CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA XUẤT KHẨU VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ 1. Tăng trưởng kinh tế 1. Khái niệm Tăng trưởng kinh tế là một trong những vấn đề cốt lõi của lý luận về phát triển kinh tế. Việc nghiên cứu tăng trưởng kinh tế ngày càng có hệ thống và hoàn thiện hơn.
Các nghiên cứu về tăng trưởng kinh tế đã thừa nhận rằng, tăng trưởng không đồng nghĩa với phát triển, tuy nhiên tăng trưởng lại là điều kiện cần, điều kiện tiên quyết cho phát triển. Nhận thức đúng đắn về tăng trưởng kinh tế và ứng dụng có hiệu quả những kinh nghiệm về nghiên cứu, hoạch định chính sách tăng trưởng kinh tế là rất quan trọng, bởi tăng trưởng và phát triển kinh tế là mục tiêu đầu tiên của tất cả các quốc gia trên thế giới, là thước đo chủ yếu về sự tiến bộ trong mỗi giai đoạn của quốc gia. Điều này càng có ý nghĩa quan trọng đối với các nước đang phát triển như Việt Nam để theo đuổi mục tiêu tiến kịp và hội nhập với các nước phát triển. Có rất nhiều định nghĩa về tăng trưởng kinh tế.
Theo ngân hàng thế giới, tăng trưởng kinh tế là sự thay đổi sản lượng đầu ra hoặc trong chi tiêu, hoặc trong thu nhập của người dân của đất nước đó. Theo Simon Kuznet (1996) tăng trưởng kinh tế la sự gia tăng bền vững về sản phẩm tính theo đầu người. Hoặc theo Blanchard (2000) tăng trưởng kinh tế được hiểu là tổng giá trị sản phẩm quốc nội (GDP) được sản xuất ra trong nền kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định. Hay nói cách khác, tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hay tổng sản phẩm quốc dân (GNP).
Nhìn chung, quan điểm của các nhà khoa học về tăng trưởng kinh tế được hiểu là sự gia tăng thu nhập đạt được trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm) của một quốc gia (hoặc địa phương). Sự gia tăng này được biểu hiện ở quy mô và tốc độ. Tăng trưởng kinh tế có thể biểu thị bằng số tuyệt đối (quy mô tăng trưởng) hoặc số tương đối (tỷ lệ tăng trưởng). Quy mô tăng trưởng phản ánh sự gia tăng nhiều hay ít, còn tốc độ tăng trưởng được sử dụng với ý nghĩa so sánh tương đối và phản ánh sự gia tăng nhanh hay chậm giữa các thời kỳ.
Thu nhập của 11 nền kinh tế có thể biểu hiện dưới dạng hiện vật hoặc giá trị. Bản chất của tăng trưởng kinh tế là phải đảm bảo sự gia tăng cả quy mô sản lượng và sản lượng bình quân trên đầu người. Sản lượng bình quân trên đầu người còn phản ánh thu nhập bình quân của dân cư một quốc gia, vì vậy, gia tăng sản lượng bình quân trên đầu người sẽ cải thiện mức sống của cư dân (M. Các chỉ tiêu đánh giá tăng trưởng kinh tế Tăng trưởng kinh tế, dưới dạng khái quát, là sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc dân (GNP) hoặc tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trong một thời gian nhất định (thường tính cho một năm) (Đinh Phi Hổ, 2009).
Các chỉ tiêu GDP và GNP thông qua sử dụng thước đo tiền tệ có thể tổng hợp được kết quả đầu ra hết sức phong phú và đa dạng về chủng loại, mục đích sử dụng về chất lượng của nền kinh tế. Nhờ đó cung cấp một công cụ hữu hiệu cho việc đánh giá sự tăng trưởng, phát triển kinh tế của một quốc gia. Tổng sản phẩm trong nước (GDP) là giá trị thị trường của tất cả các hàng hoá và dịch vụ cuối cùng được sản xuất ra bởi các yếu tố sản xuất trong lãnh thổ kinh tế của một nước trong một thời kỳ nhất định. Ba phương pháp đo lường tổng sản phẩm thu nhập trong nước: Thứ nhất, phương pháp sản xuất còn gọi là phương pháp giá trị gia tăng.
