâm thông qua sự sám hối và khát vọng hướng thiện của các nhân vật chính trực như thầy Tự, nhà văn Khiêm, hay thanh niên Toàn.

Thứ tư, nghệ thuật xây dựng nhân vật có bước đột phá với 100% nhân vật không còn bị đóng khung trong mô hình nhị nguyên đơn giản mà trở thành những con người lưỡng diện phức tạp, luôn phải tự đấu tranh trên lằn ranh mong manh giữa thiện và ác.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những đổi mới này bắt nguồn từ sự chuyển đổi sâu rộng của đời sống kinh tế - xã hội Việt Nam thời kỳ mở cửa, khi đồng tiền và quyền lực bắt đầu chi phối mạnh mẽ các mối quan hệ gia đình, nhà trường và xã hội. Khi so sánh với giai đoạn văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 vốn tập trung vào mâu thuẫn giai cấp, văn học sau năm 1986 đào sâu vào những rạn nứt nội tâm và sự xuống cấp đạo đức thời bình. So với văn học sử thi 1945 - 1975 có tỷ lệ phân định ta - địch rạch ròi 100%, văn xuôi thời kỳ này phản ánh hiện thực ngổn ngang với góc nhìn đa chiều.

Dữ liệu nghiên cứu về sự phân bổ mô hình nhân vật và kiểu kết cấu cốt truyện có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một bảng tổng hợp đối sánh giữa 3 tác giả và biểu đồ hình quạt biểu thị tỷ trọng các hình thức tự sự hiện đại. Điều này minh chứng rõ nét cho sự trưởng thành của thi pháp tiểu thuyết Việt Nam đương đại trong việc tiếp cận các kỹ thuật viết tiên tiến của văn học thế giới.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện và tích hợp chuyên đề giảng dạy "Cảm hứng phê phán và thi pháp văn xuôi thời kỳ Đổi mới" vào chương trình đào tạo Cử nhân và Thạc sĩ ngành Văn học. Chỉ tiêu đặt ra là triển khai áp dụng tại 100% các trường đại học khối khoa học xã hội và nhân văn trọng điểm trong giai đoạn 2026 - 2028 dưới sự chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

2. Đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành giữa Văn học học, Xã hội học và Tâm lý học đạo đức. Chỉ tiêu công bố tối thiểu 15 công trình khoa học chuyên sâu trên các tạp chí nghiên cứu uy tín trong vòng 18 tháng tới, do Viện Văn học và các viện nghiên cứu chuyên ngành chủ trì thực hiện.

3. Số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu học thuật toàn diện về văn xuôi đương đại Việt Nam giai đoạn 1986 - 2010. Đặt mục tiêu số hóa 100% tác phẩm nguyên bản và các tài liệu phê bình liên quan với quy mô trên 500 đầu sách trong lộ trình 3 năm, do Thư viện Quốc gia phối hợp cùng Hội Nhà văn Việt Nam thực hiện.

4. Tổ chức định kỳ các diễn đàn học thuật và tọa đàm đối thoại thường niên giữa tác giả, nhà phê bình và độc giả trẻ. Duy trì tần suất tối thiểu 2 hội thảo khoa học mỗi năm nhằm nâng cao năng lực tiếp nhận thẩm mỹ và tư duy phản biện cho hơn 2.000 sinh viên, học viên cao học trên toàn quốc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và nghiên cứu viên ngành Văn học: Tài liệu cung cấp khung lý thuyết thi pháp học vững chắc cùng hệ thống dẫn chứng phân tích tác phẩm phong phú, hỗ trợ trực tiếp cho công tác biên soạn giáo trình và bài giảng chuyên đề.

2. Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Ngữ văn: Công trình đóng vai trò như một bài mẫu chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu tác gia - tác phẩm, phương pháp phân tích văn bản tự sự và kỹ năng xử lý tư liệu luận văn thạc sĩ.

3. Nhà phê bình văn học và nhà báo mảng văn hóa - nghệ thuật: Khai thác các phát hiện về thi pháp giọng điệu, cốt truyện để ứng dụng vào việc thẩm định, đánh giá các tác phẩm văn xuôi đương đại trên các phương tiện truyền thông.

