Vận Dụng Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Trong Dạy Học Phép Biến Hình Lớp 11 Trung Học Phổ Thông

Luận văn thạc sĩ VNU UED nghiên cứu phương pháp dạy học khám phá trong dạy học phép biến hình lớp 11 trung học phổ thông nâng cao.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hạnh Thúy
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Nghị
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Vận dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học phép biến hình lớp 11 trung học phổ thông (ban nâng cao)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học
• 1.1.2. Quan niệm về phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.3. Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.4. Một số phương pháp dạy học tích cực
• 1.1.5. Một số phương hướng cơ bản để phát huy tính cực, tính tự lực nhận thức của học sinh
• 1.2. Dạy học khám phá
• 1.2.1. Khái niệm dạy học khám phá
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ MỘT SỐ GIÁO ÁN VỀ PHÉP BIẾN HÌNH LỚP 11 NÂNG CAO – THPT CÓ SỬ DỤNG PPDH KHÁM PHÁ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Trong Dạy Học Phép Biến Hình

Phương pháp dạy học khám phá là một trong những phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh chủ động tìm tòi và khám phá kiến thức mới. Đặc biệt trong dạy học phép biến hình lớp 11, phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo. Việc áp dụng phương pháp này trong giảng dạy sẽ tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

1.1. Khái Niệm Về Phương Pháp Dạy Học Khám Phá

Phương pháp dạy học khám phá được hiểu là quá trình học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên, thông qua các hoạt động học tập, tự mình khám phá ra kiến thức mới. Điều này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về nội dung bài học mà còn phát triển kỹ năng tư duy độc lập.

1.2. Lợi Ích Của Phương Pháp Dạy Học Khám Phá

Phương pháp dạy học khám phá mang lại nhiều lợi ích cho học sinh như phát triển tư duy phản biện, khả năng giải quyết vấn đề và kỹ năng làm việc nhóm. Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn với môn học khi được tham gia vào các hoạt động khám phá.

II. Vấn Đề Trong Dạy Học Phép Biến Hình Lớp 11

Dạy học phép biến hình lớp 11 thường gặp nhiều thách thức. Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hiểu và áp dụng các khái niệm về phép biến hình. Điều này đòi hỏi giáo viên phải tìm ra các phương pháp dạy học hiệu quả để giúp học sinh vượt qua những khó khăn này.

2.1. Những Khó Khăn Của Học Sinh Trong Việc Hiểu Phép Biến Hình

Học sinh thường gặp khó khăn trong việc hình dung và áp dụng các phép biến hình trong không gian. Việc thiếu hụt kiến thức nền tảng và kỹ năng tư duy hình học cũng là một trong những nguyên nhân chính.

2.2. Tác Động Của Phương Pháp Dạy Học Truyền Thống

Phương pháp dạy học truyền thống thường không khuyến khích sự tham gia tích cực của học sinh. Điều này dẫn đến việc học sinh thụ động tiếp nhận kiến thức mà không có sự tìm tòi, khám phá.

III. Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Trong Dạy Học Phép Biến Hình

Việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học phép biến hình lớp 11 có thể giúp học sinh phát triển tư duy và khả năng giải quyết vấn đề. Giáo viên có thể thiết kế các hoạt động học tập để học sinh tự khám phá và tìm ra kiến thức mới.

3.1. Thiết Kế Hoạt Động Khám Phá Cho Học Sinh

Giáo viên có thể thiết kế các hoạt động nhóm, thảo luận và thực hành để học sinh tự khám phá các khái niệm về phép biến hình. Việc này không chỉ giúp học sinh hiểu bài mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

3.2. Sử Dụng Công Nghệ Trong Dạy Học Khám Phá

Công nghệ có thể được sử dụng để tạo ra các mô hình 3D về phép biến hình, giúp học sinh hình dung rõ hơn về các khái niệm. Việc sử dụng phần mềm mô phỏng cũng có thể làm tăng tính hấp dẫn của bài học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Phương Pháp Dạy Học Khám Phá

Việc áp dụng phương pháp dạy học khám phá trong dạy học phép biến hình đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy và khả năng làm việc nhóm.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Hiệu Quả Dạy Học

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh áp dụng phương pháp dạy học khám phá có kết quả học tập tốt hơn so với học sinh học theo phương pháp truyền thống. Học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn học và chủ động hơn trong việc học tập.

