CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ DỰA TRÊN CƠ SỞ HOẠT ĐỘNG (ABC) 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ DỰA TRÊN CƠ SỞ HOẠT ĐỘNG Rất nhiều các học giả kinh tế đã đưa ra các khái niệm về phương pháp tính giá dựa trên cơ sở hoạt động (ABC-Activity Based Costing): Theo Krumwiede và Roth (1997), thì phương pháp ABC là một hệ thống kế toán quản trị tập trung đo lường chi phí, các hoạt động, sản phẩm, khách hàng và các đối tượng chi phí,… phương pháp này phân bổ chi phí cho các đối tượng chi phí dựa trên số lượng các hoạt động sử dụng bởi đối tượng chi phí đó [12]. Theo Horngren (2000), thì phương pháp ABC là sự cải tiến của phương pháp tính giá truyền thống bằng việc tập trung vào các hoạt động cụ thể như là các đối tượng chi phí cơ bản. Một hoạt động có thể là một sự kiện, một hành động hay là một công việc với mục đích riêng như thiết kế sản phẩm, lắp đặt máy móc hay phân phối sản phẩm.
Hệ thống ABC tập hợp chi phí cho từng hoạt động và phân bổ chi phí cho từng sản phẩm hoặc dịch vụ dựa trên hoạt động được tiêu dùng bởi sản phẩm hoặc dịch vụ đó [9]. Theo Maher (2001), thì cho rằng hệ thống ABC là công cụ quản trị dựa trên hoạt động, trước hết chi phí được phân bổ cho các hoạt động, sau đó sẽ phân bổ cho từng sản phẩm, dịch vụ dựa trên các hoạt động mà sản phẩm hoặc dịch vụ đã tiêu dùng. Việc quản trị dựa trên hoạt động sẽ tìm kiếm sự cải tiến không ngừng. Hệ thống ABC cung cấp thông tin về hoạt động và nguồn lực cần thiết để thực hiện chúng.
Vì thế, ABC không chỉ đơn thuần là quá trình phân bổ chi phí [13]. Luan van 9 Theo Needy (2000), thì hệ thống ABC tập trung vào sự hiểu biết mối quan hệ nhân quả giữa việc tiêu thụ tài nguyên và chi tiêu chi phí. Vì vậy mà chi phí sẽ được truy tìm trực tiếp đến một đối tượng chi phí, như một sản phẩm, quá trình hoặc khách hàng. Khả năng theo dõi chi phí chính xác sẽ có vai trò rất quan trọng, như chi phí gián tiếp ngày càng tăng mạnh do các quá trình sản xuất ngày càng tiên tiến hơn [15].
Theo Gering (1999), thì phương pháp ABC là cách thức làm mới của kế toán; nó là công cụ để đưa ra các quyết định chiến lược và một phương pháp tập trung vào hoạt động không có hiệu quả. Nó đơn giản, dựa vào các trình điều khiển chi phí và tính toán các chi phí liên quan với nó [8]. Theo Narcyz Roztocki (1999), để tiến hành tính giá theo phương pháp ABC cần thực hiện hai giai đoạn như sau: Giai đoạn thứ nhất, phân bổ hoặc kết chuyển chi phí cho các hoạt động và giai đoạn thứ hai, phân bổ chi phí cho từng sản phẩm, dịch vụ dựa trên các hoạt động mà sản phẩm hay dịch vụ đã tiêu dùng [14]. Mỗi học giả, mỗi nhà chuyên môn đưa ra một khái niệm, cách hiểu khác nhau về phương pháp ABC nhưng nhìn chung phương pháp tính giá sản phẩm dựa trên cơ sở hoạt động là phương pháp tính giá mà việc phân bổ các chi phí gián tiếp cho các sản phẩm, dịch vụ dựa trên cơ sở mức độ hoạt động của chúng.