Theo phương pháp này GDP tổng hợp giá trị gia tăng của mọi doanh nghiệp trong nền kinh tế. Giá trị gia tăng được tính bằng cách lấy giá trị tổng sản lượng trừ đi giá trị của tất cả các hàng hoá và dịch vụ mua ngoài đã được sử dụng hết trong quá trình sản xuất của doanh nghiệp. Thứ hai, phương pháp thu nhập đo lường GDP trên cơ sở thu nhập tạo ra trong quá trình sản xuất hàng hoá chứ không phải là giá trị của bản thân hàng hoá. GDP= w + i + R +Pr +Te Trong đó: w là thu nhập từ tiền công, tiền lương i là tiền lãi nhận được từ cho doanh nghiệp vay tiền R là thuê đất đai, tài sản Pr là lợi nhuận 12 Te là thuế gián thu mà chính phủ nhận được Thứ ba, phương pháp sử dụng các thông tin từ luồng chi tiêu để mua hàng hoá và dịch vụ cuối cùng.Vì tổng giá trị hàng hoá bán ra phải bằng tổng số tiền được chi ra để mua chúng, nên tổng chi tiêu để mua hàng hoá và dịch vụ cuối cùng phải bằng GDP.
GDP= C +I +G +X - M Trong đó: C là các khoản chi tiêu của các hộ gia đình về hàng hoá và dịch vụ I là tổng đầu tư của khu vực tư nhân G là chi tiêu của chính phủ về hàng hoá và dịch vụ X – M là xuất khẩu ròng Tổng sản phẩm quốc dân đo lường toàn bộ thu nhập hay giá trị sản xuất mà các công dân của một quốc gia tạo ra trong một thời kỳ nhất định, không kể trong hay ngoài phạm vi lãnh thổ quốc gia. GNP = GDP + thu nhập ròng nhận được từ nước ngoài. Đo lường tăng trưởng kinh tế bằng cách tiếp cận phổ biến Thứ nhất có thể kể đến là xác định mức tăng trưởng tuyệt đối: ΔY=Yt -Y0 Với Y: GDP, GNP Yt: GDP, GNP tại thời điểm t của thời kỳ phân tích Y0: GDP, GNP tại thời điểm gốc của kỳ thời gian phân tích Thứ 2, có thể đo lường tăng trưởng kinh tế bằng cách xác định tốc độ tăng trưởng. Đây là chỉ tiêu biểu hiện mức tăng trưởng kinh tế là tỷ lệ tăng GNP hoặc GDP của kỳ sau so với kỳ trước, được tính theo công thức: GNP1 - GNP0 x 100(%) GNP0 Hoặc 13 GDP1 – GDP0 x 100(%) GDP0 Trong đó: GNP0, GDP0 là tổng sản phẩm quốc dân và tổng sản phẩm quốc nội thời kỳ trước GNP1, GDP1 là tổng sản phẩm quốc dân và tổng sản phẩm quốc nội thời kỳ sau.
Do có sự biến động của giá cả (lạm phát) nên người ta phân định ra GNP, GDP danh nghĩa và GNP, GDP thực tế. GNP và GDP danh nghĩa là GNP, GDP tính theo giá hiện hành của thời kỳ tính; còn GNP và GDP thực tế là GNP, GDP tính theo giá cố định của một năm được chọn làm gốc. Vì vậy, trong thực tế có tăng trưởng kinh tế danh nghĩa (tính theo GNP, GDP danh nghĩa) và tăng trưởng kinh tế thực tế (tính theo GNP, GDP thực tế). Tuy nhiên, cách tiếp cận này có một số hạn chế sau: Thứ nhất là không làm rõ một cách đầy đủ nguồn gốc của tăng trưởng dựa trên nền tảng của lý thuyết phát triển.