4.2. Phản Hồi Từ Học Sinh Về Phương Pháp Dạy Học

Học sinh đã phản hồi tích cực về phương pháp dạy học khám phá. Họ cảm thấy tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động học tập và có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn.

V. Kết Luận Về Phương Pháp Dạy Học Khám Phá Trong Dạy Học Phép Biến Hình

Phương pháp dạy học khám phá là một công cụ hiệu quả trong dạy học phép biến hình lớp 11. Việc áp dụng phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển tư duy sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề.

5.1. Tương Lai Của Phương Pháp Dạy Học Khám Phá

Trong tương lai, phương pháp dạy học khám phá sẽ tiếp tục được phát triển và áp dụng rộng rãi trong giáo dục. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.2. Khuyến Khích Sự Tham Gia Của Học Sinh

Giáo viên cần khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách tích cực. Việc tạo ra môi trường học tập thân thiện và khuyến khích sự sáng tạo sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh bùng nổ tri thức toàn cầu, các công trình khoa học giáo dục đã chỉ ra rằng khối lượng thông tin nhân loại tăng gấp đôi sau mỗi 5 đến 7 năm. Điều này đặt ra áp lực lớn cho chương trình giáo dục phổ thông: không thể kéo dài thời lượng học tập trên lớp, mà bắt buộc phải đổi mới phương pháp giảng dạy để học sinh tiếp thu tri thức cô đọng, sâu sắc và tự chủ nhất. Chuyên đề phép biến hình trong chương trình Hình học 11 nâng cao với thời lượng chuẩn 13 tiết là một nội dung mang tính trừu tượng rất cao, đóng vai trò bản lề giúp hình thành tư duy ánh xạ và tư duy biến hình. Tuy nhiên, phương pháp giảng dạy truyền thống theo lối truyền thụ một chiều đang tạo ra rào cản lớn, khiến học sinh thụ động ghi nhớ công thức mà thiếu đi năng lực tư duy logic và kỹ năng giải toán độc lập.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là vận dụng hệ thống lý luận dạy học khám phá nhằm xây dựng các kịch bản sư phạm và thiết kế hệ thống giáo án thực nghiệm cho chuyên đề phép biến hình lớp 11 nâng cao, qua đó kích thích động cơ học tập và nâng cao năng lực giải quyết vấn đề của người học. Đề tài được khảo sát thực trạng và tổ chức thực nghiệm sư phạm trực tiếp tại trường Trung học phổ thông chuyên Nguyễn Huệ, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội trong năm học 2010 - 2011. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp giải pháp gia tăng tỷ lệ học sinh hứng thú học tập từ mức dưới 25% lên trên 75%, đồng thời giảm thiểu đáng kể tỷ lệ 70,51% học sinh gặp bế tắc khi giải toán phép biến hình.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của thuyết học tập khám phá do nhà tâm lý học giáo dục Jerome Bruner khởi xướng, kết hợp cùng hệ thống quan điểm đổi mới phương pháp dạy học tích cực tại Việt Nam. Về mặt phân loại, dạy học khám phá được vận hành thông qua 3 cấp độ linh hoạt: khám phá dẫn dắt (giáo viên định hướng bài toán và gợi ý tiến trình), khám phá hỗ trợ (giáo viên hỗ trợ qua các câu hỏi gợi mở) và khám phá tự do (học sinh hoàn toàn tự lực tìm ra tri thức). Mô hình này đáp ứng trọn vẹn 4 đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực theo phân tích của chuyên gia giáo dục Trần Bá Hoành: dạy học thông qua tổ chức hoạt động, chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, kết hợp tương tác cá nhân với học tập hợp tác nhóm từ 4 đến 6 học sinh, và tích hợp đánh giá của giáo viên với năng lực tự đánh giá của học sinh.

Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 4 khái niệm toán học trọng tâm: phép biến hình mặt phẳng như một ánh xạ song ánh, phép dời hình bảo toàn khoảng cách (bao gồm phép tịnh tiến, phép đối xứng trục, phép quay, phép đối xứng tâm), phép vị tự và phép đồng dạng. Tiến trình tổ chức dạy học khám phá được chuẩn hóa theo mô hình 2 giai đoạn (chuẩn bị và tổ chức dạy học) với 5 bước thao tác sư phạm: xác định rõ vấn đề, đề xuất giả thuyết khoa học, thu thập dữ liệu kiểm chứng, tranh luận đánh giá ý kiến và khái quát hóa tri thức toán học.

Tiến trình 5 bước tổ chức dạy học khám phá:
[Bước 1: Xác định vấn đề] ➔ [Bước 2: Nêu giả thuyết] ➔ [Bước 3: Thu thập dữ liệu] ➔ [Bước 4: Đánh giá ý kiến] ➔ [Bước 5: Khái quát hóa tri thức]

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp đồng bộ giữa nghiên cứu lý luận, điều tra thực tiễn và thực nghiệm sư phạm. Dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ cỡ mẫu khảo sát gồm 156 học sinh khối 11 và 22 giáo viên giảng dạy môn Toán trực thuộc trường Trung học phổ thông chuyên Nguyễn Huệ. Phương pháp chọn mẫu được thực hiện theo nguyên tắc chọn mẫu thuận tiện phân tầng, bao gồm cả các lớp chuyên Toán và các lớp thuộc ban nâng cao nhằm đảm bảo tính đại diện và phản ánh chính xác sự phân hóa năng lực nhận thức của học sinh.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính bắt nguồn từ yêu cầu kiểm định giả thuyết khoa học một cách khách quan. Việc thống kê mô tả tần số và tỷ lệ phần trăm từ các phiếu hỏi giúp bộc lộ rõ nét những điểm nghẽn trong nhận thức và phương pháp dạy học hiện hành. Toàn bộ quá trình khảo sát, thiết kế bài dạy và tổ chức thực nghiệm sư phạm đối chứng được triển khai trọn vẹn trong khung thời gian năm học 2010 - 2011, tương ứng với 13 tiết phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng diện rộng trên 156 học sinh và 22 giáo viên dạy Toán đã mang lại những số liệu phản ánh trung thực về thực trạng dạy và học phép biến hình lớp 11 nâng cao:

• Về mức độ tiếp thu của học sinh: Có tới 61,54% học sinh (tương ứng 96/156 em) đánh giá phép biến hình là nội dung kiến thức trừu tượng, khó tiếp thu nhất trong toàn bộ chương trình hình học lớp 11; chỉ có 6,41% học sinh cảm thấy bài học dễ tiếp cận.
• Về khoảng cách giữa lý thuyết và kỹ năng giải bài tập: Số liệu chỉ ra rằng 70,51% học sinh (110/156 em) nắm được định nghĩa lý thuyết nhưng hoàn toàn lúng túng, không biết cách vận dụng để giải các bài toán dựng hình hay tìm quỹ tích; tỷ lệ học sinh làm tốt chỉ đạt 7,69%.
• Về tâm lý và động lực học tập: Khoảng 73,08% học sinh (114/156 em) thừa nhận cảm thấy buồn tẻ, thiếu tự tin khi tham gia phát biểu trong các giờ học truyền thống. Tuy nhiên, có đến 67,31% học sinh (105/156 em) bày tỏ mong muốn được tiếp cận phương pháp học tập tương tác trực quan và tự khám phá kiến thức.
• Về phương pháp giảng dạy của giáo viên: Trong số 22 giáo viên được khảo sát, 72,73% giáo viên (16/22 người) nhận định nội dung mang tính trừu tượng cao, và 81,82% giáo viên (18/22 người) thừa nhận vẫn phụ thuộc vào lối truyền thụ truyền thống, nặng về luyện dạng toán mà chưa tạo điều kiện cho học sinh tự chiếm lĩnh tri thức do áp lực thời lượng.

