Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƢỜI PHẠM TỘI 1. Khái niệm nhân thân con người Theo chủ nghĩa Mác - Lênin thì “con người là sản phẩm tự nhiên và xã hội. Con người được tự nhiên sinh ra cho nên trước tiên mang các đặc tính của sinh vật. Cái sinh học trong con người quy định sự hình thành những hiện tượng và quá trình tâm lý trong con người” [34, tr.
Bất kỳ con người nào, ngay từ khi sinh ra đã mang các đặc tính, nhu cầu sinh học đó là các nhu cầu phục vụ cho việc tồn tại và sinh trưởng của con người. Song con người không là sinh vật thuần tuý, con người không thể tồn tại như một thực thể độc lập, mọi hoạt động của con người đều là những hoạt động có ý thức, có khả năng sáng tạo. Thông qua các hoạt động của mình, con người tác động vào thế giới xung quanh, và tham gia vào các quan hệ xã hội, Điều đó không chỉ giúp cho con người tồn tại mà còn đưa con người trở thành cá nhân trong xã hội, là chủ thể của các mối quan hệ đa dạng của xã hội. Những mối quan hệ đó không chỉ là các mối quan hệ hiện tại mà đó còn là tổng hoà các mối quan hệ trong quá khứ.
Chính các mối quan hệ này đã hình thành nên những đặc điểm tâm lý, đạo đức xã hội. Và con người chính là sự tổng hoà các mối quan hệ xã hội. Khái niệm “nhân thân” được sử dụng khi người ta muốn nhấn mạnh đến các tính chất xã hội của con người, còn khái niệm “con người” được sử dụng với một nghĩa rộng hơn, bao gồm cả tính chất xã hội và tính chất tự nhiên của con người. Nhân thân cũng như mối quan hệ giữa nó với xã hội và Nhà nước, nói cho cùng là do tính chất của xã hội quyết định.
8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Theo khái niệm chung của xã hội học Mác - Lênin về nhân thân con người thì: “nhân thân đó là bản chất xã hội của con người được thể hiện thông qua vị trí của con người trong hệ thống quan hệ xã hội”. Nhân thân con người là một phạm trù mang tính xã hội - lịch sử. Với tư cách là chủ thể của các quan hệ xã hội, được đặc trưng bởi những đặc tính và phẩm chất cá nhân đa dạng, mỗi cá nhân cụ thể có một nhân thân tương ứng. Khái niệm nhân thân đồng thời cũng bao hàm cả con người với tư cách là một thành viên của xã hội, là một công dân, là đại diện của các giai cấp, các nhóm lợi ích xã hội nhất định…, là người mang trong mình một số đặc điểm điển hình.
Nếu khái niệm “con người” như đã phân tích ở trên thì “nhân thân con người” chính là những đặc trưng cụ thể hơn của con người, đó là những đặc điểm, tính chất nhất định của con người được đúc kết khi con người tồn tại trong một môi trường xã hội cụ thể với tư cách là một thành viên của xã hội, có một vị trí nhất định trong xã hội. Những đặc điểm nêu trên không phải có ngay khi con người được sinh ra, nó được hình thành dần dần từ quá trình sống, lao động và quan hệ với mọi người xung quanh. Một trong những yếu tố quan trọng giúp nhìn nhận một cách toàn diện nhân thân con người đó là nhân cách. “Nhân cách” chính là nội dung, trạng thái bên trong của mỗi cá nhân cụ thể được tạo nên bởi sự tiếp thu những giá trị lịch sử, văn hóa “từ đó hình thành nên những quan điểm, cách nhìn nhận sự vật, hiện tượng trong cuộc sống, các cách ứng xử trong tình huống”.
Như vậy, Nhân thân con người là những đặc điểm cụ thể của con người thể hiện bản chất xã hội, thể hiện tính cá biệt và tính không lặp lại của một con người cụ thể. Khác với quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, các học thuyết trong nhà nước tư sản coi nhân thân là một cá nhân có những đặc điểm và phẩm chất riêng cho phép phân biệt với mọi người khác, có khả năng Điều khiển 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com được chính con người và Điều khiển người khác có nghĩa là bản chất của nhân thân không được gắn liền với tính chất xã hội. Các đặc điểm quan trọng nhất của nhân thân được coi là tài sản, quyền lực, sức mạnh, sự độc lập với những người khác. Mặc dù có nhiều quan điểm về nhân thân có ý nghĩa và giá trị khác nhau, một số thì tích cực thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội, số khác lại cản trở nó.
Tuy nhiên, cái tạo thành giá trị đích thực của nhân thân không phải là nguồn gốc xuất thân, địa vị xã hội, của cải…, của con người, mà ở lập trường xã hội và những đóng góp của nó vào sự phát triển chung của xã hội. Tự ý thức xã hội là một trong những thành phần quan trọng nhất tạo nên nhân thân, mà thiếu nó không thể nói tới bản chất xã hội của con người. Tự ý thức xã hội đó là sự nhận thức về mặt xã hội của con người và Điều khiển hành vi do mình gây ra. Ý thức của con người được quyết định bởi tổng thể các mối quan hệ xã hội, kinh tế, chính trị, pháp luật… Nhân thân được hình thành phát triển từ ảnh hưởng của những mối quan hệ đó.
