Chương 1. TONG QUAN LANG HUONG XA, XÃ HUONG XA - HUYỆN HA HOA - TINH PHU THỌ 1. Vị tri dia lý, điều kiện tự nhiên và môi trường sinh thái 1. Vi trí địa lý Huong Xa là một xã miền núi thuộc huyện Hạ Hoà - tỉnh Phú Thọ, xã Hương Xạ có diện tích là 14.528 ha với tổng dân số là 6.814 nhân khẩu (năm 2014), được phân bố đều trên 13 khu hành chính.
Huong Xa có vi tri toa độ từ 21°33' đến 21°52' vi độ Bắc và 105°04' đến 105°2' kinh độ Đông. Phía Bắc Huong Xa giáp với xã Phương Viên, phía tây giáp với xã Âm Hạ, phía đông giáp với xã Cáo Điền, xã Yên Kỳ; phía nam giáp với xã Chính Công (các xã Phương Viên, Am Hạ, Cáo Điền, Yên Kỳ, Chính Công đều thuộc địa phận huyện Hạ Hoà - tỉnh Phú Thọ). Hương Xạ là một xã nhỏ thuộc địa phận huyện Hạ Hoà, tỉnh Phú Thọ. Xã có mạng lưới giao thông đơn giản, 100% là đường bộ, tiêu biểu và quan trọng nhất là đoạn đường bộ dài hơn 10 km chạy dọc theo Quốc lộ 32.
Quốc lộ 32 là tuyến đường kéo dài từ Hà Nội qua Phú Thọ đến Yên Bái và kết thúc _ở Tam Đường - Lai Châu, khoảng cách từ xã Huong Xa đến thị tran Hạ Hoa nếu đi đọc theo tuyến đường này mất khoảng 12km, khoảng cách từ xã Hương Xạ đến thành phố Việt Trì (vị trí trung tâm của tỉnh) mat khoảng 65km. Các tuyếnđường còn lại chạy qua xã chủ yếu là các con đường bê tông hoá, ngắn và đốc nên chỉ có thể cho phép các phương tiện thô sơ đi lại, chính vì thế phần lớn người dan di lại và trao đổi buôn bán tại địa phương, ít mở rộng ra bên ngoài. Về mặt địa hình, địa hình xã Hương Xạ thuộc dạng lòng chảo, thoải dan theo hướng Đông Nam, địa hình xã Huong Xa được tạo bởi các trién núi cao, tiêu biéu nhất là núi Buộm (khu 2. Điều kiện tự nhiên Xã Hương Xạ nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới 4m gió mùa và mang nhiều nét đặc trưng của khí hậu miền Tây Bắc.
Nhiệt độ trong năm trung bình từ 22-24°C, cao nhất vào tháng 5-6, khoảng 33-34°C, có lúc lên tới 41°C và thấp nhất vào tháng 1, khoảng 12-13°C, có lúc xuống tới 4°C. Lượng mua trung bình trong địa bàn xã khoảng 2. Mùa mưa kéo dài từ thang 5 đến tháng 10, chiếm 80-85% lượng mưa cả năm (cao điểm vào các tháng 6,7,8); mùa khô kéo dai từ tháng 11 đến tháng 12, chiếm 15-20% lượng mưa cả năm, độ ẩm trung bình khoảng 80-85%/năm, trong đó độ âm cao nhất khoảng 95%, thấp nhất khoảng 60%. Tại Hương Xạ còn có nhiều loại gió, gió mùa đông bắc kéo dài từ tháng 12 đến tháng 3, tạo nên sự mát mẻ và mưa nhiều; gió đông bắc xen kẽ gió đông nam, mỗi đợt kéo dài vài ba ngày, khiến cho khí hậu khô nóng, độ 4m thấp.
Có thời điểm còn xuất hiện sương muối trên dia bàn xã. Những năm gan đây, trên địa ban xã Huong Xa còn thường xuyên xuất hiện bão lốc cục bộ kèm theo mưa đá vào các tháng 4,5,6 hàng năm. Môi trường sinh thái Xã Huong Xa là nơi có hệ thống hồ, đầm, ao, suối khá phong phú với trữ lượng nước lớn được người dân dùng trong việc cung cấp nước sinh hoạt, sản xuất, nuôi trồng, chăn nuôi gia súc, gia cầm. Tuy nhiên, do tốc độ dòng chảy lớn trong mùa mưa và luôn thay đôi nên vùng đất ven sông, hồ thuộc xã Huong Xa thường xuyên xảy ra xói lở, úng lụt, điều đó gây không ít trở ngại cho sản xuất và sinh hoạt.