Khác với phương pháp truyền thống, phương pháp ABC tập hợp toàn bộ chi phí gián tiếp trong quá trình sản xuất theo từng loại hoạt động hoặc nhóm các hoạt động tương tự nhau, sau đó phân bổ các chi phí gián tiếp này cho từng sản phẩm theo mức độ sử dụng hoạt động của sản phẩm đó. Do đó, phương pháp ABC có thể được trình bày như hình 1. Hoạt Chi phí của Sản phẩm, động hoạt động dịch vụ Hình 1. Phương pháp ABC Luan van 10 Đầu tiên, phương pháp này nghiên cứu các hoạt động tạo ra chi phí tại mỗi trung tâm chi phí, lập danh sách các hoạt động khác nhau.
Sau đó, chi phí tại mỗi trung tâm sẽ được phân bổ cho mỗi hoạt động có quan hệ trực tiếp với hoạt động được phân bổ. Thứ hai, trong từng loại hoạt động, cần xác định các tiêu chuẩn đo lường sự thay đổi của mức sử dụng chi phí. Các tiêu chuẩn này này được xem là tiêu chuẩn phân bổ chi phí cho mỗi loại sản phẩm, dịch vụ hay các đối tượng chịu chi phí. Các tiêu chuẩn thường được sử dụng để phân bổ: Số giờ lao động trực tiếp của công nhân, tiền lương công nhân trực tiếp sản xuất, số đơn đặt hàng, số đơn vị vận chuyển, … Cuối cùng, các hoạt động có cùng tiêu chuẩn phân bổ được tập hợp tiếp tục vào một trung tâm.
Tùy theo tính chất kỷ thuật của sản phẩm, dịch vụ hay đối tượng chịu chi phí mà tiếp tục phân thành các nhóm để tính giá thành. Như vậy, phương pháp ABC sẽ biến một chi phí gián tiếp thành một chi phí trực tiếp với một đối tượng tạo lập chi phí xác định. Việc lựa chọn các hoạt động và tiêu chuẩn phân bổ chi phí hợp lý giúp các nhà quản trị doanh nghiệp có được những báo cáo về giá thành sản phẩm, dịch vụ với độ tin cậy cao hơn phương pháp tính giá truyền thống. Đây không chỉ đơn thuần là phương pháp tính giá thành cho sản phẩm, dịch vụ mà còn là một công cụ quản lý chi phí chiến lược, nó giúp các doanh nghiệp xác định hoạt động nào tạo ra giá trị, hoạt động nào không tạo ra giá trị, từ đó không ngừng cải tiến quá trình kinh doanh nhằm hạ giá thành sản phẩm, dịch vụ nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.
Tóm lại, ABC là một hệ thống đo lường chi phí, tập hợp và phân bổ chi phí của các nguồn lực vào các hoạt động dựa trên mức độ sử dụng các nguồn lực, sau đó chi phí của các hoạt động được phân bổ đến các đối tượng tính giá dựa trên mức độ sử dụng của chúng [4]. TRÌNH TỰ THỰC HIỆN PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ DỰA TRÊN CƠ SỞ HOẠT ĐỘNG Để tiến hành vận dụng phương pháp ABC trong các doanh nghiệp, các học giả kế toán đã đưa ra nhiều cách tiếp cận khác nhau. Bước 1: Xác định các hoạt động của doanh nghiệp mà chủ yếu bị ảnh hưởng bởi số lượng các giao dịch hơn chứ không phải là kết quả cuối cùng, Bước 2: Xác định nguồn lực sử dụng cho các hoạt động này để chi phí của họ được có thể được xác định. Bước 3: Lựa chọn nguồn phát sinh chi phí cho các hoạt động và thiết lập hệ thống để theo dõi các dữ liệu khối lượng chi phí.
Bước 4: Áp dụng tỷ lệ để phân bổ chi phí cho các dòng sản phẩm để tạo ra các thông tin chi phí của sản phẩm. Đó là: Bước 1: Tập hợp các hoạt động tương tự vào một trung tâm hoạt động. Bước 2: Phân chia chi phí theo trung tâm hoạt động và theo loại chi phí. Bước 3: Lựa chọn các nguồn phát sinh chi phí của các hoạt động.
