CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ, TRÁCH NHIỆM CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN VỀ PHÒNG CHỐNG THAM NHŨNG, TIÊU CỰC TRONG HOẠT ĐỘNG TƯ PHÁP 1. Những vấn đề lý luận về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động tư pháp 1. Khái niệm về phòng chống tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động tư pháp 1. Khái niệm về tham nhũng, tiêu cực a.
Khái niệm tham nhũng Mỗi quốc gia có chế độ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội khác nhau thì đều có cách hiểu, cách diễn đạt liên quan đến khái niệm về tham nhũng khác nhau. Do đó, khó để có thể đưa ra một khái niệm thống nhất về tham nhũng cho mọi quốc gia, mọi chế độ chính trị. Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng là một trong những văn bản được thảo luận và thống nhất của rất nhiều quốc gia nhưng cũng không đưa ra một khái niệm cụ thể nào về tham nhũng ngoài việc thể hiện sự lo ngại của các quốc gia thành viên, đó là: “… Lo ngại về tính nghiêm trọng của các vấn đề cũng như những mối đe doạ do tham nhũng gây ra đối với sự ổn định và an ninh xã hội, xói mòn các thể chế và các giá trị dân chủ, các giá trị đạo đức, công lý và gây tổn hại đến sự phát triển bền vững và chế độ…”2. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, tham nhũng được hiểu là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi3.
Trong đó: 2 Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tham nhũng. 3 Khoản 1 Điều 3 Luật phòng chống tham nhũng năm 2018. 9 - Người có chức vụ, quyền hạn là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do tuyển dụng, do hợp đồng hoặc do một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó, bao gồm: a) Cán bộ, công chức, viên chức; b) Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật, công nhân công an trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; c) Người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp; d) Người giữ chức danh, chức vụ quản lý trong doanh nghiệp, tổ chức; đ) Những người khác được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ và có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó4. - Vụ lợi là việc người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm đạt được lợi ích vật chất hoặc lợi ích phi vật chất không chính đáng.
Vụ lợi trong tham nhũng được hiểu là mưu cầu lợi ích riêng cho mình bằng lợi ích vật chất dưới hình thức bằng tiền, ngoại tệ, giấy tờ có giá trị, tài sản, hoặc lợi ích vật chất khác dưới bất kỳ hình thức nào5. Khái niệm tiêu cực Theo Từ điển tiếng Việt, tiêu cực là những biểu hiện không lành mạnh, làm trở ngại sự phát triển, có tác dụng phủ định6. Trong thực tế cuộc sống, khi nói đến hành động (hành vi) tiêu cực là nói đến những việc làm xấu, trạng thái xấu, khía cạnh xấu trái với đạo đức, thuần phong mỹ tục tốt đẹp của dân tộc. Khi nói đến trạng thái tâm lý tiêu cực là nói đến những suy nghĩ, lời nói, phản ứng bị động, bi quan, chán nản, lừa lọc, dối trá v.v… 4 Khoản 2 Điều 3 Luật phòng chống tham nhũng năm 2018.
5 Khoản 7 Điều 3 Luật phòng chống tham nhũng năm 2018. 6 Từ điển tiếng Việt, NXB Văn hóa Thông tin. 10 Trong lĩnh vực pháp luật, tiêu cực là hành vi suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, vi phạm quy chế, quy định, quy trình nghiệp vụ, các chuẩn mực đạo đức, quy tắc ứng xử, thực hiện không đúng chủ trương, quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Hành vi tiêu cực có thể được biểu hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động, cụ thể chủ thể thực hiện một hành vi mà pháp luật cấm, không cho phép làm hoặc thực hiện một việc thiếu trách nhiệm mà pháp luật buộc phải làm đúng, chính xác hoặc chủ thể không thực hiện một hành vi mà pháp luật buộc phải làm.