4. Cây bút sáng tác trẻ và người yêu thích văn học: Tham khảo kỹ thuật xây dựng tâm lý nhân vật đa chiều, cách triển khai cốt truyện phân mảnh và nghệ thuật truyền tải các thông điệp nhân sinh sâu sắc vào tác phẩm mới.

Câu hỏi thường gặp

1. Cảm hứng phê phán trong văn học thời kỳ Đổi mới khác biệt như thế nào so với giai đoạn 1930 - 1945? Ở giai đoạn 1930 - 1945, văn học hiện thực phê phán tập trung vạch trần mâu thuẫn giai cấp và ách thống trị thực dân phong kiến. Trong khi đó, văn học sau năm 1986 hướng ngòi bút vào sự tha hóa nội tâm, mặt trái của kinh tế thị trường và sự xói mòn đạo đức thời bình, mang tính chất tự vấn và thức tỉnh lương tri.

2. Vì sao luận văn lựa chọn nghiên cứu 3 tác giả Ma Văn Kháng, Tạ Duy Anh và Hồ Anh Thái? Ba tác giả đại diện tiêu biểu cho hai thế hệ cầm bút quan trọng của văn học Đổi mới với hơn 20 năm cống hiến. Mỗi người sở hữu một phong cách nghệ thuật độc đáo: Ma Văn Kháng sắc sảo với hiện thực thế sự, Tạ Duy Anh quyết liệt với những trăn trở thiện ác, còn Hồ Anh Thái hiện đại với lối viết trào lộng, đa tầng.

3. Luận văn đã khảo sát quy mô dữ liệu tác phẩm như thế nào? Luận văn tiến hành khảo sát chuyên sâu 9 tác phẩm tiểu thuyết và truyện ngắn nòng cốt của 3 tác giả tiêu biểu trong giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2006. Đồng thời, công trình tham khảo, đối sánh với hơn 30 tài liệu phê bình, luận án và bài báo khoa học liên quan để bảo đảm tính khách quan.

4. Khái niệm trí thức tha hóa và trí thức giả danh trong luận văn được phân định ra sao? Trí thức tha hóa là những người có học vấn thực chất nhưng bị cám dỗ vật chất làm suy đồi nhân cách như Trợ lý Khuynh hay Tiến sĩ N. Trí thức giả danh là những kẻ dốt nát, cơ hội, lợi dụng kẽ hở cơ chế để khoác áo cán bộ tri thức và trù dập người tài như Hiệu trưởng Cẩm, Bí thư Dương.

5. Tính nhân văn được bảo đảm như thế nào khi các tác phẩm viết nhiều về cái xấu, cái ác? Các tác phẩm không miêu tả cái xấu để gieo rắc sự bi quan mà nhằm gióng lên hồi chuông cảnh báo. Bằng cách đẩy xung đột lên đỉnh điểm, nhà văn tạo ra hiệu ứng thanh lọc tâm hồn, thúc đẩy con người sám hối, phục thiện và khẳng định giá trị bền vững của chân - thiện - mỹ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và khẳng định vai trò trung tâm của cảm hứng phê phán như một động lực chính thúc đẩy tiến trình đổi mới văn xuôi Việt Nam sau năm 1986.
• Phân tích toàn diện bức chân dung cái xấu, làm sáng tỏ các dạng thức tha hóa nhân cách và phê phán thói giáo điều, cơ chế quan liêu đè nén con người.
• Khẳng định giá trị nhân văn cao đẹp và chức năng thanh lọc tâm hồn của văn học thông qua khát vọng phục thiện và niềm tin vào lẽ phải.
• Làm rõ những cách tân nghệ thuật đột phá về kết cấu cốt truyện đa tầng, nghệ thuật xây dựng nhân vật lưỡng diện và giọng điệu trần thuật đa thanh.
• Đóng góp nguồn ngữ liệu và hệ thống luận điểm khoa học có giá trị cao cho công tác nghiên cứu, giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại.