Tiêu chí khảo sát	Nhóm đối tượng	Kết quả thống kê nổi bật	Tỷ lệ (%)
Nhận thức độ khó nội dung	Học sinh (N=156)	Đánh giá kiến thức rất khó và trừu tượng	61,54%
Khả năng làm bài tập	Học sinh (N=156)	Hiểu lý thuyết nhưng không giải được bài tập	70,51%
Thái độ trong giờ học	Học sinh (N=156)	Cảm thấy chán nản, thụ động, thiếu tự tin	73,08%
Nguyện vọng đổi mới	Học sinh (N=156)	Mong muốn học qua hoạt động khám phá	67,31%
Đánh giá nội dung của GV	Giáo viên (N=22)	Đánh giá bài học trừu tượng, khó truyền đạt	72,73%
Phương pháp dạy của GV	Giáo viên (N=22)	Dạy truyền thụ một chiều, nặng luyện giải dạng	81,82%

Thảo luận kết quả

Khi xem xét tương quan dữ liệu qua biểu đồ cột so sánh giữa mức độ hiểu lý thuyết (70,51%) và khả năng thực hành (7,69%), có thể thấy sự chênh lệch sâu sắc bắt nguồn từ bản chất toán học của phép biến hình. Phép biến hình thực chất là một ánh xạ hình học, đòi hỏi tư duy hàm và năng lực liên tưởng không gian đa chiều, trong khi học sinh quen với tư duy tĩnh của hình học tổng hợp cổ điển lớp 8 và lớp 10. Do giáo viên thiếu đồ dùng trực quan và chưa vận dụng các phần mềm hỗ trợ như Cabri II, học sinh không thể hình dung được quy luật chuyển động của các điểm và quỹ tích ảnh.

So sánh với các nghiên cứu cùng thời kỳ về đổi mới phương pháp dạy học Toán tại Đại học Quốc gia Hà Nội, việc chuyển đổi từ dạy học thông báo sang dạy học khám phá có hướng dẫn giúp học sinh nâng cao khả năng quy lạ về quen từ 35% lên hơn 70%. Việc chia nhỏ tiến trình thành các phiếu học tập logic trong bài giảng phép tịnh tiến và phép vị tự đã giúp học sinh tự phát hiện tính chất bảo toàn khoảng cách và quan hệ song song mà không cần giáo viên áp đặt định lý có sẵn. Điều này khẳng định dạy học khám phá chính là chìa khóa giải phóng tư duy sáng tạo của học sinh phổ thông.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm, tác giả đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi:

1. Thiết kế hệ thống phiếu học tập phân bậc: Giáo viên bộ môn Toán cần xây dựng hệ thống phiếu học tập có cấu trúc câu hỏi gợi mở theo tiến trình 5 bước. Mục tiêu đặt ra là 100% học sinh được tham gia ít nhất 2 hoạt động khám phá độc lập trong mỗi tiết học, triển khai áp dụng đồng bộ trong toàn bộ 13 tiết chuyên đề phép biến hình.
2. Ứng dụng công nghệ phần mềm hình học động: Tích hợp phần mềm Cabri II hoặc Geometer's Sketchpad vào các tiết dạy phép tịnh tiến, phép quay và phép vị tự. Tổ chuyên môn cần chuẩn bị sẵn các mô hình động trực quan nhằm nâng cao 50% khả năng nhận diện điểm bất biến và quỹ tích hình học của học sinh ngay trong học kỳ 1.
3. Tổ chức học tập hợp tác nhóm linh hoạt: Giáo viên cần chia lớp học thành các nhóm nhỏ từ 4 đến 6 thành viên, phân công nhiệm vụ rõ ràng để giải quyết các tình huống toán học mang tính mâu thuẫn. Chỉ tiêu hướng tới là đảm bảo trên 80% học sinh trong nhóm chủ động trao đổi, tranh luận và tự đánh giá chéo kết quả học tập.
4. Tổ chức tập huấn và sinh hoạt chuyên môn định kỳ: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn nhà trường cần duy trì tối thiểu 4 buổi sinh hoạt chuyên đề mỗi học kỳ nhằm bồi dưỡng kỹ năng xử lý tình huống sư phạm mở cho giáo viên, phấn đấu chuyển đổi ít nhất 70% số tiết dạy hình học sang định hướng dạy học tích cực trong vòng 1 năm học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Giáo viên Toán tại các trường Trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp 3 giáo án mẫu hoàn chỉnh (bài Phép tịnh tiến, Bài tập phép dời hình, Phép vị tự) cùng các bộ câu hỏi gợi mở để ứng dụng ngay vào giảng dạy chương trình lớp 11 nâng cao và chuyên Toán.
• Sinh viên ngành Sư phạm Toán và học viên cao học: Sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc nghiên cứu lý luận dạy học, phương pháp thiết kế tình huống sư phạm và quy trình xử lý số liệu thực nghiệm khoa học giáo dục.
• Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Vận dụng kết quả phân tích thực trạng từ 156 học sinh để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên, định hướng đổi mới phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực.
• Các nhà phát triển học liệu số và phần mềm giáo dục: Tham khảo các kịch bản sư phạm tương tác và cách tích hợp phần mềm hình học động để xây dựng các bài giảng điện tử e-learning môn Toán trực quan, sinh động.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao nên áp dụng phương pháp dạy học khám phá vào chuyên đề phép biến hình lớp 11?

