Mối Quan Hệ Giữa Văn Học và Hiện Thực Qua Tiểu Thuyết Việt Nam Sau Năm 1986

Luận án tiến sĩ văn học nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và hiện thực qua tiểu thuyết việt nam sau năm 1986, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Đinh Văn Thuần
• Người hướng dẫn: GS. TS Đinh Xuân Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Văn Học và Hiện Thực Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Sau Năm 1986
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp mới của luận án
• Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực trong tư duy lý luận văn học thế giới
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và hiện thực ở Việt Nam từ sau năm 1986
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và hiện thực
• 2. CHƯƠNG 2: MỐI QUAN HỆ VĂN HỌC - HIỆN THỰC VÀ SỰ VẬN ĐỘNG, ĐỔI MỚI TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU NĂM 1986
• 2.1. Về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực
• 2.1.1. Văn học như là hình thức mô hình hóa hiện thực
• 2.1.2. Cơ sở xem xét mô hình hiện thực trong tác phẩm văn học
• 2.2. Tiểu thuyết như là một hình thức mô hình hóa hiện thực
• 2.2.1. Thể loại như một mã chi phối quá trình mô hình hóa hiện thực
• 2.2.2. Đặc trưng thể loại và vấn đề mô hình hóa hiện thực trong tiểu thuyết
• 2.3. Bối cảnh lịch sử, văn hóa và sự vận động, đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986
• 2.3.1. Bối cảnh lịch sử, văn hóa của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986
• 2.3.2. Sự vận động, đổi mới tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 trong dòng chảy tiểu thuyết Việt Nam hiện đại
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH HIỆN THỰC MÔ PHỎNG TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU NĂM 1986
• 3.1. Bản chất mô hình hiện thực mô phỏng trong tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986
• 3.1.1. Mô hình hiện thực mô phỏng và vị thế của các chủ thể giao tiếp
• 3.1.2. Mô hình hiện thực mô phỏng và bức tranh thế giới
• 3.2. Tổ chức truyện kể
• 3.2.1. Tính thống nhất của hệ thống motif chủ đề
• 3.2.2. Tổ chức xung đột và sự kiện
• 3.3. Nhân vật truyện kể
• 3.3.1. Xu hướng ưu trội của nguyên tắc phân tuyến
• 3.3.2. Xu hướng ưu trội của mô hình nhân vật tính cách
• 3.4. Tổ chức trần thuật
• 3.4.1. Tính ưu trội của hệ thống trần thuật phân cấp
• 3.4.2. Tính ưu trội của hệ thống mô tả phong cách hóa
• 4. CHƯƠNG 4: MÔ HÌNH HIỆN THỰC SẮP ĐẶT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU NĂM 1986
• 4.1. Bản chất mô hình hiện thực sắp đặt trong tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986
• 4.1.1. Mô hình hiện thực sắp đặt và vị thế của các chủ thể giao tiếp
• 4.1.2. Mô hình hiện thực sắp đặt và bức tranh thế giới
• 4.2. Tổ chức truyện kể
• 4.2.1. Theo dòng ý thức
• 4.2.2. Lai ghép các hình thức thể loại
• 4.3. Nhân vật truyện kể
• 4.3.1. Xu hướng tẩy trắng và mô hình nhân vật phân rã
• 4.3.2. Xu hướng thăm dò và mô hình nhân vật thử nghiệm
• 4.4. Tổ chức trần thuật
• 4.4.1. Vị thế ưu thắng của hệ thống trần thuật đa trị
• 4.4.2. Nhại và vị thế ưu thắng của hệ thống ngôn từ lai ghép tự do
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mối Quan Hệ Văn Học và Hiện Thực Sau 1986

Mối quan hệ giữa văn học và hiện thực là một trong những vấn đề trung tâm của lý luận văn học, được quan tâm nghiên cứu từ thời cổ đại đến nay. Nhận thức bản chất mối quan hệ này có ý nghĩa quan trọng đối với sáng tạo và tiếp nhận văn học. Ở Việt Nam, quá trình hiện đại hóa lý luận văn học diễn ra trong điều kiện lịch sử, văn hóa đặc biệt của thế kỷ XX, gắn liền với những cuộc kháng chiến vệ quốc, vì vậy, mối quan hệ giữa văn học và hiện thực chưa có điều kiện được nghiên cứu, nhận diện thường xuyên và đầy đủ. Sau năm 1986, đất nước bước vào công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, lý luận văn học Việt Nam đã có bước phát triển mới, trong đó vấn đề mối quan hệ giữa văn học và hiện thực được kiến giải đa dạng, linh hoạt hơn. Tuy nhiên, trong không gian văn hóa, tri thức đa dạng và cởi mở, cùng với sự tiếp xúc ngày càng sâu rộng với văn học thế giới, nhiều lý thuyết văn học đã được giới thiệu và tiếp nhận ở nước ta, khiến cho thực tiễn tồn tại hai xu hướng lý thuyết đối lập, hoặc phủ nhận mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, hoặc quá đề cao vai trò của hiện thực đối với sáng tạo trong kiến giải mối quan hệ này.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Quan Điểm Văn Học và Hiện Thực

Từ thế kỷ XIX trở về trước, trong tư duy lý luận phương Tây, dù cách hiểu đa dạng nhưng các lý thuyết văn học đều có điểm chung quan trọng, cho rằng văn học có khả năng nhận thức và biểu hiện thế giới khách quan. Sylvan Barnet, Morton Berman, William Burto trong sách Nhập môn văn học cho rằng, một cách khái quát nhất, có thể phân chia các lý thuyết văn học thành ba loại, ba khuynh hướng tiếp cận và xử lý hiện thực của văn học: thuyết bắt chước; thuyết biểu hiện; thuyết cảm xúc.

1.2. Ảnh Hưởng Của Chủ Nghĩa Marx Đến Văn Học Việt Nam

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Marx khẳng định quan niệm biện chứng, duy vật, đề cập đến tính phức tạp, năng động của nhận thức, khẳng định ý thức không chỉ phản ánh mà còn sáng tạo và về bản chất, con người có khả năng nhận thức chân lý khách quan. Trong lĩnh vực văn học, phản ánh luận phát triển theo nhiều khuynh hướng, tạo ra nhiều phiên bản khác nhau chứ không thuần nhất.

II. Thách Thức Cơ Hội Phản Ánh Hiện Thực trong Văn Học

Thực trạng đó khiến cho những công trình lý luận văn học ở Việt Nam khi bàn về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực vẫn bộc lộ khoảng cách nhất định với thực tiễn sáng tác đang ngày càng trở nên đa dạng và mới mẻ. Vì vậy, nhận thức mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, lý giải khoa học hơn về mối quan hệ này cần phải được tiếp tục nghiên cứu một cách hệ thống, sâu sắc hơn nữa. Sau năm 1986, trong bối cảnh đổi mới toàn diện đất nước và hội nhập quốc tế, văn học nói chung, nhất là văn xuôi ngày càng phát triển phong phú với những kết quả bước đầu đã được ghi nhận. Đặc biệt, với vị trí và ưu thế năng động của thể loại, tiểu thuyết ngày càng hấp dẫn các nhà văn và dần trở thành trung tâm của đời sống văn học.

