Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học Trên thế giới, trong dạy học, nghiên cứu trường hợp còn được gọi là nghiên cứu trường hợp điển hình được sử dụng như một phương pháp dạy học ở cả cấp độ cá nhân lẫn cấp độ nhóm nghiên cứu. Trường Đại học Harvard (Hoa Kỳ) là nơi tiên phong trong việc sử dụng các vấn đề, tình huống thực tế vào cho sinh viên thảo luận trong các môn học.
Thậm chí, có trường đại học như Đại học Buffalo còn thành lập cả một trung tâm chuyên nghiên cứu phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học với niềm tin đó là phương pháp chủ đạo, phát huy được tối đa các năng lực của sinh viên, giúp sinh viên tiếp xúc và có năng lực nghiên cứu thực tiễn, phục vụ cho công việc của sinh viên sau này. Các công trình liên quan đến phương pháp nghiên cứu trường hợp trên thế giới được ghi nhận ở các công trình tiêu biểu như: “Nghiên cứu trường hợp điển hình trong Chính phủ Mỹ: Chương trình trường hợp liên đại học” của các tác giả Bock Edwin A và Alan K. Campbell; “Các bậc tự do” và nghiên cứu điển hình” của tác giả Campbell Donald T; Công trình: “Nghiên cứu điển hình và tổng quát hóa” của các tác giả Roger Gomm, Martyn Hammerlsay, Peter Foster; Công trình: “Nghiên cứu điển hình trong tư tưởng phương pháp học của Mỹ” của tác giả Platt Jennifer. Các công trình trên đã đề cập đến phương pháp NCTH ở các góc độ khác nhau và đã phân tích những vấn đề như trình bày bản chất, đặc điểm của 7 download by : skknchat@gmail.com phương pháp NCTH; chỉ ra tính hiệu quả của việc vận dụng phương pháp NCTH trong các lĩnh vực giáo dục học, chính trị học.
Về vai trò của phương pháp này trong dạy học, các nghiên cứu đều cho thấy phương pháp NCTH không chỉ kích thích tính tư duy phân tích, tính năng động, sáng tạo, tư duy phản biện cho người học, mà còn giúp tăng kiến thức thực tiễn cũng như kỹ năng giải quyết vấn đề cho người dạy. Kết quả nghiên cứu của các công trình trên sẽ giúp tác giả luận văn hiểu rõ hơn về phương pháp NCTH, vai trò của phương pháp này và đề xuất quy trình vận dụng phương pháp NCTH vào dạy học môn GDCD lớp 10 ở trường THPT trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên. Ở Việt Nam, phương pháp NCTH được các nhà giáo dục áp dụng phổ biến ở nhiều môn học khác nhau. Dưới đây là một số công trình nghiên cứu đó.
Tác giả Nguyễn Khải Hoàn trong bài viết “Đặc điểm và nguyên tắc dạy học nghiệp vụ sư phạm dựa vào nghiên cứu trường hợp trong đào tạo giáo viên tiểu học” đăng trên tạp chí Giáo dục (2016) đã trình bày những đặc điểm của dạy học nghiệp vụ sư phạm dựa vào nghiên cứu trường hợp trong đào tạo giáo viên về các phương diện: nội dung học tập; mục tiêu học tập; phương thức học tập; rèn luyện và trải nghiệm qua thực hành. Tiếp đó, tác giả trình bày các nguyên tắc dạy học nghiệp vụ sư phạm cho giáo viên tiểu học dựa vào nghiên cứu trường hợp: tính tương thích của trường hợp đối với nội dung đào tạo; tính tích hợp liên môn, xuyên môn; học tập qua nghiên cứu độc lập, nghiên cứu theo nhóm; tính thực tiễn sinh động; môi trường hợp tập hợp tác, giàu trải nghiệm [25]. Tác giả Nguyễn Thị Linh Huyền trong bài viết “Một số phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức kinh doanh cho học sinh trung học phổ thông”, trên cơ sở nhấn mạnh một số phương pháp dạy học tích cực, đã bàn luận đến phương pháp nghiên cứu trường hợp. Theo tác giả, trường hợp được rút ra từ thực tiễn dạy học hoặc phản ánh một tình 8 download by : skknchat@gmail.com huống thực tiễn dạy học, nên trường hợp thường mang tính phức hợp.