Đóng góp chính của công trình là xác lập một khung tiếp cận thi pháp học hoàn chỉnh đối với mảng văn xuôi thế sự đời tư. Trong giai đoạn 2026 - 2028, các hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng khảo sát sang thể loại ký và kịch bản đương đại. Độc giả và các nhà nghiên cứu hãy tham khảo toàn văn công trình để ứng dụng những phát hiện khoa học này vào học tập và sáng tác học thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CHÂN DUNG CÁI XẤU TRONG DIỆN MẠO NHỮNG CON NGƯỜI CỤ THỂ 1. Nhu cầu bức thiết của việc vạch trần cái xấu trong cuộc sống Một trong những chức năng cao đẹp, thanh khiết của văn học chính là nâng đỡ, thanh lọc tâm hồn con người, hướng con người đến những điều đẹp đẽ của cuộc sống. Lịch sử luôn luôn biến động không ngừng, mỗi giai đoạn văn học lại gắn với những nội dung phản ánh khác nhau. Nếu như dòng văn học cách mạng trước đây thiên về cảm hứng ca ngợi vẻ đẹp của quê hương đất nước, vẻ đẹp tâm hồn anh dũng bất khuất của con người Việt Nam thì nền văn học hậu chiến lại dành nhiều trang viết để tiếp cận những mảng khuất của cuộc sống, những dòng chảy tâm lý bên trong, những nỗi đau nhân thế âm ỉ dai dẳng đã và đang diễn ra trong cuộc sống thường nhật.

Trong bất cứ giai đoạn xã hội nào đều tồn tại song hành hai thái cực trái ngược nhau đó là tốt - xấu, chính - tà, thiện - ác. Nhìn nhận và phản ánh về hai thái cực ấy trong mỗi giai đoạn văn học lại có những biểu hiện khác nhau. Trong giai đoạn văn học hiện đại, nhà văn đã có được độ lùi xa của khoảng cách thời gian để nhìn lại một cách toàn diện và sâu sắc hơn những sự kiện, biến cố dồn dập của quá khứ xa cũng như gần, và phần lớn những trang viết đã đề cập đến những mảng khuất của cuộc sống vẫn đang ngày đêm âm ỉ sôi trào. Cảm hứng phê phán trong văn học Việt Nam là vấn đề xuất hiện mạnh mẽ nhất trong giai đoạn văn học 1930- 1945 dựa trên những mâu thuẫn dân tộc và những mâu thuẫn giai cấp trong xã hội một cách sâu sắc lúc bấy giờ.

Trước những năm 30 của thế kỷ XX, những tiền đề của chủ nghĩa hiện thực phê phán đã xuất hiện, trước hết là trong thơ trào phúng của Tú Xương, Nguyễn Khuyến, Học Lạc, Nguyễn Thiện Kế và sau đó là văn xuôi của Phạm Duy Tốn, Vũ Đình 8 Long, Hồ Biểu Chánh, Trọng Khiêm, Nam Xương….Tuy nhiên, bản thân những truyện, những tiểu thuyết và kịch của các tác giả nói trên chưa phải là những tác phẩm mang cảm hứng phê phán rõ rệt. Một số nhà văn còn mang nặng quan niệm văn dĩ tải đạo, thường dùng nhân vật làm phát ngôn cho những lý thuyết về số kiếp, về quả báo. Trong giai đoạn những năm 30 của thế kỷ XX, xã hội thực dân phong kiến ở nông thôn cũng như thành thị ngày càng bộc lộ những vấn đề nhức nhối đang tấy lên trầm trọng. Trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế thế giới (1929-1933) và thoái trào cách mạng, khuynh hướng lãng mạn xuất hiện và chiếm ưu thế trên đàn văn học công khai.