2.1. Đổi Mới Văn Học và Hội Nhập Quốc Tế

Càng về sau, trong sự tiếp xúc, giao lưu với các thành tựu văn học hiện đại thế giới, đặc biệt là phương Tây, các cây bút tiểu thuyết ngày càng tích cực và tỏ ra nhạy bén trong đổi mới. Tác phẩm của họ đã tạo ra diện mạo đa dạng, bề bộn của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới.

2.2. Vai Trò của Thể Loại Tiểu Thuyết Trong Văn Học

Theo M. Bakhtin, “mỗi một thể loại, nhất là thể loại lớn, thể hiện một thái độ thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con người”. Như vậy, mỗi một thể loại văn học đều có những đặc trưng nghệ thuật riêng, tuy nhiên, trong một giai đoạn văn học, việc khảo sát thể loại trung tâm sẽ giúp phát hiện, nhìn nhận những quy luật vận động của cả nền văn học.

2.3. Khung Lý Luận Cũ và Sự Vận Động của Tiểu Thuyết Việt Nam

Việc nghiên cứu sự vận động, đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam từ sau năm 1986 trong mối quan hệ với hiện thực tuy đã được đề cập ở nhiều cấp độ, nhưng nhìn chung vẫn chịu sự chi phối của khung lý luận cũ, vì vậy chưa lý giải được bản chất của sự vận động này.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Tiểu Thuyết Việt Nam Sau 1986

Nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới từ giác độ mối quan hệ giữa văn học và hiện thực không những góp phần đánh giá chính xác hơn diện mạo tiểu thuyết thời kỳ này mà còn hướng tới dự báo những khả năng phát triển của thể loại trong tương lai. Vấn đề mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, lý luận thể loại tiểu thuyết, sự vận động, đổi mới tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 là những đối tượng nghiên cứu, giảng dạy quan trọng trong nhà trường từ bậc học phổ thông đến đại học, sau đại học.

3.1. Ý Nghĩa Lý Luận và Thực Tiễn của Nghiên Cứu

Việc tiếp tục nghiên cứu, lý giải mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, từ đó đề xuất hướng tiếp cận, nhận diện sự cách tân, thành tựu và giới hạn của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới sẽ góp phần bổ sung tài liệu tham khảo trong công tác nghiên cứu và giảng dạy, học tập những nội dung này trong nhà trường.

3.2. Đối Tượng và Phạm Vi Nghiên Cứu Của Luận Án

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là mối quan hệ giữa văn học và hiện thực qua tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986. Về mặt lý thuyết, chúng tôi tập trung nghiên cứu những tài liệu tiêu biểu bàn về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực.

3.3. Phạm Vi Nghiên Cứu Về Tác Phẩm

Về mặt tác phẩm, chúng tôi khảo sát tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2016. Tuy nhiên, trong điều kiện tư liệu bề bộn của tiểu thuyết trong giai đoạn dài như vậy, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát, phân tích những tác phẩm được các nhà nghiên cứu, phê bình chú ý, đánh giá cao.

IV. Mô Hình Hiện Thực Mô Phỏng Trong Tiểu Thuyết Sau 1986

Trong thời gian qua, đồng hành cùng sáng tạo, nhiều nhà nghiên cứu, phê bình đã vận dụng các lý thuyết hiện đại như thi pháp học, tự sự học, phân tâm học,… để khảo sát, đánh giá những cách tân về phương diện nội dung cũng như hình thức tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới. Đây là những hướng nghiên cứu gắn với đặc trưng của văn học, tính năng nghệ thuật của thể loại, mang lại không ít phát hiện mới.

4.1. Bản Chất của Mô Hình Hiện Thực Mô Phỏng

Luận án nghiên cứu, đề xuất quan niệm khoa học, linh hoạt về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực trong bối cảnh nhận thức lý luận ở Việt Nam về mối quan hệ này còn tồn tại nhiều khác biệt, thậm chí đối lập. Đóng góp của luận án trên phương diện này được cụ thể hóa thông qua việc lý giải hệ thống khái niệm và vận dụng trong nghiên cứu thực tiễn.

4.2. Đặc Điểm của Mô Hình Hiện Thực Mô Phỏng

Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu sự vận động, đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 một cách toàn diện, hệ thống nhìn từ mối quan hệ giữa văn học và hiện thực. Việc chỉ ra hai mô hình hiện thực tiêu biểu (mô hình hiện thực mô phỏng và mô hình hiện thực sắp đặt) đã cơ bản nắm bắt được xu hướng cách tân của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới.

V. Mô Hình Hiện Thực Sắp Đặt và Tính Đa Dạng Văn Học

Các nhà văn thể hiện sự chủ động trong việc xây dựng một thế giới riêng, nơi mà các quy luật hiện thực có thể bị bẻ cong hoặc đảo lộn. Các tác phẩm thường mang đậm dấu ấn cá nhân của tác giả, từ cách kể chuyện độc đáo đến việc sử dụng ngôn ngữ đầy tính biểu tượng. Khái niệm về hiện thực trở nên đa dạng và phong phú hơn, không còn bị gò bó trong những khuôn khổ truyền thống.

5.1. Bản Chất của Mô Hình Hiện Thực Sắp Đặt

Tính chất chủ quan và sáng tạo trong việc thể hiện hiện thực. Thay vì chỉ đơn thuần phản ánh thế giới xung quanh, các nhà văn tạo ra một phiên bản riêng của nó, mang đậm dấu ấn cá nhân và quan điểm nghệ thuật của mình.

5.2. Ảnh hưởng đến Nhân vật và Cốt Truyện

Cách tiếp cận này cho phép các nhà văn thử nghiệm với nhiều hình thức và kỹ thuật khác nhau, từ việc xây dựng nhân vật phức tạp và đa chiều đến việc tạo ra những cốt truyện phi tuyến tính và đầy bất ngờ.

VI. Ứng Dụng Nghiên Cứu Văn Học Việt Nam Hiện Đại

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần vào thành quả nghiên cứu nói chung, phục vụ cho việc nghiên cứu, học tập và giảng dạy bộ môn lí thuyết và lịch sử văn học, văn học Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu này không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về văn học Việt Nam sau 1986 mà còn cung cấp những công cụ lý luận hữu ích để phân tích và đánh giá các tác phẩm văn học khác.