Bước 4: Tính toán các hàm chi phí. Bước 5: Phân bổ chi phí cho các hoạt động và cho từng sản phẩm, dịch vụ. Như vậy, có những ý tưởng khác nhau trong cách tiếp cận phương pháp ABC. Tuy nhiên, tựu trung đều thống nhất theo hình 1.
Sản phẩm, Hoạt Nguồn lực Chi dịch vụ động tiêu hao phí Hình 1. Lý thuyết ABC Luan van 12 Để hiểu rõ hơn về lý thuyết này, cần thiết phải tiếp tục xem xét phương pháp ABC một cách chi tiết hơn thông qua các bước thực hiện của nó. Nhìn chung có rất nhiều tài liệu mô phỏng về chu trình ABC, tuy nhiên tất cả các tài liệu này đều thống nhất về các bước chính của chu trình này. Trong phạm vi giới hạn của đề tài, tác giả xin nêu khái quát về phương pháp ABC qua hình 1.
NGUỒN LỰC Tiêu thức phân bổ Phân bổ chi phí nguồn lực nguồn lực Tậ p HOẠT ĐỘNG hợ p tr ực Tiêu thức phân bổ Phân bổ chi phí hoạt động hoạt động tiế p ĐỐI TƯỢNG CHỊU PHÍ Hình 1. Tổng quan về ABC Để vận dụng phương pháp ABC trong doanh nghiệp, có thể trải qua các bước khác nhau tùy thuộc vào quan điểm của mỗi học giả. Nhìn chung, trình tự để thực hiện phương pháp này tập trung vào thực hiện các bước sau: Luan van 13 1. Nhận diện các loại chi phí và nguồn sinh phí Đây là bước đầu tiên nhằm xác định các loại chi phí và nguồn phát sinh chi phí tương ứng của nó.
Điều này có được bằng việc dựa vào sổ sách kế toán theo dõi chi phí chung của doanh nghiệp thiết lập mối quan hệ giữa chúng. Ngoài việc phân tích dữa liệu từ sổ sách kế toán ta cũng tiến hành quan sát trực tiếp và phỏng vấn người có liên quan của doanh nghiệp để xác định nguồn sinh phí cho từng loại chi phí. Các tiêu chí để lựa chọn nguồn phát sinh chi phí: Một là, mối quan hệ nhân quả hợp lý giữa nguồn phát sinh chi phí và lượng nguồn lực tiêu hao, nghĩa là lựa chọn các nguồn sinh phí là nguyên nhân gây ra chi phí; hai là, dữ liệu về nguồn sinh phí có thể thu thập được. Nhận diện các hoạt động và nguồn sinh phí Phương pháp ABC đòi hỏi sự hiểu biết về tất cả các hoạt động cần thiết để sản xuất sản phẩm.
Tuy nhiên, số lượng hoạt động trong một doanh nghiệp có thể khá nhiều. Để giảm bớt công việc ghi chép và chi phí hành chính, các doanh nghiệp thường tổ chức các hoạt động tương tự nhau vào một trung tâm gọi là trung tâm hoạt động. Dựa trên bản chất của quá trình sản xuất, có hoạt động chỉ liên quan đến một sản phẩm nhưng cũng có hoạt động liên quan đến nhiều sản phẩm, do đó phải xác định nguồn sinh phí để phân bổ chi phí từ các hoạt động cho các loại sản phẩm. Để dễ dàng nhận diện các hoạt động, Kaplan (1998) đã chia các hoạt động trong doanh nghiệp theo các cấp độ khác nhau như sau [11].
- Hoạt động ở cấp độ đơn vị (Unit-Level Activities): Hoạt động này được thực hiện mỗi khi một đơn vị sản phẩm được sản xuất hoặc tiêu thụ.