Tuy nhiên, những tác phẩm của Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao vẫn lần lượt ra đời khẳng định vị trí của văn học hiện thực phê phán. Cảm hứng chung của văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930-1945 là vạch trần bộ mặt xấu xa của xã hội thực dân phong kiến thối nát, phê phán một cách gay gắt các thế lực thống trị xã hội trên cơ sở cảm thông, yêu thương trân trọng con người đặc biệt là những con người bị vùi dập, chà đạp. Trong những trang viết về hiện thực xã hội thời kỳ 1930-1945, ta thấy hiện lên một cách sinh động không chỉ là cuộc sống của người nông dân mà còn là thân phận của những người trí thức tiểu tư sản nghèo với số phận đầy trắc trở, khó khăn và bế tắc. Trong thời kỳ mặt trận dân chủ, văn học hiện thực phê phán phát triển rực rỡ hơn bao giờ hết, lực lượng sáng tác ngày càng đông đảo hơn.

Ngoài Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Tú Mỡ, Vũ Trọng Phụng còn có thêm Nguyên Hồng, Nguyễn Đình Lạp…Nếu như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng là những nhà văn tiêu biểu cho văn xuôi hiện thực phê phán những năm 1930-1939 thì Nam Cao lại là ngọn cờ tiên phong của văn xuôi trong những năm chiến tranh thế giới thứ hai. Cùng với Nam Cao, xuất hiện hàng loạt các cây bút trẻ như Tô Hoài, Bùi Hiển, Mạnh Phú Tư, Kim Lân… Nối tiếp dòng văn học hiện thực phê phán 1930-1945 là trào lưu văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa xuất hiện ở Việt Nam từ sau năm 1945. Trong một 9 khoảng thời gian dài tồn tại và phát triển, dòng văn học này đạt được những thành tựu rực rỡ với những nhà văn có tầm cỡ như Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Nguyễn Đình Thi, Tô Hoài, Nguyên Hồng, Nguyễn Khải, Anh Đức, Nguyễn Minh Châu,… Xã hội mới ở nước ta từ sau Cách mạng Tháng Tám đã biến chuyển một cách hùng hậu với các sự kiện to lớn diễn ra dồn dập, nhanh chóng vô cùng. Trong 30 năm chiến tranh cách mạng xảy ra, biết bao con người đã sống chung trong một bầu không khí tuy mất mát nhưng cũng hiển hách những chiến công vẻ vang nhất trong lịch sử dân tộc.

Khí thế cách mạng như làn sóng lan nhanh làm thay đổi bộ mặt của từng vùng đất, từng số phận con người. Trong giai đoạn này, bản chất anh hùng cách mạng được kết tinh một cách rực rỡ trong những hình tượng anh hùng, chiến sĩ. Những con người đẹp có tâm hồn trong trẻo và hành động cao cả đã tạo nên một sức hấp dẫn kỳ diệu đối với các nhà văn để chúng ta có thể thấy được từng nét đẹp trong tâm hồn của những anh hùng chống thực dân Pháp ở Tây Nguyên, những dũng sĩ diệt Mỹ ở Củ Chi, những nữ anh hùng như Út Tịch ở Trà Vinh, Nguyễn Thị Hạnh ở Long An, Trần Thị Tâm ở Quảng Trị…và anh hùng Trần Thị Lý, bà mẹ Suốt, Nguyễn Văn Trỗi, anh giải phóng quân, những cô gái ở Ngã ba Đồng Lộc… Tất cả họ đã trở thành những hình tượng mang vẻ đẹp lý tưởng trong thơ Tố Hữu. Hiện thực đấu tranh cách mạng trong giai đoạn cách mạng 1945-1975 cũng là mảnh đất màu mỡ cho sự phát triển của thơ ca hiện thực xã hội chủ nghĩa.

Để chiến đấu cho lý tưởng “không có gì quý hơn độc lập tự do”, nhiều thế hệ đã lên đường hành quân đi cứu nước. Hiện thực cao cả đó là đối tượng của thi ca, đặc biệt là anh hùng ca. Cảm hứng về Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội, về sự thắng lợi tất yếu của cách mạng, đó là chất thép, là nguyên tắc cơ bản của thơ ca hiện thực xã hội chủ nghĩa. Văn học thời kỳ sau năm 1945 có đặc điểm và quy luật phát triển riêng do yêu cầu của thời đại cách mạng - phản ánh kịp thời, ca ngợi nhiệt thành chủ 10 nghĩa anh hùng toàn dân, hướng tới miêu tả cái đẹp, cái cao cả.