6.1. Ứng dụng trong Giảng Dạy và Nghiên Cứu Văn Học

Áp dụng các mô hình và phân tích để nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu về văn học Việt Nam. Các sinh viên và nhà nghiên cứu có thể sử dụng các kết quả này để tiếp cận các tác phẩm một cách sâu sắc và toàn diện hơn.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu về sự tác động của các yếu tố xã hội, văn hóa và chính trị đối với sự phát triển của văn học Việt Nam. Đồng thời, cũng cần khám phá thêm các mô hình và xu hướng mới trong văn học để có cái nhìn toàn diện và cập nhật về sự phát triển của văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Lý luận văn học (Mã số: 62 22 01 20) với đề tài "Mối quan hệ giữa văn học và hiện thực qua tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986" của nghiên cứu sinh Đinh Văn Thuần, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TS Đinh Xuân Dũng và PGS. TS Phạm Xuân Thạch, được bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2017). Công trình đặt nền móng tiên phong trong việc tái cấu trúc hệ hình nhận thức về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực tại Việt Nam trong kỷ nguyên Đổi mới và hội nhập toàn cầu.

graph TD
    A["Hiện thực đời sống (Vô hạn)"] -->|Mã hóa & Phiên dịch| B["Không gian Ký hiệu quyển (Semiosphere)"]
    B --> C["Tác phẩm Tiểu thuyết (Mô hình nghệ thuật hữu hạn)"]
    C --> D["Mô hình Hiện thực Mô phỏng (Mimetic Model)"]
    C --> E["Mô hình Hiện thực Sắp đặt (Installation Model)"]
    D --> F["Trần thuật phân cấp, nhân vật tính cách, xung đột nhân quả"]
    E --> G["Trần thuật đa trị, nhân vật phân rã/thử nghiệm, dòng ý thức & nhại"]

Bối cảnh khoa học và tính tiên phong của nghiên cứu

Trong tiến trình hiện đại hóa lý luận văn học Việt Nam thế kỷ XX, do điều kiện lịch sử đặc thù gắn liền với các cuộc kháng chiến vệ quốc, mối quan hệ giữa văn học và hiện thực phần lớn bị quy phạm hóa trong khuôn khổ của lý luận phản ánh luận cơ học và mỹ học xã hội chủ nghĩa. Bước sang thời kỳ Đổi mới (sau năm 1986), sự chuyển đổi mô hình kinh tế - xã hội và quá trình mở cửa tiếp nhận các trào lưu triết học, lý thuyết phê bình hiện đại phương Tây đã tạo ra một thực tiễn sáng tác bùng nổ, đa tạp. Tuy nhiên, đời sống học thuật trong nước rơi vào thế lưỡng phân nan giải: một mặt duy trì quán tính phản ánh luận giáo điều (quá đề cao tính quyết định tuyệt đối của hiện thực khách quan), mặt khác tiếp nhận cơ học chủ nghĩa hậu cấu trúc cực đoan (tuyệt đối hóa tính tự trị của văn bản, phủ nhận hoàn toàn mối liên hệ giữa văn học và đời sống). Luận án giải quyết triệt để điểm nghẽn học thuật này bằng cách xác lập một hệ hình lý thuyết trung gian: xem văn học như một quá trình mô hình hóa hiện thực thông qua cơ chế ký hiệu học văn hóa và lý thuyết trò chơi nghệ thuật.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

1. Thiếu vắng một khung lý thuyết dung hợp mang tính giải minh: Các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận tiểu thuyết Đổi mới từ góc độ thi pháp học hình thức hoặc phê bình xã hội học thuần túy, thiếu một nền tảng nhận thức luận nhất quán để lý giải cơ chế chuyển hóa giữa thực tại đời sống và thực tại nghệ thuật.
2. Sự bất cập trong việc phân loại các hình thái tiểu thuyết: Thực tiễn tiểu thuyết 30 năm (1986–2016) vận động với hàng trăm tác phẩm cách tân mạnh mẽ nhưng giới phê bình thường chỉ gán nhãn đơn giản là "tiểu thuyết hiện thực", "tiểu thuyết tâm lý" hoặc "tiểu thuyết hậu hiện đại" mà chưa chỉ ra được nguyên tắc tổ chức mô hình thế giới nội tại chi phối cấu trúc tác phẩm.

Câu hỏi nghiên cứu và Giả thuyết khoa học

• RQ1: Bản chất của mối quan hệ giữa văn học và hiện thực cần được tái nhận thức như thế nào trong kỷ nguyên văn hóa hậu cấu trúc và ký hiệu học?
• RQ2: Tiểu thuyết thực hiện chức năng mô hình hóa thế giới thông qua những cơ chế cấu trúc tự sự và mã thể loại nào?
• RQ3: Đâu là những mô hình hiện thực tiêu biểu chi phối diện mạo và tiến trình vận động của tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986–2016?

Giả thuyết nghiên cứu: Văn học không sao chép nguyên mẫu hiện thực cơ học và cũng không phải là trò chơi ngôn ngữ khép kín vô quy chiếu; tác phẩm văn học là một mô hình nghệ thuật hữu hạn mô hình hóa thế giới vô hạn thông qua thao tác phiên dịch ký hiệu học, vận hành tương hợp với cơ chế trò chơi nghệ thuật (game mechanism) nhằm kiến tạo những trật tự nghĩa mới về nhân sinh.

Phạm vi và quy mô nghiên cứu

• Thời gian khảo sát: 30 năm vận động văn học (1986–2016).
• Quy mô ngữ liệu: Tập trung khảo sát hệ thống tiểu thuyết tiêu biểu của các tác giả trung tâm thời kỳ Đổi mới như Ma Văn Kháng, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Bảo Ninh, Chu Lai, Nguyễn Bình Phương, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Thuận, Châu Diên, Đoàn Minh Phượng,...

---

Literature Review và Positioning

Tổng hợp các dòng mạch lý thuyết kinh điển

Mối quan hệ giữa văn chương và thực tại là trục tư duy xuyên suốt lịch sử mỹ học phương Tây và phương Đông:

• Truyền thống Mô phỏng (Mimesis): Khởi nguồn từ Plato và Aristotle, được đúc kết quy mô trong công trình Mimesis: Dépression de la réalité dans la littérature occidentale (1946) của Erich Auerbach, khẳng định nghệ thuật bắt chước và tái tạo tự nhiên theo nguyên lý xác thực hoặc có thể xảy ra.
• Phản ánh luận Marxist và các biến thể: Kế thừa chủ nghĩa duy vật biện chứng của Karl Marx, Friedrich Engels và V.I. Lenin, các nhà lý thuyết Marxist phương Tây như Georg Lukács (The Theory of the Novel), Christopher Caudwell (Illusion and Reality) và Pierre Macherey (A Theory of Literary Production, 1978) đã từng bước chuyển dịch từ quan niệm phản ánh thụ động sang xem tác phẩm như một hình thái sản xuất ý thức xã hội, nơi nhà văn tái cấu trúc các quy ước ngôn ngữ và hệ tư tưởng.
• Bước ngoặt ngôn ngữ và sự giải trung tâm: Ferdinand de Saussure (Cours de linguistique générale, 1916) xác lập tính võ đoán của ký hiệu và phân tách trục ý nghĩa (signifié/signifiant) với trục giá trị hệ thống. Đến chủ nghĩa hậu hiện đại và giải cấu trúc (Roland Barthes, Jacques Derrida, Michel Foucault, Julia Kristeva), văn bản bị cắt đứt khỏi thực tại khách quan để trở thành mạng lưới liên văn bản tự quy chiếu, một "hiện thực thậm phồn" (hyperreality) như Jean Baudrillard nhận định.