Mục đích hàng đầu của phương pháp trường hợp không phải là việc truyền thụ tri thức lí thuyết mà là việc vận dụng tri thức vào việc giải quyết vấn đề trong những tình huống cụ thể. Học sinh đặt trước những tình huống cần quyết định, họ cần xây dựng các phương án giải quyết vấn đề cũng như đánh giá các phương án đó, để quyết định phương án giải quyết vấn đề và cần xác định những phương hướng hành động có ý nghĩa quyết định. Tác giả Khuất Thị Thanh Vân trong bài báo “Vận dụng dạy học nghiên cứu trường hợp trong dạy Những nguyên lí cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin phần Lí luận về chủ nghĩa xã hội nhằm phát triển năng lực tự học của sinh viên” đăng trên tạp chí Giáo dục (2017) cho rằng: Dạy học nghiên cứu trường hợp là phương pháp dạy học mà trọng tâm là phân tích và giải quyết các vấn đề của trường hợp (tình huống) mà người dạy hoặc người học đặt ra nhằm gắn lí thuyết với thực tiễn. Mục tiêu này hoàn toàn phù hợp với đặc thù của hệ thống tri thức mở, gắn liền với đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của phần Lí luận về chủ nghĩa xã hội trong chương trình môn học Những nguyên lí cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin.
Nghiên cứu trường hợp yêu cầu có sự cộng tác làm việc và thảo luận nhóm nên củng cố, phát triển năng lực giao tiếp xã hội và hợp tác cho sinh viên. Tạo điều kiện phát triển các kĩ năng tư duy độc lập, sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề, giúp sinh viên biết liên hệ giữa lí luận với thực tiễn, phát triển năng lực tự học [37]. Tác giả Nguyễn Bá Đạt trong bài viết “Phương pháp NCTHĐH trong khoa học xã hội và tâm lý học” đăng trên Tạp chí Tâm lý học số 10 có giải thích cho tiết việc áp dụng phương pháp NCTH trong khoa học tâm lý học và đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng NCTH trong khoa học xã hội nói chung và tâm lý học nói riêng [19]. 9 download by : skknchat@gmail.
Các công trình nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học môn Giáo dục Công dân ở trường Trung học phổ thông Trong quá trình tìm hiểu, thu thập tài liệu viết luận văn, tác giả nhận thấy gần như không có công trình nào nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học môn Giáo dục Công dân lớp 10 ở trường Trung học phổ thông. Chỉ có một số rất ít công trình nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học môn Giáo dục Công dân, như: Tác giả Vũ Đình Bảy, trong cuốn sách “Phương pháp dạy học môn GDCD ở trường THPT” đã chỉ dẫn những ưu điểm, nhược điểm của phương pháp nghiên cứu trường hợp và khẳng định việc vận dụng phương pháp này vào dạy học môn GDCD sẽ đem lại hiệu quả tích cực, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD ở nước ta [2]. Tác giả Phạm Thị Dinh trong báo cáo sáng kiến kinh nghiệm “Vận dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 12” trình bày về: khái niệm phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình, những đặc điểm của phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình và các dạng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình; phân tích những ưu điểm và nhược điểm của phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình; những yêu cầu cơ bản của việc vận dụng nghiên cứu trường hợp điển hình vào môn Giáo dục công dân lớp 12 [14]. Tác giả Nguyễn Thị Mai trong công trình “Vận dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn Giáo dục Công dân ở các trường THPT huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh”.
Trên cơ sở phân tích khái niệm, đặc trưng và các hình thức của phương pháp NCTHĐH; ưu điểm và nhược điểm của phương pháp NCTHĐH trong dạy học môn GDCD ở trường THPT; đã đề xuất quy trình vận dụng phương pháp NCTHĐH trong dạy học môn GDCD ở các trường THPT huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh; chỉ ra những vấn đề đặt ra trong vận dụng phương pháp NCTHĐH trong dạy 10 download by : skknchat@gmail.com học môn GDCD ở các trường THPT huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh; phân tích nguyên tắc và đề xuất biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp NCTHĐH trong dạy học môn GDCD ở các trường THPT huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh [28]. Tác giả Hoàng Thị Thanh trong công trình “Sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn GDCD lớp 12 ở các trường THPT huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang” trình bày các vấn đề: cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 12 ở các trường THPT huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang; thực trạng sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 12 ở các trường THPT trong huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang; đề xuất quy trình và một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn GDCD ở các trường THPT huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang [34]. Tóm lại, những công trình đã mặc dù không nghiên cứu về phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình trong dạy học môn GDCD lớp 10 nhưng đã cung cấp những luận cứ quan trọng như cơ sở lý luận, quy trình vận dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp, đề xuất các biện pháp… để tác giả luận văn hoàn thiện hướng nghiên cứu của mình. Dựa trên cơ sở kết quả nghiên cứu đã có liên quan đến đề tài, đề tài tiếp tục nghiên cứu để làm rõ những nội dung sau: - Củng cố khái niệm đã có về phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học môn GDCD lớp 10 ở trường phổ thông.
- Đề xuất quy trình dạy học bằng phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học môn GDCD lớp 10 ở các trường THPT trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên. - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học bằng 11 download by : skknchat@gmail.com phương pháp NCTH trong dạy học môn GDCD lớp 10 ở các trường THPT Thành phố Thái Nguyên. Cơ sở lý luận của việc vận dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp trong dạy học môn Giáo dục Công dân lớp 10 ở các trường Trung học phổ thông Thành phố Thái Nguyên 1.