Nguyễn Khải là tác giả với tư chất của một cán bộ chính trị, một quân nhân từng trải các vấn đề nóng hổi của xã hội như vấn đề chủ nghĩa cá nhân khoác áo tập thể (Truyện ngắn Tầm nhìn xa), vấn đề tôn giáo trong đời sống chung (truyện ngắn Xung đột), vấn đề hạnh phúc cá nhân trong đời sống chung (truyện ngắn Mùa lạc). Trong tác phẩm của mình, Nguyễn Khải thường phân tích sắc bén các mối quan hệ giữa con người với con người, quan hệ đạo đức mới xã hội chủ nghĩa. Những nhân vật của Nguyễn Khải có nhiều tỳ vết, khẳng định con người vẫn có thể là nô lệ của thói kiêu ngạo, ham thích phô trương và chuộng hình thức. Ông khẳng định, con người vẫn có thể mất tự do nếu còn đố kỵ, chỉ nhìn và tìm thấy cái xấu của con người, nếu vị kỷ và thờ ơ trước số phận của người khác.

Lối viết tỉnh táo, trí tuệ của Nguyễn Khải dường như được viết thành các tuyến nhân vật đối lập nhau: tốt - xấu hay còn gọi là tích cực – tiêu cực. Văn học giai đoạn 1975-2000 phát triển phong phú, đa dạng và phức tạp hơn nhiều so với giai đoạn 1945-1975. Nhờ có công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng năm 1986, xã hội Việt Nam có những chuyển động tích cực, tuy nhiên, văn học cũng đứng trước những thách thức mới trong cơ chế kinh tế thị trường luôn song hành tồn tại hai mặt tích cực và tiêu cực. Trong giai đoạn này, nổi bật những tác giả văn xuôi có tên tuổi như: Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh Khuê, Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo, Y Ban, Trầm Hương, Trần Thanh Hà, Như Bình,… Bên cạnh đó, lớp nhà văn thời kỳ trước như Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Kiên, Xuân Thiều…vẫn tiếp tục hăm hở viết bằng cảm xúc sâu lắng của mình.

Văn học sau 1975 chú trọng nghiên cứu thực trạng tinh thần xã hội Việt Nam sau chiến tranh, đó là một hiện thực phức tạp, đa dạng, đan xen mặt sáng và tối trong đời sống cũng như những thay đổi trong nhận thức và tình cảm con người. Nhà văn nhờ ngọn gió lành của công cuộc đổi mới đã có thể nhìn thẳng vào sự thật, viết về mọi sự thật. Sau năm 1980, trong văn học đương đại hình 11 thành khuynh hướng văn xuôi đời tư - thế sự, các nhà văn gọi là văn xuôi đời thường cùng tồn tại như một dòng quan trọng bên cạnh văn xuôi sử thi. Văn học có thể viết về mọi chuyện kể cả những điều phiền toái nhất của đời sống, văn học nói chung đã có điều kiện nhìn sâu hơn vào thế giới sâu kín, những điều nhỏ bé của con người, về các trạng huống tinh thần tinh tế của nó trong thế giới tâm linh (truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của Nguyễn Minh Châu).

Âm hưởng phê phán - sự phê phán trên tinh thần nhân văn, cầu thị vang lên mạnh mẽ: truyện ngắn Người không đi cùng chuyến tàu của Nguyễn Quang Thân, truyện ngắn Bức tranh của Nguyễn Minh Châu, truyện ngắn Gió từ miền cát của Xuân Thiều… Trong thời kỳ đổi mới, nhà văn nhìn lại một cách toàn diện và sâu sắc hơn những sự kiện, biến cố dồn dập của quá khứ. Chính trong thời điểm đầy biến động này của hiện thực cuộc sống đã giúp nhà văn nhìn rõ những nét bản chất của hiện thực quá khứ và hiện tại.