Tài nguyên khoáng sản của Hương Xạ nghèo nàn, chủ yếu là đất, đá được khai thác dé sản xuất các vật liệu xây dựng như: gạch, ngói, xi măng,. Về thé nhưỡng, Hương Xạ có một số loại đất như: đất ferarit đỏ vàng, đất phù sa xen lẫn đất đồi núi, đất lầy thụt, đất dốc tụ, đất bạc màu, đất chiêm trũng úng nước trong mùa mưa. Về tài nguyên rừng, Hương Xa là vùng đất giàu có về tài nguyên rừng. Những dải rừng gỗ lim xanh, tràm trắng, chò nâu, dẻ gai, dẻ đá hoặc kém hơn như: mỡ, hu, ba soi, chẹo,.hay những cánh rừng tre, nứa xen cây hoặc rừng tre nứa thuần khiết thường được trồng rất nhiều ở những khu vực xa đường giao thông, đi lại khó khăn.
Tuy nhiên, cho đến nay các cây gỗ quý ở xã Hương Xa còn lại rat ít, chỉ còn vai cây sồi, rẻ, re,. nằm dải rác trong những rừng cây keo, bạch đàn. Chính dạng địa hình trên đã tạo ra các vùng sinh thái khác nhau cho xã như: vùng đổi thấp, vùng đồi cao, vùng núi; điều kiện khí hậu và môi trường tự nhiên khác biệt đã tạo điều kiện thuận lợi để xã Hương Xạ phát triển toàn diện cả về nông, lâm nghiệp. Quá trình hình thành và phát triểncủa làng Hương Xa 1.
Lịch sử hình thành và sự thay doi đơn vị hành chính làng Hương Xa. Theo “Đại Nam nhất thống chí” vào thời Hùng Vương, vùng đất Hương Xạ ngày nay thuộc đất Phong Châu, trung tâm của nước Văn Lang. Trong thời Bắc thuộc vùng đất này thuộc các huyện Tân Hưng (đời Ngô), quận Tân Xương (đời Tan, Tống, Té), Hung Châu (đời Trần) và Châu Phong (đời Tùy), thuộc quận Giao Chỉ. Đến thời Đường nó thuộc phủ Phong Châu, đạo Lĩnh Nam.
Vào thời kỳ độc lập, dưới các triều đại Đinh (968-980), Tiền Lê (980- 1009), Lý (1009-1225), vùng đất nay là xã Hương Xạ thuộc lộ Lâm Thao. Đến thời Lê, theo Hồng Đức bản đồ vùng đất này thuộc huyện Hạ Hòa - phủ Thao Giang thuộc thừa tuyên Sơn Tây. Từ năm Hồng Đức thứ 21 năm 1490, thừa tuyên Sơn Tây được đôi làm trấn Sơn Tây, huyện Hạ Hoa thuộc phủ Lâm Thao trấn Sơn Tây. Thời Nguyễn, năm Minh Mạng thứ 12 (1831), cải cách hành chính của Minh Mạng đã đổi tran Son Tây thành tỉnh Son Tây, Huyện Hạ Hoa được đổi thành huyện Hạ Hòa, phủ Lâm Thao.
Từ năm 1893, Hương Xạ thuộc tông Yên Kỳ, huyện Hạ Hòa, phủ Lâm Thao, tỉnh Hưng Hóa. 12 Sau cách mạng tháng 8 năm 1945, nhà nước Việt Nam thống nhất gọi các phủ, châu, huyện là huyện, bỏ cấp tổng và tiến hành hợp nhất các làng nhỏ thành xã, lúc này làng Hương Xạ thuộc địa phận xã Phú Ích, huyện Thanh Hoà, tỉnh Vĩnh Phú. Đến năm 1969, nhà nước lại tiến hành chia tách và đỗi tên các đơn vị hành chính trong các tỉnh thành, lúc này làng Hương Xạ thuộc địa phận xã Hương Xa, huyện Hạ Hoà, tinh Phú Thọ, sự thay đổi đó tồn tại đến tận bây giờ. Hiện nay, chưa có tài liệu ghi lại làng Hương Xạ được thành lập chính thức vào thời gian nào, tuy nhiên theo lời kể của các cụ già trong làng: xa xưa vùng đất Hương Xa còn là vùng đất trống chưa có người ở, vào cuối thời nhà Lê, cách ngày nay khoảng 300 năm, có một người tên là Tống Văn Vụ đứng ra đại diện cho bốn dòng họ: Tống, Bùi, Phùng, Nguyễn, là người vùng Thái Bình đã viết đơn xin đến đây khai hoang lập làng.