Bối cảnh tranh luận học thuật tại Việt Nam

Tiến trình nhận thức mối quan hệ văn học - hiện thực tại Việt Nam sau năm 1986 trải qua ba giai đoạn bản lề:

1. Giai đoạn khởi xướng (1978–1987): Các phát pháo lệnh của Hoàng Ngọc Hiến (1979) về "hiện thực phải đạo" và Nguyễn Minh Châu (1987) với Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa mở đường cho quyền được nói sự thật của nhà văn.
2. Giai đoạn tranh luận lý luận bùng nổ (1988–1995): Bài viết chấn động Về vấn đề văn học phản ánh hiện thực (1988) của Lê Ngọc Trà khẳng định: "Trên bình diện lý luận nghệ thuật (khác với bình diện lý luận phản ánh), văn học trước hết không phản ánh hiện thực mà là sự nghiền ngẫm về hiện thực". Luận điểm này kích hoạt các cuộc đối thoại học thuật sâu sắc từ Phương Lựu, Đinh Xuân Dũng, Hà Minh Đức và Trần Đình Sử.
3. Giai đoạn tái cấu trúc và hội nhập lý thuyết (1995–2016): Trần Đình Sử phát triển quan niệm văn học như một hành vi kiến tạo diễn ngôn và "nguồn ký hiệu sinh nghĩa", trong khi Trần Thiện Khanh tiếp cận hiện thực như một kiến tạo diễn ngôn bị chế định bởi hệ tư tưởng.

TIẾN TRÌNH TRANH LUẬN LÝ LUẬN VỀ HIỆN THỰC TẠI VIỆT NAM (1978 - 2016)

Định vị công trình trong tương quan quốc tế

Luận án định vị nghiên cứu của mình thông qua việc đối thoại trực tiếp với hai công trình kinh điển thế giới:

1. So sánh với Erich Auerbach (Mimesis, 1946): Nếu Auerbach khảo sát sự biểu hiện thực tại qua tiến trình lịch sử văn học phương Tây từ Homer đến Virginia Woolf dựa trên sự tương thích phong cách học, thì luận án đặt mimesis vào cấu trúc ký hiệu học văn hóa hiện đại để chứng minh mimesis chỉ là một trong hai phương thức mô hình hóa hiện thực.
2. Kế thừa và ứng dụng Yuri Lotman (The Structure of the Artistic Text, 1970): Tiếp thu luận điểm của Trường phái Tartu – Moskva, luận án vận dụng khái niệm "ngôn ngữ mô hình hóa thứ cấp" để giải mã văn bản nghệ thuật như một không gian ký hiệu quyển (semiosphere), nơi diễn ra sự phiên dịch giữa các hệ thống mã hóa văn hóa.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá trong tư duy lý luận văn học tại Việt Nam bằng cách giải quyết triệt để đối kháng giữa phản ánh luận và giải cấu trúc luận:

• Xác lập luận đề "Văn học là hình thức mô hình hóa hiện thực": Văn học không phải bản sao cơ học của thực tại, cũng không phải là diễn ngôn rỗng. Dẫn xuất từ tư tưởng của Yuri Lotman: "Tác phẩm nghệ thuật là mô hình hữu hạn của một thế giới vô hạn... Nó là sự phản ánh một hiện thực này vào một hiện thực khác, có nghĩa, nó bao giờ cũng là sự phiên dịch".
• Hệ thống hóa 4 Tiền đề lý thuyết cốt lõi (Theoretical Propositions):
  • P1: Hiện thực trong tác phẩm văn học đóng vai trò là chất liệu ký hiệu học; quá trình sáng tạo là quá trình mã hóa hiện thực qua hệ thống ký hiệu thứ cấp.
  • P2: Sự tương thích giữa cơ chế trò chơi nghệ thuật (ludic structure) và văn bản học: Tác phẩm thiết lập một "khung nghệ thuật" (artistic frame) nơi độc giả chấp nhận quy ước tự nguyện đình chỉ lòng hoài nghi (willing suspension of disbelief).
  • P3: Thể loại tiểu thuyết đóng vai trò là một "siêu mã" (macro-code) quy định nhãn quan giá trị và phương thức kiến tạo bức tranh thế giới của tác giả tiềm ẩn (implied author).
  • P4: Mối quan hệ giữa văn học và hiện thực vận động qua hai trục cơ bản: Trục mô phỏng (dựa trên sự tương đồng, tính nhân quả và liên tục) và Trục sắp đặt (dựa trên sự lắp ghép, đứt gãy, giải cấu trúc và hoán vị).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Ký hiệu học văn hóa Tartu - Moskva (Yuri Lotman) + Thi pháp học Tự sự (Gérard Genette, Boris Uspensky) + Lý thuyết trò chơi nghệ thuật (Johan Huizinga, Roger Caillois, R. Wilson, N. Tamarchenko).

                    KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG HỢP CỦA LUẬN ÁN
                BỐN CẤP ĐỘ PHÂN TÍCH VĂN BẢN TIỂU THUYẾT:
       [1. Khung thế giới] ➔ [2. Cốt truyện] ➔ [3. Nhân vật] ➔ [4. Trần thuật]

Bốn cấp độ giải mã cấu trúc mô hình hiện thực trong tác phẩm:

1. Vị thế chủ thể giao tiếp và bức tranh thế giới: Xác lập thỏa ước tiếp nhận giữa tác giả tiềm ẩn, người trần thuật và người đọc tiềm năng thông qua việc kiến tạo không - thời gian nghệ thuật (chronotope).
2. Tổ chức cốt truyện và biến cố: Phân tích cấu trúc sự kiện, xung đột và trật tự ngữ đoạn (tuyến tính nhân quả so với phân mảnh, dòng ý thức).
3. Tổ chức hệ thống nhân vật: Nhận diện sự dịch chuyển từ nhân vật loại hình/tính cách sang nhân vật phân rã, tẩy trắng và nhân vật thử nghiệm.
4. Tổ chức diễn ngôn và điểm nhìn trần thuật: Khảo sát hệ thống trần thuật phân cấp (đơn thoại/toàn tri) đối sánh với hệ thống trần thuật đa trị (đa thanh, nhại, lai ghép ngôn ngữ).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng Thực tại luận phê phán (Critical Realism) kết hợp với Ký hiệu học kiến tạo (Constructivist Semiotics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc (Multi-level structural design) cho phép khảo sát đối tượng từ bình diện vĩ mô (diễn trình lịch sử - văn hóa Đổi mới) đến vi mô (cấu trúc ngữ đoạn, điểm nhìn, vi từ ngữ của văn bản tiểu thuyết).

graph LR
    subgraph "Vĩ mô (Macro-level)"
        A["Bối cảnh Văn hóa - Lịch sử Đổi mới (1986-2016)"]
    end
    subgraph "Trung mô (Meso-level)"
        B["Hệ hình Thể loại & Mã Ký hiệu quyển"]
    end
    subgraph "Vi mô (Micro-level)"
        C["Tổ chức Trần thuật, Điểm nhìn, Ngôn từ, Nhân vật"]
    end
    A --> B --> C

Quy trình nghiên cứu hệ thống

1. Phương pháp Loại hình học (Typological Method): Phân xuất toàn bộ diện mạo tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 thành hai mô hình hiện thực hạt nhân: Mô hình Hiện thực Mô phỏng (Simulative/Mimetic Reality Model) và Mô hình Hiện thực Sắp đặt (Installation Reality Model).
2. Phương pháp Hệ thống cấu trúc (Systemic-Structural Approach): Xem xét từng tác phẩm như một hệ thống nghệ thuật toàn vẹn, trong đó các yếu tố đề tài, cốt truyện, nhân vật, giọng điệu liên kết chặt chẽ theo những luật lệ nội tại.
3. Phương pháp Tiếp cận liên ngành (Interdisciplinary Cultural Analysis): Kết hợp lý luận văn học với nhân học văn hóa, triết học hiện sinh và ngôn ngữ học ứng dụng để cắt nghĩa sự tương tác giữa biến chuyển xã hội Việt Nam thời kỳ kinh tế thị trường với sự thay đổi trong cảm quan nghệ thuật của nhà văn.
4. Phương pháp Tự sự học (Narratological Textual Analysis): Sử dụng các công cụ phân tích điểm nhìn (focalization), khoảng cách trần thuật, cấu trúc đa giọng điệu (polyphony) để định lượng và định tính các biến thể diễn ngôn.