Khi nói đến nhân thân con người là chúng ta muốn nói đến sự tổng hợp các đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất con người tham gia vào các mối quan hệ xã hội. Đó là, các đặc điểm, dấu hiệu sinh học, nhân khẩu học, các đặc điểm về xã hội đạo đức, tâm lý. Từ sự phân tích trên, cho phép chúng tôi đưa ra khái niệm nhân thân con người như sau: Nhân thân con người là sự tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu, mối quan hệ xã hội của mỗi con người cụ thể, bao gồm: các đặc điểm, dấu hiệu về xã hội, nhân khẩu học như giới tính, tuổi, trình độ văn hóa, địa vị xã hội, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình, nơi sinh sống, hoàn cảnh kinh tế, các đặc điểm, dấu hiệu về tâm lý như quan điểm, nhu cầu, sở thích, thói quen, lý trí, cảm xúc., các đặc điểm, dấu hiệu, mối quan hệ xã hội khác. Khái niệm nhân thân người phạm tội Tội phạm từ lâu đã trở thành mối quan ngại chung đối với toàn xã hội, 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nó xâm hại đến mọi khía cạnh của đời sống xã hội từ lĩnh vực kinh tế, văn hoá, đạo đức cho đến sự ổn định chính trị của một quốc gia.
Toàn thế giới đã và đang phải đối mặt với những loại tội phạm mới liên tục xuất hiện, gây thiệt hại ngày càng lớn với thủ đoạn tinh vi. Nếu coi tội phạm là một hiện tượng tiêu cực của xã hội thì việc đấu tranh phòng, chống tội phạm là một điều tất yếu khách quan không thể thiếu được của mọi chế độ xã hội. Và điều tất yếu để kiềm chế, kiểm soát và ngăn chặn được hiện tượng tiêu cực này là phải tìm hiểu cặn kẽ về nó từ các khía cạnh: nguyên nhân phát sinh, điều kiện và xu hướng phát triển của chúng. Giải quyết vấn đề này, có nhiều ngành khoa học khác nhau đã coi tội phạm là đối tượng nghiên cứu của mình, từ đó đưa ra các kiến giải khác nhau về tội phạm.
Việc nghiên cứu tội phạm, cho dù xem xét ở khía cạnh là một hiện tượng xã hội tiêu cực nhằm tìm ra nguyên nhân, điều kiện phát sinh, phát triển của tội phạm (tội phạm học) hay xem xét tội phạm là một hành vi nguy hiểm cho xã hội nhằm giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của người thực hiện hành vi đó (khoa học luật hình sự, khoa học luật tố tụng hình sự), không thể không tránh khỏi việc đề cập đến việc nghiên cứu về người phạm tội. Dù xem xét tội phạm dưới bất cứ hình thức nào, dù đó là tội gì, nguy hiểm hay không nguy hiểm cũng đều phải do con người cụ thể thực hiện, và xem xét về người phạm tội không thể xem xét một cách chung chung mà đó là việc nghiên cứu về nhân thân người phạm tội. Mỗi ngành khoa học trong hệ thống tư pháp hình sự khi nghiên cứu về nhân thân người phạm tội đều phục vụ mục đích, nhiệm vụ của ngành khoa học đó; từ đó, mỗi ngành khoa học xem xét nhân thân người phạm tội dưới một khía cạnh và nhấn mạnh vào một số đặc điểm khác nhau. Do đó, trước khi đi vào việc đề cập đến các khái niệm nhân thân người phạm tội trong từng ngành khoa học của tư pháp hình sự (trong luận văn này chúng tôi xem xét nhân thân người phạm tội trên các bình diện khoa học luật hình sự ở mức độ khái quát nhất).
11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trên cơ sở quan điểm lý luận chung về con người và nhân thân con người như đã phân tích ở trên, việc nghiên cứu làm rõ các khái niệm người phạm tội và nhân thân người phạm tội là rất cần thiết. Để phân tích làm rõ các khái niệm người phạm tội và nhân thân người phạm tội, hầu hết các nhà nghiên cứu đều nhấn mạnh rằng, cần phải nghiên cứu toàn diện về con người với tư cách là một thành viên của xã hội và con người chỉ trở thành người phạm tội do quá trình phát triển đạo đức bất lợi đối với họ. Khi nghiên cứu cần phải làm rõ cái vốn có của nhân thân người phạm tội không phải là các đặc điểm phạm tội bẩm sinh, mà là các đặc điểm về mặt xã hội, được thể hiện trong xử sự chống lại xã hội. Cho nên việc đồng nhất các khái niệm người phạm tội và nhân thân người phạm tội là sai lầm cũng như việc đồng nhất các khái niệm con người và nhân thân con người.
Người phạm tội, cho dù đã thực hiện bất kỳ một tội phạm nào thì cũng là một con người. Con người sinh ra không phải để trở thành người phạm tội, nhưng con người có khả năng trở thành người phạm tội nếu trong quá trình trưởng thành của con người đó gặp phải những điều kiện không thuận lợi khi hình thành nhân cách và người đó rơi vào hoàn cảnh, tình huống nhất định. Vì vậy, hành vi phạm tội của con người không phải là hành vi tất yếu phải xảy ra với con người đó. Quan điểm, tính cách, sở thích, thói quen,.