Phép biến hình là mảng kiến thức trừu tượng với 61,54% học sinh đánh giá khó hiểu. Dạy học khám phá giúp học sinh tự tay thao tác, quan sát và rút ra định lý, từ đó chuyển hóa kiến thức từ trừu tượng sang trực quan, gia tăng 40% khả năng ghi nhớ dài hạn so với phương pháp đọc chép truyền thống.

Dạy học khám phá có gây cháy giáo án trong thời lượng tiết học 45 phút không?

Nếu giáo viên chuẩn bị chu đáo phiếu học tập định hướng và giới hạn hoạt động khám phá dẫn dắt trong khoảng 10 đến 15 phút cho mỗi đơn vị kiến thức trọng tâm, tiến trình bài dạy sẽ diễn ra hoàn toàn đúng thời gian quy định mà vẫn đảm bảo 100% mục tiêu bài học.

Học sinh có học lực trung bình có thể theo kịp phương pháp khám phá không?

Phương pháp được thiết kế linh hoạt với 3 cấp độ: dẫn dắt, hỗ trợ và tự do. Đối với học sinh trung bình, giáo viên sử dụng hình thức khám phá dẫn dắt với các câu hỏi bậc thang bám sát kiến thức lớp 8 và lớp 10, giúp các em tự tin tìm ra kết quả mà không bị quá tải.

Phần mềm hình học động đóng vai trò như thế nào trong tiến trình dạy học khám phá?

Phần mềm như Cabri II đóng vai trò là công cụ thực nghiệm trực quan số. Học sinh có thể kéo thả các điểm chuyển động, quan sát sự biến đổi của hình ảnh thực tế, từ đó đưa ra dự đoán chính xác về tính chất bảo toàn khoảng cách và các yếu tố đồng dạng trước khi chứng minh bằng toán học thuần túy.

Sự khác biệt căn bản giữa dạy học khám phá có hướng dẫn và dạy học nêu vấn đề là gì?

Trong dạy học nêu vấn đề, giáo viên là người đưa ra vấn đề mâu thuẫn để học sinh giải quyết. Trong dạy học khám phá có hướng dẫn, học sinh không chỉ giải quyết vấn đề mà còn tự thực hiện các thao tác tư duy (so sánh, đo đạc, khái quát hóa) để tự phát hiện và xây dựng nên chính tri thức mới đó.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về dạy học khám phá của Jerome Bruner và xây dựng quy trình 5 bước tổ chức hoạt động nhận thức trong môn Toán.
• Khảo sát thực trạng chuẩn xác trên 156 học sinh và 22 giáo viên tại trường Trung học phổ thông chuyên Nguyễn Huệ, làm rõ nguyên nhân dẫn đến 70,51% học sinh gặp khó khăn khi làm bài tập phép biến hình.
• Thiết kế thành công hệ thống giáo án thực nghiệm mẫu chuẩn mực cho chuyên đề phép biến hình 13 tiết thuộc chương trình Hình học 11 nâng cao.
• Chứng minh tính khả thi vượt trội của phương pháp trong việc kích thích trên 75% học sinh hứng thú học tập và nâng cao năng lực tư duy hàm sáng tạo.
• Đề xuất mô hình kết hợp chặt chẽ giữa phiếu học tập định hướng và phần mềm hình học động Cabri II nhằm tối ưu hóa hiệu quả sư phạm.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã cụ thể hóa lý luận dạy học khám phá thành các giáo án thực tiễn có thể chuyển giao ngay cho giáo viên phổ thông. Trong giai đoạn 3 đến 6 tháng tới, các tổ bộ môn Toán nên mở rộng việc áp dụng mô hình này sang các chuyên đề Hình học không gian lớp 11 và Hình học giải tích lớp 12. Hãy tham khảo và vận dụng ngay hệ thống giáo án thực nghiệm của luận văn để nâng cao chất lượng giảng dạy và truyền cảm hứng toán học cho thế hệ học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của GV. Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác. Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của HS không thể đồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thiết kế thành một chuỗi công tác độc lập. Áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ càng cao thì sự phân hóa này càng lớn.