Tiêu chí chọn mẫu và Kiểm chứng ngữ liệu (Corpus Sampling)

• Mẫu khảo sát định tính chuyên sâu: Lựa chọn hơn 50 tiểu thuyết tiêu biểu nhất trong 30 năm Đổi mới, đáp ứng đồng thời 3 tiêu chí: (1) Được giới chuyên môn thừa nhận về giá trị nghệ thuật và tính cách tân; (2) Tiêu biểu cho các xu hướng mỹ học của từng giai đoạn; (3) Đại diện cho phổ tác giả đa dạng (thế hệ nhà văn chiến tranh chuyển đổi và thế hệ nhà văn xuất hiện sau 1986).
• Quy trình Tam giác đạc ngữ liệu (Triangulation): Đối chiếu văn bản tác phẩm với các văn bản tự phản tư của tác giả (tiểu luận, phỏng vấn), văn bản phê bình đương thời và các lý thuyết văn học thế giới tương ứng nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Định vị và giải mã toàn diện "Mô hình Hiện thực Mô phỏng"

• Bản chất: Dựa trên nguyên lý tái hiện đời sống theo logic xác thực của tự nhiên và xã hội. Nhà văn xây dựng tác phẩm như một thực thể hoàn kết, phản ánh sự xung đột giữa con người và hoàn cảnh.
• Biểu hiện tự sự:
  • Tổ chức truyện kể: Duy trì tính thống nhất chặt chẽ của hệ thống motif chủ đề; sự kiện được tổ chức theo quan hệ nhân quả và thời gian tuyến tính (tiêu biểu như Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú của Ma Văn Kháng; Bến không chồng của Dương Hướng; Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai).
  • Nhân vật truyện kể: Ưu trội mô hình nhân vật tính cách với chiều sâu nội tâm, đấu tranh gay gắt giữa phần "con" và phần "người", giữa lý tưởng và đời thường; duy trì nguyên tắc phân tuyến thẩm mỹ.
  • Trần thuật: Ưu thế tuyệt đối của hệ thống trần thuật phân cấp với người kể chuyện ngôi thứ ba toàn tri nắm giữ chân lý tối thượng, ngôn ngữ mang tính phong cách hóa cao độ.

2. Định vị và giải mã bản chất đột phá của "Mô hình Hiện thực Sắp đặt"

• Bản chất: Chuyển dịch từ việc tái hiện sang việc "sắp đặt" các mảnh vỡ hiện thực theo ý thức chơi và nguyên lý giải cấu trúc. Tác phẩm không đưa ra một bức tranh hoàn kết mà trao cho người đọc quyền đồng kiến tạo nghĩa. Dẫn chứng nhận định của Antoine Compagnon: "Văn chương khai thác các đặc tính quy chiếu của ngôn ngữ, các hành vi ngôn ngữ của văn chương là hư cấu, nhưng một khi ta đã đi vào văn chương, đã yên vị ở đó, thì hoạt động của các hành vi ngôn ngữ hư cấu hệt như hoạt động của các hành vi ngôn ngữ có thực, ở ngoài văn chương".
• Biểu hiện tự sự:
  • Tổ chức truyện kể: Triệt tiêu cốt truyện truyền thống, vận hành theo dòng ý thức, lắp ghép các mảnh vỡ thời gian, xóa nhòa biên giới thực - ảo, lai ghép thể loại (tiểu thuyết - nhật ký, tiểu thuyết - hồ sơ tư liệu) như trong Cơ hội của chúa (Nguyễn Việt Hà), Thoạt kỳ thủy, Vắng mặt, Ngồi (Nguyễn Bình Phương), Chinatown, Paris 11 tháng 8 (Thuận).
  • Nhân vật truyện kể: Xuất hiện xu hướng "tẩy trắng" (bleaching) và mô hình nhân vật phân rã – nhân vật mất tên, mất lai lịch, trở thành những mảnh ghép tâm lý vô thức hoặc các biểu tượng thử nghiệm ý niệm.
  • Trần thuật: Thiết lập vị thế ưu thắng của hệ thống trần thuật đa trị (polyphonic narration); sử dụng triệt để thủ pháp "nhại" (parody), giễu nhại đại tự sự và giải phóng ngôn từ lai ghép tự do.

3. Phát hiện quy luật cộng sinh và chuyển hóa thẩm mỹ

Luận án chứng minh hai mô hình này không loại trừ nhau một cách siêu hình mà cùng tồn tại, thẩm thấu và chuyển hóa lẫn nhau trong thực tiễn sáng tác của cùng một tác giả (ví dụ: sự dịch chuyển từ mô hình mô phỏng sang sắp đặt trong tiến trình sáng tác của Nguyễn Bình Phương hay Hồ Anh Thái), tạo nên tính đa thanh, đa hệ hình của văn xuôi Việt Nam hiện đại.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý luận (Theoretical Implications): Cung cấp một khung nhận thức luận mới thay thế cho lối tư duy phản ánh nhị nguyên xơ cứng; bổ sung các khái niệm phân tích công cụ hữu hiệu (mô hình hóa, khung nghệ thuật, mô hình sắp đặt, trần thuật đa trị) vào hệ thống thuật ngữ lý luận văn học tại Việt Nam.
• Về mặt Phương pháp luận (Methodological Implications): Xác lập quy trình nghiên cứu liên ngành mẫu mực giữa ký hiệu học văn hóa và tự sự học cấu trúc, có khả năng chuyển giao và áp dụng để khảo sát các thể loại văn học khác (thơ ca, kịch bản, ký sự) hoặc các giai đoạn văn học khác.
• Về mặt Thực tiễn và Sáng tác (Practical Implications): Giúp các nhà văn ý thức sâu sắc hơn về các khả năng tạo nghĩa của ngôn ngữ và hình thức thể loại; định hướng bạn đọc tiếp cận các tác phẩm thể nghiệm phức cảm mà không rơi vào định kiến "khó hiểu" hay "xa rời hiện thực".
• Về mặt Giáo dục và Chính sách (Policy/Pedagogical Implications): Cung cấp tài liệu tham khảo nền tảng cho việc đổi mới chương trình giảng dạy Ngữ văn ở bậc đại học và sau đại học; gợi ý các nhà quản lý văn hóa một cái nhìn cởi mở, tôn trọng quy luật tự trị và bản chất tìm tòi nghệ thuật của người nghệ sĩ.