Thứ hai là không lượng hóa được ảnh hưởng cụ thể của các yếu tố đến tốc độ tăng trưởng kinh tế. Do đó, cần có cách tiếp cận khác nhằm đáp ứng nhu cầu phân tích nguồn gốc cảu tăng trưởng kinh tế. Hiện nay, trên thế giới đã có cách tiếp cận hàm sản xuất chính là phương pháp phân tích đáp ứng được thách thức đặt ra trong việc phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình tăng trưởng (Đinh Phi Hổ, 2009). Đo lường tăng trưởng bằng cách tiếp cận hàm sản xuất Đầu thế kỷ 18, các nhà kinh tế học trong trường phái trọng nông đã cho rằng chỉ có khu vực nông nghiệp mới đem lại tăng trưởng, vì chỉ nông nghiệp mới tạo ra sản phẩm thặng dư, còn khu vực công nghiệp không thể tạo ra tăng trưởng kinh tế.
Khi trường phái kinh tế học cổ điển ra đời thì tăng trưởng được thừa nhận là có thể tạo ra từ cả khu vực nông nghiệp lẫn công nghiệp.Marx, Young và Knight… là các nhà kinh tế đại diện cho trường phái này và cho rằng sự tích tụ tư bản, tiến bộ công nghệ và môi trường cạnh tranh là nguyên nhân tạo ra tăng trưởng (Steiner Philippe, 2003). 14 Sang thế kỷ 20, các đại diện của trường phái kinh tế học tân cổ điển là Solow, Swan, Romer và Lucas đã xây dựng các mô hình xác định sản lượng dựa trên ba yếu tố: lao động, tư bản và công nghệ. Họ tin rằng các nguồn lực của tăng trưởng bắt nguồn từ những yếu tố này. Tuy nhiên, tầm quan trọng của mỗi yếu tố đóng góp vào tăng trưởng không giống nhau.
Đây là mô hình tương đối hoàn chỉnh đầu tiên về tăng trưởng kinh tế. Mô hình của Solow tập trung vào vai trò của tích lũy tư bản trong quá trình tăng trưởng. Theo Solow, hoạt động sản xuất trong nền kinh tế là sự kết hợp của các yếu tố tư bản (K), lao động (L) và tiến bộ công nghệ (T). Hàm sản xuất tổng quát có dạng: Y = F(K, E, L) Trong đó, tiến bộ công nghệ quyết định hiệu quả lao động (E).
Nguồn gốc duy nhất của tăng trưởng năng suất lao động và do đó là thu nhập bình quân đầu người trong dài hạn là do tăng hiệu quả lao động và điều này do tiến bộ công nghệ tạo nên. Tuy nhiên, Solow lại cho rằng tiến bộ công nghệ là yếu tố ngoại sinh và không giải thích được nó (vì vậy, có tên là “mô hình tăng trưởng ngoại sinh”) (Solow, 1956). Các nhà lý thuyết tăng trưởng mới như Romer (1990) và Lucas (1988) nhấn mạnh vào nghiên cứu và phát triển, phổ biến tri thức và ngoại ứng tích cực từ vốn nhân lực. Họ cho rằng tỷ lệ tăng trưởng trong dài hạn được xác định bên trong mô hình, vì vậy, các mô hình này còn được gọi là mô hình tăng trưởng nội sinh.
Hàm sản xuất của mô hình tăng trưởng nội sinh bao gồm 3 yếu tố: tư bản (K), lao động (L) là 2 yếu tố vật chất, và yếu tố thứ 3 là vốn nhân lực hay còn gọi là yếu tố phi vật chất bao gồm kiến thức, kỹ năng của người lao động tạo nên hiệu quả lao động và năng suất nhân tố tổng hợp (TFP - Total Factor Productivity). Trên cơ sở các lý thuyết tăng trưởng kinh tế, hiện nay, các nhà kinh tế học đều thừa nhận rằng tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào các nhân tố chính là tăng trưởng vốn, lao động, tài nguyên (đất đai), tri thức, kỹ năng của người lao động và tiến bộ công nghệ (Đinh Phi Hổ, 2009).