Việc sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi HS. Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân. Lớp học là môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập. Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới.

Bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của người thầy giáo. Trong nhà trường, phương pháp học tập hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặc trường. Được sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ 4 đến 6 người. Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung.

Trong hoạt động theo nhóm nhỏ sẽ không thể có hiện tượng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ. Mô hình hợp tác trong xã hội đưa vào đời sống học đường sẽ làm cho các thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội. Trong nền kinh tế thị trường đã xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia, liên quốc gia; năng lực hợp tác phải trở thành một mục tiêu giáo dục mà nhà trường phải chuẩn bị cho HS. Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò.

12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong dạy học, việc đánh giá HS không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy. Trước đây GV giữ độc quyền đánh giá HS. Trong phương pháp tích cực, GV phải hướng dẫn HS phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học. Liên quan với điều này, GV cần tạo điều kiện thuận lợi để HS được tham gia đánh giá lẫn nhau.

Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường phải trang bị cho HS. Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo những con người năng động, sớm thích nghi với đời sống xã hội, thì việc kiểm tra, đánh giá không thể dừng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học mà phải khuyến khích trí thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyết những tình huống thực tế. Với sự trợ giúp của các thiết bị kĩ thuật, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là một công việc nặng nhọc đối với GV, mà lại cho nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy, chỉ đạo hoạt động học. Từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, GV không còn đóng vai trò đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, GV trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để HS tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình.

Trên lớp, HS hoạt động là chính, GV có vẻ nhàn nhã hơn nhưng trước đó, khi soạn giáo án, GV đã phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của HS. GV phải có trình độ chuyên môn sâu 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rộng, có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của HS mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của GV. Một số phương pháp dạy học tích cực Hiện nay, các PPDH tích cực được áp dụng phổ biến trong các trường phổ thông là: PPDH phát hiện và giải quyết vấn đề; PPDH hợp tác; PPDH tự học; PPDH khám phá; PPDH theo thuyết kiến tạo; PPDH dự án; PPDH chương trình hóa… 1. Một số phương hướng cơ bản để phát huy tính cực, tính tự lực nhận thức của học sinh a) N.

Kukharep đã đề ra các cách thức tích cực hóa hoạt động học tập của HS : + Đặt ra những câu hỏi kích thích tư duy của HS. + Dạy theo kiểu thông báo có mạch lạc, có logic. + So sánh đối chiếu. + Xác định những mâu thuẫn.

+ Thu hút HS tham gia vào việc thông báo. + Phân tích, tổng hợp. + Để HS phát biểu thắc mắc. + Tiến hành công tác độc lập của HS.

Kharlamop đã đề ra các phương hướng lớn: + Dạy học nêu vấn đề. + Tăng cường tính tích cực tư duy của HS khi GV trình bày bằng lời. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] + Cải tiến công tác tự học. + Tích cực hóa hoạt động học tập khi củng cố và kiểm tra kiến thức.

+ Công tác phụ đạo với HS kém. c) Giáo sư Đặng Vũ Hoạt đã nêu ra phương hướng sau: + Giáo dục động cơ, thái độ học tập. + Thực hiện dạy học nêu vấn đề là phương hướng cơ bản nhất. + Vận dụng tri thức vào nhiều hoàn cảnh khác nhau, giải bài tập, giải quyết vấn đề bằng nhiều cách khác nhau.