---

Limitations và Future Research

Giới hạn nghiên cứu (Limitations)

1. Giới hạn thể loại: Luận án tập trung chuyên sâu vào thể loại tiểu thuyết – thể loại trung tâm của tiến trình Đổi mới, do đó chưa có điều kiện kiểm chứng toàn diện mô hình lý thuyết này trên các thể loại văn xuôi ngắn (truyện ngắn, tản văn) hay các thể loại phi hư cấu (tiểu luận, phóng sự).
2. Độ bao phủ của ngữ liệu ngoài luồng: Do giới hạn tiếp cận tư liệu học thuật chính thống tại thời điểm bảo vệ (2017), luận án chủ yếu khảo sát các tiểu thuyết được xuất bản và lưu hành chính thức trong nước, chưa bao quát đầy đủ mảng tiểu thuyết hải ngoại hoặc các ấn phẩm xuất bản độc lập trên không gian mạng.
3. Mức độ lượng hóa ký hiệu học: Mặc dù sử dụng phương pháp cấu trúc, việc giải mã văn bản vẫn chủ yếu dựa trên thao tác phân tích định tính và thẩm bình ngữ nghĩa học, chưa áp dụng các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) hay phân tích dữ liệu lớn (Big Data Text Mining) đối với toàn bộ văn bản tiểu thuyết.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda)

• Mở rộng phạm vi thể loại: Vận dụng khung lý thuyết mô hình hóa hiện thực để giải mã các hiện tượng cách tân trong thơ ca đương đại và kịch nghệ Việt Nam từ sau 1986 đến nay.
• Nghiên cứu văn học mạng và tiểu thuyết kỹ thuật số (Digital Literature): Khảo sát sự biến đổi của mô hình hiện thực sắp đặt dưới sự tác động của siêu văn bản (hypertext), đa phương tiện và trí tuệ nhân tạo.
• Nghiên cứu so sánh khu vực Đông Á: Mở rộng đối sánh mô hình hiện thực trong tiểu thuyết Đổi mới của Việt Nam với tiểu thuyết thời kỳ "Vết thương" / "Tân hiện thực" tại Trung Quốc và tiểu thuyết hậu chiến tranh tại Hàn Quốc nhằm xác lập bản đồ ký hiệu học văn hóa khu vực.
• Tích hợp nhân văn số (Digital Humanities): Xây dựng kho ngữ liệu số và áp dụng các thuật ngữ phân tích tần suất diễn ngôn, biểu đồ mạng lưới nhân vật (character network analysis) để kiểm chứng định lượng tính xác thực của hai mô hình hiện thực.

---

Tác động và ảnh hưởng

                               CÁC KHÔNG GIAN TÁC ĐỘNG CỦA LUẬN ÁN

• Tác động học thuật và Trích dẫn khoa học: Giải tỏa điểm nghẽn nhận thức luận kéo dài nhiều thập kỷ tại Việt Nam; trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lý luận văn học, Văn học Việt Nam và Văn học so sánh.
• Tác động đến công tác phê bình văn học đương đại: Cung cấp hệ thống tiêu chí khoa học chuẩn xác giúp các nhà phê bình đánh giá đúng mức những tìm tòi nghệ thuật gai góc, tránh việc quy chụp các tác phẩm giải cấu trúc/hậu hiện đại là tiêu cực hay suy đồi đạo đức.
• Ảnh hưởng đến đào tạo và nghiên cứu học đường: Đóng góp trực tiếp vào việc tái cấu trúc các chuyên đề giảng dạy cao học tại Khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội) và các viện nghiên cứu chuyên ngành.
• Ý nghĩa quốc tế hóa nghiên cứu văn học Việt Nam: Đặt văn học Việt Nam Đổi mới vào hệ quy chiếu lý thuyết chung của thế giới, chứng minh khả năng đối thoại sòng phẳng của lý luận văn học Việt Nam với các trường phái ký hiệu học và tự sự học quốc tế.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Lý luận văn học: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp (Ký hiệu học văn hóa + Tự sự học + Lý thuyết trò chơi) có tính ứng dụng cao để triển khai các đề tài nghiên cứu liên quan đến tiến trình hiện đại hóa văn học.
• Nhà nghiên cứu Lịch sử Văn học Việt Nam: Có được một công cụ phân kỳ và phân loại tiểu thuyết Đổi mới dựa trên bản chất cấu trúc mỹ học thay vì chỉ căn cứ vào mốc thời gian cơ học hay đề tài phản ánh.
• Giới Phê bình và Sáng tác Văn học: Nhận diện rõ các quy luật vận động của thể loại, từ đó định hình ý thức sáng tạo hoặc nâng cao tính chuyên nghiệp, tính lý luận trong các bài viết thẩm bình tác phẩm.
• Nhà hoạch định Chính sách Văn hóa - Giáo dục: Có thêm luận cứ khoa học để xây dựng chiến lược phát triển nền văn học dân tộc theo hướng đa dạng, nhân văn, dân chủ và hội nhập quốc tế sâu rộng.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án trong việc mở rộng các lý thuyết sẵn có?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng lý thuyết Ký hiệu học văn hóa của Yuri Lotman và Lý thuyết trò chơi nghệ thuật vào không gian tiểu thuyết Việt Nam Đổi mới. Luận án đã khái niệm hóa thành công hai phạm trù: Mô hình Hiện thực Mô phỏng và Mô hình Hiện thực Sắp đặt. Bằng cách xem thể loại như một "mã văn hóa", luận án đã chứng minh tiểu thuyết không sao chép hiện thực mà là quá trình "phiên dịch" hiện thực thành một cấu trúc ký hiệu mang nhãn quan giá trị của tác giả tiềm ẩn, từ đó khắc phục triệt để tính chất nhị nguyên đối kháng giữa phản ánh luận Marxist cổ điển và thuyết tự trị văn bản hậu hiện đại.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án vượt trội hơn các nghiên cứu trước đây như thế nào?

Trả lời: So sánh với các công trình nghiên cứu thi pháp học truyền thống (thường khảo sát riêng rẽ không - thời gian, nhân vật hoặc nghệ thuật trần thuật) hoặc các nghiên cứu xã hội học văn học (chỉ chú trọng nội dung phản ánh xã hội), luận án xác lập một phương pháp luận phân tích cấu trúc đa tầng bậc (Vĩ mô: Ký hiệu quyển văn hóa; Trung mô: Mã thể loại tiểu thuyết; Vi mô: Cấu trúc truyện kể - nhân vật - diễn ngôn trần thuật). Sự kết hợp chặt chẽ giữa Ký hiệu học Tartu - Moskva và Tự sự học của Gérard Genette giúp việc bóc tách văn bản đạt đến độ chính xác và tính khách quan khoa học cao độ.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là tính chất hư cấu và trò chơi không hề làm triệt tiêu tính chân thực của tác phẩm, mà ngược lại, chính mô hình hiện thực sắp đặt (vốn bị coi là hoang đường, phân mảnh, phi lý tính) lại có khả năng phản ánh sâu sắc hơn bản chất tâm lý và những chấn thương vô thức của con người thời kỳ hậu chiến và kinh tế thị trường. Thực tại trong tiểu thuyết sắp đặt không nằm ở sự kiện bề mặt mà nằm ở chiều sâu của sự tự vấn hiện sinh và sự giải phóng năng lượng ngôn từ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án xây dựng một ma trận phân tích gồm 4 bước chuẩn hóa:

1. Xác định ranh giới khung nghệ thuật và thỏa ước tiếp nhận của tác phẩm.
2. Bóc tách cấu trúc cốt truyện (tuyến tính/nhân quả so với phi tuyến/dòng ý thức).
3. Định loại mô hình nhân vật (tính cách/điển hình so với phân rã/thử nghiệm).
4. Phân tích hệ thống trần thuật (phân cấp/đơn trị so với đa trị/nhại ngôn từ). Quy trình 4 bước này có thể tái lập hoàn toàn trên bất kỳ kho ngữ liệu tiểu thuyết nào khác.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Trả lời: Trọng tâm là chuyển dịch từ nghiên cứu văn bản tĩnh sang Ký hiệu học văn hóa số (Digital Cultural Semiotics). Lộ trình gồm: (1) Mở rộng khung mô hình hóa sang các thể loại phi hư cấu và văn học mạng; (2) Thiết lập cơ sở dữ liệu ngôn liệu học số để đo lường các mạng lưới từ vựng và cấu trúc trần thuật của văn học Đổi mới; (3) Triển khai nghiên cứu so sánh khu vực Đông Á và Đông Nam Á để định vị tính đặc thù của tiến trình giải cấu trúc hiện thực trong các nền văn học hậu thuộc địa và chuyển đổi kinh tế.

---

Kết luận

1. Tái cấu trúc nhận thức luận: Luận án đã xác lập luận đề mang tính bản lề: Văn học là hình thức mô hình hóa hiện thực thông qua cơ chế phiên dịch ký hiệu học và trò chơi nghệ thuật, chấm dứt thế bế tắc kéo dài nhiều thập kỷ giữa phản ánh luận ngây thơ và chủ nghĩa giải cấu trúc cực đoan.
2. Khái quát hai mô hình hiện thực trụ cột: Định danh, mô tả và luận giải thấu đáo bản chất cấu trúc của Mô hình Hiện thực Mô phỏng và Mô hình Hiện thực Sắp đặt như hai nguyên tắc thẩm mỹ chi phối diện mạo tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986–2016.
3. Đột phá trong phân tích tự sự: Làm sáng tỏ sự chuyển dịch mang tính hệ hình từ cấu trúc cốt truyện nhân quả sang dòng ý thức/lắp ghép; từ nhân vật tính cách điển hình sang nhân vật phân rã/thử nghiệm; từ trần thuật phân cấp đơn trị sang trần thuật đa trị, giễu nhại và đa thanh.
4. Xác lập khung phân tích liên ngành chuẩn mực: Tích hợp thành công Ký hiệu học văn hóa Tartu - Moskva, Tự sự học cấu trúc và Lý thuyết trò chơi nghệ thuật thành một công cụ nghiên cứu văn bản có giá trị ứng dụng cao.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về thi pháp học thể loại, xã hội học văn học, ký hiệu học không gian và nghiên cứu so sánh tiến trình hiện đại hóa văn học khu vực Đông Á.
6. Giá trị di sản bền vững: Công trình không chỉ là cột mốc học thuật quan trọng trong nghiên cứu văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới mà còn cung cấp tài liệu lý luận chuẩn mực, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, đào tạo đại học và sau đại học chuyên ngành Ngữ văn tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề chống lại mimèsis và chủ trương nhấn mạnh đến tính tự trị của văn học đối với thực tại, đối với cái quy chiếu, với thế giới, và bảo vệ luận đề về quyền tối thượng của hình thức đối với nội dung, của từ ngữ đối với nội dung, của cái biểu đạt đối với cái được biểu đạt, của ý nghĩa đối với sự thể hiện, hay nói cách khác, văn học không phản ánh hiện thực [38, tr. Giữa hai cực đối lập ấy là lịch sử các quan niệm rất phong phú, đa dạng về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực. Luận án của chúng tôi không thể miêu tả chi tiết lịch sử phức tạp đó mà chỉ đặt mục tiêu tổng quan những tư tưởng then chốt về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực trong dòng vận động của các lý thuyết văn học; từ đó tạo tiền đề lý luận, lý giải sự vận động, đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986. Từ thế kỷ XIX trở về trước, trong tư duy lý luận phương Tây, dù cách hiểu đa dạng nhưng các lý thuyết văn học đều có điểm chung quan trọng, cho rằng văn học có khả năng nhận thức và biểu hiện thế giới khách quan.

Sylvan Barnet, Morton Berman, William Burto trong sách Nhập môn văn học cho rằng, một cách khái quát nhất, có thể phân chia các lý thuyết văn học thành ba loại, ba khuynh hướng tiếp cận và xử lý hiện thực của văn học: thuyết bắt chước; thuyết biểu hiện; thuyết cảm xúc [11]. Thuyết biểu hiện cho rằng, nghệ sĩ chủ yếu không phải là người bắt chước hiện thực mà là người biểu hiện những tình cảm của mình: “Người ta giãi bày những nỗi đau trên trang sách, lặp lại và trình bày lại những 6 (LUAN.1986 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1986 cảm xúc là để làm chủ được chúng” [11, tr. Công việc của họ “là xem xét sự vật không phải như chúng tồn tại. mà như chúng hiện ra đối với những cảm giác và những ham mê” [11, tr.

Thuyết cảm xúc có liên quan mật thiết đến thuyết biểu hiện khi cho rằng, công trình nghệ thuật phải gây được một cảm xúc đặc biệt ở người tiếp nhận: “Nghệ thuật là một hoạt động của con người mà thực chất là con người thông qua một số ký hiệu bên ngoài có ý thức truyền cho những người khác những tình cảm mà nó thể nghiệm, để những người khác bị nhiễm những tình cảm này, cùng thể nghiệm chúng” [11, tr. Thuyết cảm xúc khẳng định, sự kích thích gây ra những cảm xúc có thể có ích: làm nguội dịu tâm hồn, hoặc đáp ứng nhu cầu tổ chức cảm xúc thành mẫu hình đẹp, dễ chịu. Thuyết bắt chước bắt đầu từ Aristote, khẳng định nghệ thuật là sự bắt chước điều gì đó. Bắt chước là xu hướng tự nhiên của con người, và để tạo ra nghệ thuật, bắt chước kết hợp (bao hàm) tiết tấu và sự cách điệu kết hợp với sự hài hòa.

Aristote cho rằng, mimèsis không chỉ là bắt chước, nó còn là sự tái tạo, tái hiện, bao hàm sự bắt chước “sát sườn” tự nhiên, kết hợp với sự hài hòa. Ông khẳng định nghệ thuật cao hơn lịch sử bởi vì lịch sử phải gắn với sự kiện, còn nghệ thuật thì hoàn thiện tự nhiên, không trình bày cái đã xảy ra mà trình bày cái có thể xảy ra: “Người nghệ sĩ không bắt chước một cách nô dịch, mà anh ta tái tạo thực tại và giới thiệu nó với chúng ta trong một cái mẫu ở đó ta thấy được bản chất của nó sáng rõ hơn. Bắt chước của người nghệ sĩ trong chừng mực nào đó là sáng tạo, trong đó có sự tham gia của trí tưởng tượng, của sự đoán nhận, sự giải thích; nó phản ánh một cách nhìn đặc biệt về thực tại” [11, tr. Ngoài sự thích thú, văn học còn đem lại tri thức, trong đó có loại tri thức thông thường góp phần mở mang trí tuệ nhưng đáng chú ý hơn là loại tri thức đặc biệt khiến ta hiểu biết thêm về con người.

