Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN ĐỐI VỚI VIỆC ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA, TRUY TỐ THEO PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Nhận thức về vai trò của Viện kiểm sát nhân dân đối với việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn điều tra, truy tố theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam 1. Khái niệm các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự Việt Nam Các biện pháp cưỡng chế nhà nước được áp dụng thường xuyên trong các trường hợp cần thiết mà pháp luật quy định. Trong lĩnh vực TTHS, các biện pháp cưỡng chế mà Nhà nước cho phép các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng áp dụng trong các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử đối với những đối tượng nhất định như: những BPNC: tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm; những biện pháp bảo đảm cho việc thu thập chứng cứ: khám xét, thu giữ, tạm giữ, kê biên tài sản;.
Việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế TTHS nhằm bảo đảm xác định sự thật vụ án, phát hiện, xử lý chính xác, kịp thời tội phạm, ngăn chặn và phòng ngừa tội phạm. Để đạt được mục đích đó các cơ quan tiến hành tố tụng trong từng giai đoạn TTHS áp dụng các biện pháp cưỡng chế TTHS cho phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của mình. Trong các biện pháp cưỡng chế TTHS thì BPNC là những biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc hơn cả vì nó tước bỏ tạm thời hoặc hạn chế một phần quyền tự do của người bị áp dụng nhằm ngăn chặn việc phạm tội, tạo điều 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com kiện thuận lợi cho việc đấu tranh phòng, chống tội phạm, tôn trọng các quyền, lợi ích của công dân trong TTHS. Việc áp dụng các BPNC trong TTHS có ý nghĩa rất quan trọng, cụ thể: bảo đảm cho công tác đấu tranh phòng chống tội phạm có hiệu quả, bảo đảm hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng được thuận lợi; thể hiện quyền lực của Nhà nước trong việc đấu tranh chống tội phạm; góp phần bảo vệ sự an toàn, vững mạnh của chế độ Xã hội Chủ nghĩa, bảo vệ tài sản, tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của công dân; đảm bảo thực hiện dân chủ, tôn trọng và bảo đảm các quyền tự do của công dân được Hiến pháp năm 1992 ghi nhận, không để một công dân nào bị hạn chế các quyền công dân, bị bắt, bị giam, giữ một cách trái pháp luật [34].
Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Đại học Luật Hà Nội đưa ra khái niệm về biện pháp ngăn chặn như sau: Biện pháp ngăn chặn là biện pháp cưỡng chế trong TTHS được áp dụng đối với bị can, bị cáo, người bị truy nã hoặc đối với những người chưa bị khởi tố (trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang), nhằm ngăn chặn những hành vi nguy hiểm cho xã hội của họ, ngăn ngừa họ tiếp tục phạm tội, trốn tránh pháp luật hoặc có hành động gây cản trở cho vc điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự [42, tr. Tác giả Nguyễn Mai Bộ cũng đã đưa ra khái niệm chung về BPNC: Biện pháp ngăn chặn là những biện pháp cưỡng chế TTHS do những cơ quan hoặc những người có thẩm quyền theo pháp luật quy định áp dụng đối với bị can, bị cáo và có thể đối với những người chưa bị khởi tố khi có căn cứ do pháp luật quy định nhằm ngăn chặn tội phạm, đảm bảo cho công tác điều tra, truy tố xét xử và thi hành án hoặc không cho họ tiếp tục phạm tội mới. Các BPNC bao 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com gồm bắt người, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, bảo lĩnh, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm [10, tr. Ngoài ra, cũng có tác giả đưa ra khái niệm: Biện pháp ngăn chặn là biện pháp có tính bắt buộc của Nhà nước do những người có thẩm quyền trong các cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan được quyền tiến hành tố tụng một số hoạt động điều tra theo luật định áp dụng, tạm thời tước bỏ hoặc hạn chế một phần quyền tự do thân thể của bị can, bị cáo và trong trường hợp đặc biệt có thể áp dụng đối với người chưa bị khởi tố về hình sự nhằm ngăn chặn tội phạm, đảm bảo cho công tác điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hoặc không cho họ tiếp tục gây hại cho xã hội [34, tr.
Như vậy, ta có thể hiểu rằng: Biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự là biện pháp cưỡng chế mà người có thẩm quyền trong tố tụng hình sự áp dụng đối với bị can, bị cáo, người bị truy nã hoặc người chưa bị khởi tố về hình sự khi có những căn cứ luật định nhằm mục đích kịp thời ngăn chặn tội phạm hoặc đảm bảo việc không gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án hoặc không tiếp tục phạm tội. Khái niệm vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự Việt Nam Theo Từ điển Tiếng Việt năm 2013, vai trò là: “Tác dụng, chức năng trong sự hoạt động, phát triển của cái gì đó”[41]. VKSND có vai trò rất quan trọng trong hoạt động TTHS. Là một trong những cơ quan tiến hành tố tụng cùng với CQĐT, TA, VKSND đã góp phần quan trọng vào hoạt động TTHS.
Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp là chức năng hiến định của ngành kiểm sát nhân dân. Trong Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2013) (Điều 107) và Luật 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tổ chức VKSND 2002 (Điều 1) đều quy định: VKSND thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp Đối với các cơ quan tiến hành tố tụng khác, như CQĐT, TA chỉ chịu trách nhiệm đối với phần việc thuộc phạm vi thẩm quyền của mình ở từng giai đoạn tố tụng nhất định. VKSND thì khác, không những phải hoàn thành hoạt động thực hành quyền công tố của mình đúng pháp luật, mà còn phải chịu trách nhiệm kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các đối tượng luật định nhằm phát hiện kịp thời những vi phạm pháp luật trong suốt quá trình giải quyết vụ án, từ khi có sự kiện phạm tội xảy ra cho khi thi hành xong bản án, xóa án tích. Như vậy, ta có thể hiểu: Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự đó là việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn trong các hoạt động tố tụng hình sự nhằm góp phần vào việc đảm bảo các quy định của pháp luật được chấp hành nghiêm túc, quyền và lợi ích của các cơ quan tố tụng, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng không bị xâm phạm.
Ở giai đoạn điều tra, VKSND giữ một vị trí đặc biệt quan trọng xuyên suốt quá trình điều tra, truy tố. Tác giả Lê Hữu Thể từng nhận định như sau: VKSND giữ vai trò chủ đạo, quyết định trong các hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp ở giai đoạn điều tra vụ án hình sự. VKSND có trách nhiệm áp dụng các biện pháp do BLTTHS quy định nhằm bảo đảm cho điều tra, truy tố được kịp thời, nhanh chóng, hiệu quả, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội, đảm bảo cho hoạt động điều tra được tiến hành đúng quy định pháp luật [38, tr. Mặt khác, điều đó thể hiện ở quyền truy tố thuộc VKSND, là cơ quan chịu trách nhiệm về mặt chứng cứ của vụ án trước TA.
Trong trường hợp mà TA đình chỉ vụ án hay tuyên bị cáo không phạm tội thì đều đồng nghĩa với việc VKSND đã truy cứu trách nhiệm hình sự một người nào đó không đúng 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com pháp luật. Trong giai đoạn điều tra, hai chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra luôn được thực hiện đan xen nhau, có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau. Mục đích của hoạt động thực hành quyền công tố là chứng minh tội phạm và xác định người phạm tội; mục đích của hoạt động kiểm sát điều tra là đảm bảo các hoạt động điều tra được đầy đủ, khách quan, toàn diện, đúng pháp luật. Công tác kiểm sát điều tra có hiệu quả sẽ là điều kiện để đảm bảo cho hoạt động thực hành quyền công tố của VKSND được đúng đắn và ngược lại, công tác thực hành quyền công tố có hiệu quả sẽ tạo điều kiện cho hoạt động kiểm sát điều tra phát hiện kịp thời những vi phạm pháp luật trong khi tiến hành điều tra.
Vì vậy, khi VKSND thực hiện tốt chức năng của mình sẽ đảm bảo: không để người nào bị khởi tố, bị bắt, bị tạm giữ, tạm giam, bị hạn chế quyền công dân, bị xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tự do, danh dự và nhân phẩm một cách trái pháp luật; không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội; việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội phải đúng pháp luật và có căn cứ; việc điều tra được tiến hành một cách khách quan, toàn diện, chính xác và đúng pháp luật; những vi phạm pháp luật trong quá trình điều tra được phát hiện và khắc phục kịp thời [46]. Ở giai đoạn xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự, VKSND thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động xét xử của TA, hoạt động của những người tham gia phiên tòa. Thông qua đó nhằm đảm bảo việc TA chấp hành đúng các quy định của pháp luật TTHS, đảm bảo bản án của TA đúng người, đúng tội, đúng pháp luật cũng như quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng được tôn trọng. Như vậy, để nâng cao hơn nữa vai trò của VKSND thì cán bộ ngành kiểm sát phải nhận thức một cách đầy đủ, đúng đắn về vị trí, vai trò của VKSND thì mới có thể sử dụng đúng, có hiệu quả các quyền 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com năng tố tụng trong hoạt động thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của mình được.