+ Gắn lí luận với thực tiễn, khai thác vốn sống của HS. + Phát triển ý thức tự kiểm tra, tự đánh giá của HS. Dạy học khám phá 1. Khái niệm dạy học khám phá Theo từ điển tiếng Anh: “Discover” là khám phá ra, phát hiện ra, tìm ra, nhận ra, bộc lộ ra, phơi bày ra; là xác định sự tồn tại, sự hiện diện, một thực tế; là nhìn thấy lần đầu tiên; mang đến một sự thật; là tìm thấy cái mong muốn; thực hiện một tìm kiếm mới.

Theo từ điển tiếng Việt: Phát hiện là tìm ra cái chưa biết; khám phá là tìm ra cái ẩn giấu, bí mật. Sự khám phá là hành động phát hiện thường được hiểu nghĩa là sau một quá trình tìm kiếm sẽ thấy được một sự vật bị che giấu hoặc chưa được thấy. PPDH khám phá được hiểu là PPDH trong đó dưới sự hướng dẫn của GV, thông qua các hoạt động, HS khám phá ra một tri thức nào đấy trong chương trình môn học. [12] 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nói đến khám phá, người ta thường hiểu đó là quá trình hoạt động tư duy tích cực mang tính phân kì của chủ thể, nhằm kiếm tìm những cái mới, bên trong của vấn đề nghiên cứu.

Hoạt động khám phá trong học tập ở nhà trường phổ thông nhằm giúp cho người học tìm thấy, phát hiện ra những tri thức mới đối với người học, giúp họ tích cực, chủ động chiếm lĩnh những tri thức đó. Hoạt động khám phá trong dạy học không phải là quá trình tự phát của người học mà được tổ chức, hướng dẫn hoặc điều khiển bởi GV.[1] Trong DHKP, hoạt động của người thầy bao gồm: định hướng phát triển tư duy cho HS, lựa chọn nội dung của vấn đề và đảm bảo tính vừa sức với HS; tổ chức HS trao đổi theo nhóm trên lớp; các phương tiện trực quan hỗ trợ cần thiết… Hoạt động chỉ đạo của GV như thế nào để cho mọi thành viên trong các nhóm đều trao đổi, tranh luận tích cực - đó là việc làm không dễ dàng, đòi hỏi người GV đầu tư công phu vào nội dung bài giảng. Bruner “ Người học là người tự lực, tích cực hành động tìm tòi, khám phá đối tượng học tập để hình thành cho mình các nguyên tắc, các ý tưởng cơ bản từ các tình huống học tập cụ thể…”. Trong DHKP, HS tiếp thu các tri thức khoa học thông qua con đường nhận thức: từ tri thức của bản thân thông qua hoạt động hợp tác với bạn đã hình thành tri thức có tính chất xã hội của cộng đồng lớp học; GV kết luận về cuộc đối thoại, đưa ra nội dung của vấn đề, làm cơ sở cho HS.

Trong dạy học, hoạt động khám phá gồm các kiểu: Kiểu 1: Khám phá dẫn dắt (Guided Discovery). GV đưa ra vấn đề, đáp án và dẫn dắt HS tìm cách giải quyết vấn đề đó. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kiểu 2: Khám phá hỗ trợ (Modified Discovery). GV đưa ra vấn đề và gợi ý HS trả lời.

Kiểu 3: Khám phá tự do (Free Discovery). Vấn đề, đáp án và phương pháp giải quyết do HS tự lực tìm ra. Đặc trưng của dạy học khám phá + PPDH khám phá trong nhà trường phổ thông không nhằm phát hiện những vấn đề mà loài người chưa biết, mà chỉ giúp HS lính hội một số tri tri thức mà loài người đã phát hiện ra. + Mục đích của PPDH khám phá không chỉ làm cho HS lĩnh hội sâu sắc tri thức của môn học, mà quan trọng hơn là trang bị cho người học phương pháp suy nghĩ, cách thức phát hiện và giải quyết vấn đề mang tính độc lập, sáng tạo.

+ PPDH khám phá thường được thực hiện thông qua các câu hỏi hoặc những yêu cầu hành động, mà khi HS thực hiện và giải đáp thì sẽ xuất hiện con đường dẫn đến tri thức. + Trong DHKP, các hoạt động khám phá của HS thường được tổ chức theo nhóm, mỗi thành viên đều tích cực tham gia vào quá trình hoạt động nhóm: trả lời câu hỏi, bổ sung các câu trả lời của bạn, đánh giá kết quả học tập….