Thuyết bắt chước với hạt nhân là mimèsis của Aristote có sức ảnh hưởng to lớn trong lịch sử lý luận văn học phương Tây nói riêng, thế giới nói chung, là một trong những cơ sở tạo sinh quan trọng của chủ nghĩa hiện thực, của lý luận văn học marxist với nền tảng phản ánh luận sau này. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Marx khẳng định quan niệm biện chứng, duy vật, đề cập đến tính phức tạp, năng động của nhận thức, khẳng định ý thức không chỉ phản ánh mà còn sáng tạo và về bản chất, con người có khả năng nhận thức chân lý khách quan. Trong lĩnh vực văn học, phản ánh luận phát triển theo nhiều khuynh hướng, tạo ra nhiều phiên bản khác nhau chứ 7 (LUAN.1986 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1986 không thuần nhất. Về cơ bản có thể kể đến nhánh phản ánh luận ở các nước xã hội chủ nghĩa và phản ánh luận theo tư tưởng của các nhà marxist phương Tây.

Trên nền tảng tư tưởng của Marx và Angels, Lenin tiếp tục phát triển phản ánh luận và được các nhà lý luận văn học ở các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là Xô viết, Trung Quốc và Việt Nam trình bày, diễn giải, sử dụng trong phần lớn thời gian của thế kỷ XX. Trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, các nhà lý luận văn học marxist phát triển thành các hệ thống rất đa dạng, phong phú. Cũng cần phải nói thêm, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Marx khi bàn về văn học, nghệ thuật thường chỉ đưa ra những luận điểm nằm rải rác và phân tán, ít được phát triển sâu. Trong công trình Chủ nghĩa Marx và phê bình văn học [63], tác giả Terry Eagleton đã chứng minh lý luận, phê bình văn học marxist phát triển phong phú với nhiều khúc quanh, sự phân tán.

Marx, Angels và cả Lenin đã chịu nhiều sự diễn giải, “gán ghép” của các trường phái muốn phát triển văn học phục vụ các mục đích chính trị. Bản thân Marx, Angels đã thể hiện quan niệm linh hoạt về sự “cải biến” tự nhiên (hiện thực) trong đầu óc con người, hay sự kiến tạo hiện thực của ý thức [158, tr. Phản ánh có tính năng động, thể hiện ở hai bình diện: 1/ Tính năng động của phản ánh không chỉ giản đơn ở thao tác lựa chọn mà còn cả ở khâu kiến tạo; 2/ Sự phản ánh – kiến tạo đồng thời cũng là sáng tạo, do vậy, không có cơ sở để đối lập phản ánh và sáng tạo (ở đây là mối quan hệ “bao hàm”, “ở trong” chứ không phải mối quan hệ “cộng thêm”) [158, tr. Những thành tựu của tâm lý học hiện đại đã cho thấy, quá trình phản ánh thông qua cảm giác, tri giác, biểu tượng, khái niệm đều là quá trình kiến tạo với vai trò chủ động, tích cực của chủ thể, còn thực tiễn đóng vai trò kiểm nghiệm.

Đây là vấn đề rất quan trọng bởi nếu không quan niệm dứt khoát phản ánh đã đồng thời bao hàm sự kiến tạo (sáng tạo) sẽ dẫn đến cách hiểu xơ cứng rằng phản ánh là sao chép “cộng thêm” sáng tạo. Đây là vấn đề nền móng, tạo lập những biên độ mềm dẻo để kiến giải mối quan hệ giữa văn học và hiện thực. Từ những tư tưởng nền tảng của Marx về phản ánh luận (đặc biệt trong trước tác thời kỳ đầu của ông), các nhà lý luận marxist phương Tây đã có những kiến giải tương đối uyển chuyển về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, tiêu biểu như các tác giả G. Lukács, Ch.

Lukács cho rằng “hiện thực là cái toàn cục biện chứng, trong đó mọi yếu tố đều chuyển động, va chạm với nhau.1986 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1986 hiện thực có thể phản ánh vào trong văn học thì nhà văn cần phải sáng tạo lại, trao cho nó hình thức. Nghĩa là một tác phẩm được sáng tạo một cách “đúng đắn” thì “hình thức” văn học sẽ phản ánh hình thức của thế giới hiện thực” [88, tr. Hình thức đúng đắn mà ông quan niệm là cái hình thức phản ánh hiện thực một cách khách quan nhất. Lukács cũng phân biệt “vật tự nó” và “vật cho ta”, đồng thời cho rằng: “Tác phẩm nghệ thuật là vật cho ta xuất hiện trong hình thức của một vật tự nó, chỉ hoàn toàn trong hình thức của nó, chứ không phải là vật tự nó, xét trong ý nghĩa nghiêm túc của khái niệm này” [88, tr.

Trong những nghiên cứu về sau, ông xem ý thức nghệ thuật như một sự can thiệp có tính sáng tạo vào thế giới chứ không phải chỉ như một sự phản ánh thế giới. Lukács, Ch. Caudwell trong công trình Ảo ảnh và hiện thực xem đối tượng của phản ánh nghệ thuật là “thế giới bên trong” để phân biệt với “thế giới bên ngoài” là đối tượng của khoa học. Như vậy, quan điểm của Lukács và Caudwell có những khác biệt.

Lukács đề cao tính chân thực của sự phản ánh, còn Caudwell nhấn mạnh tính chân thực lịch sử của thái độ và tư tưởng của nhà văn, nhấn mạnh vai trò của chủ thể sáng tạo. Xét từ mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, ngoài mô hình phản ánh, lý luận văn học marxist còn có các mô hình khác như mô hình sản xuất, mô hình phát sinh,. Trong tác phẩm Đến với lý luận sản xuất văn học (1978), P. Macherey, nhà lý luận marxist đã xem sáng tác văn học như là công việc sản xuất, trong đó nguyên vật liệu được tạo thành sản phẩm, các tác phẩm văn học “sản xuất ra hiện thực” còn sự hiểu biết về hiện thực là việc của người đọc: “Theo đó, nhà văn không phải là người sáng tạo, mà là người đến với văn bản văn học bằng việc bố trí các thể loại văn học, các quy ước ngôn ngữ và tư tưởng theo mong muốn của mình” [88, tr.

Mặc dù có những khác biệt trong quan niệm về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực trong các lý thuyết truyền thống, từ thuyết biểu hiện, thuyết cảm xúc đến thuyết bắt chước và sau này là phản ánh luận, nhưng có một điểm chung là các thuyết này đều dựa trên nền tảng triết học cho rằng con người có khả năng nhận thức thế giới khách quan như nó vốn có và thể nghiệm sự nhận thức ấy (bằng cách thức khác nhau) trong tác phẩm nghệ thuật. Bên cạnh đó, các lý thuyết trên chưa nhìn nhận đúng vai trò đặc biệt quan trọng của ngôn ngữ trong mối quan hệ giữa văn học và hiện thực. Mặc dù Marx đã đề cập đến vai trò của ngôn ngữ khi bàn đến đặc trưng phản ánh nói chung của con người, tuy vậy, những thành tựu mới nhất 9 (LUAN.1986 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.