Manh đất mà họ đã khai khẩn lấy tên làng là Hương Xạ, làng thuộc xã Hương Xạ, tổng Yên Kỳ - huyện Hạ Hòa. Dưới thời Nguyễn, vào cuối thế kỷ 19, cụ Bùi Văn Khai (giữ chức Phó tổng Yên Kỳ), đứng ra quản lý làng Hương Xạ, cụ Bùi Văn Khai được triều đình phong kiến nhà Nguyễn phong chức Bá hộ quản lý làng, và người dân làng Huong Xa thường gọi cu là cụ Bá. Cụ Bá là một nhà nho yêu nước, cụ đã từng giúp đỡ đề Ngân, đề Mạc chống Pháp nhưng thất bại. Trong cuộc vận động cách mạng giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Đông Dương cụ đã vận động gia đình và người dân trong làng tích cực giúp đỡ cách mạng.
Làng Hương Xa trong các giai đoạn lịch sw 1. Lang Hương Xa từ khi thành lập đến năm 1945 Tình hình kinh tế Tình hình kinh tế làng Hương Xạ xưa kia khá đơn sơ và nhỏ lẻ, do đây là một vùng đất thưa dân, trình độ dân trí thấp và chủ yếu là dân từ các vùng khác đến đây lập nghiệp. Ngày đó, người dân sống chủ yếu nhờ nghề trồng lúa và lên rừng hái măng, hái nấm, đào củ mài, lấy cây nứa, cây tre, ngọn chít,. về sử dụng hoặc bán lấy tiền sống cho qua ngày.
Về nông nghiệp: Đại bộ phận người dân trong làng đều làm nghề nông trồng lúa nước, mỗi năm họ cấy hai vụ (một vụ mùa và một vụ chiêm). Mặc dù làng Hương Xạ nằm ở vùng trung du miền núi Bắc Bộ nhưng ở đây không có ruộng bậc thang mà chủ yếu là các ruộng nước trũng (người dân nơi đây gọi là ruộng rộc), nằm ở ven các quả đổi và ven các con suối. Tổng diện tích của tất cả các thửa ruộng của người dân trong làng khoảng 700 - 800ha. Ngoài cấy lúa, người dân Hương Xạ còn trồng các loại cây hoa màu như: ngô, khoai, sắn,.trên các bãi đất nhỏ ven chân đồi, nơi giáp ranh giữa ruộng và đồi.
Về lâm nghiệp: Diện tích đất lâm nghiệp ở làng Hương Xạ khá lớn, khoảng 1000 ha, đó là những cánh rừng nguyên sơ, rừng đầu nguồn có nhiều loại gỗ quý như: gỗ lim xanh, tràm trắng, chò nâu, dẻ gai, dẻ đá hoặc kém hơn như: mỡ, hu, ba soi, chẹo,. Tuy nhiên, ngày đó những cánh rừng này chủ yếu do triều đình đứng ra quản lý nên người dân cũng không khai thác được nhiều. Những thửa rừng nhỏ mà người dân được triều đình giao làm thời vụ thì được trồng: các loại cây lấy gỗ (sồi, bồ đề,.), đặc biệt là trồng chè va cọ. Về chăn nuôi: mỗi hộ gia đình thường nuôi 1-2 con trâu hoặc bò, 1-2 con lợn, 1-2 con chó, vài ba chục con gà, con vịt,.dé lấy sức kéo và thức ăn cải thiện cuộc sống.
vẻ chợ và các hoạt động thương nghiệp: Vì nghề nghiệp chính của người dân làng Hương Xa chủ yếu là nông nghiệp và khai thác các tài nguyên có sẵn trên rừng cho nên các mặt hàng buôn bán ở đây phổ biến là các loại nông, lâm sản như: gạo, măng, nứa, tre,.ngoài ra còn có chè và các loại gia suc, gia cầm như: trâu, bò, lon, ngan, gà, vịt,. Việc buôn bán ở đây diễn ra khá đều đặn, vì thế cũng có một vài nhà buôn từ các xã, huyện lân cận đến buôn bán như: huyện Thanh Ba, huyện Đoan Hùng,. Hệ thống chợ ở đây không nhiều, chỉ có một chợ duy nhất được xây dựng gần tuyến đường Quốc lộ 32, chợ họp chủ yếu vào sáng thứ 7 hàng tuần.