So với “tham nhũng” thì “tiêu cực” có nghĩa rộng hơn. Hành vi tham nhũng chính là hành vi tiêu cực, nhưng hành vi tiêu cực có thể không phải là hành vi tham nhũng. Vì nếu một người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi mà thực hiện một hành vi mà pháp luật cấm, không cho phép làm hoặc không thực hiện một hành vi pháp luật buộc phải làm thì đó là “tham nhũng”. Nhưng nếu người có chức vụ, quyền hạn thực hiện các hành vi trên nhưng không vì động cơ vụ lợi thì đó là “tiêu cực”.
Khái niệm về tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động tư pháp a. Khái niệm về hoạt động tư pháp Để đưa ra khái niệm về tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động tư pháp cần phải làm rõ các khái niệm về “hoạt động tư pháp”. Tư pháp theo tiếng La tinh cổ là “Justitia”, có nghĩa là công bằng, công lý. Tư pháp có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau, Bộ máy nhà nước ta được tổ chức theo mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quyền tư pháp được hiểu như là bảo vệ pháp luật và được giao cho các cơ quan bảo vệ pháp luật.
Hoạt động tư pháp là hoạt động của các chủ thể được giao thẩm quyền tiến hành các hoạt động tư pháp (gồm hoạt động của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, Cơ quan thi hành án hình sự và dân sự, Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, Cơ quan Bổ trợ tư pháp) trong 11 việc giải quyết, thi hành án các vụ án hình sự, các vụ án, việc dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, hành chính và các vụ việc khác theo quy định. Hoạt động tư pháp bao gồm rất nhiều hoạt động theo một trình tự tố tụng và hành vi tố tụng của những người có thẩm quyền thực hiện hoạt động tư pháp. Hoạt động tư pháp được thể hiện bằng các hình thức sau đây: Hoạt động tố tụng, thi hành án gồm: Việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự; giải quyết vụ án hành chính, vụ việc dân sự, việc phá sản; xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính tại toà án; thi hành bản án, quyết định của toà án theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, hành chính, dân sự, phá sản, xử lý vi phạm hành chính và thi hành án. Hoạt động khác có liên quan đến hoạt động tố tụng, thi hành án gồm: Giám định, định giá tài sản, đấu thầu, đấu giá; công chứng, chứng thực; phiên dịch, dịch thuật; bào chữa, trợ giúp pháp lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự; hoà giải, đối thoại tại toà án; thừa phát lại, phối hợp cưỡng chế thi hành án, xét đặc xá; tương trợ tư pháp và hợp tác quốc tế khác; giải quyết kiến nghị, phản ánh, khiếu nại, tố cáo; bảo vệ người tố giác tội phạm, người làm chứng, bị hại và người tham gia tố tụng khác.
Khái niệm tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động tư pháp Từ các khái niệm về “tham nhũng”, “tiêu cực”, “hoạt động tư pháp” nêu trên, tác giả rút ra khái niệm: Tham nhũng trong hoạt động tư pháp là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn trong lãnh đạo, chỉ đạo, thực hiện hoạt động tố tụng, thi hành án và các hoạt động khác có liên quan đã lợi dụng, lạm dụng chức vụ, quyền hạn, lạm quyền vì vụ lợi. Tiêu cực trong hoạt động tư pháp là hành vi suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, vi phạm quy chế, quy định, quy trình nghiệp vụ, các chuẩn 12 mực đạo đức, quy tắc ứng xử, thực hiện không đúng chủ trương, quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Có thể thấy tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động tư pháp có những đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, Chủ thể của tham nhũng, tiêu cực là người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp: Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp bao gồm: Cán bộ, Công chức thuộc Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, Cơ quan thi hành án; Người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp (như người bào chữa, người giám định, người dịch thuật, người định giá tài sản, luật sư…); Cán bộ, công chức của Công an xã, phường, thị trấn, trạm Công an, đồn Công an khi thực hiện nhiệm vụ trong quá trình tiếp nhận tin báo, tố giác về tội phạm; Những người trong các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Thứ hai, Chủ thể của tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động tư pháp đã có hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Đây là yếu tố cơ bản để xác định hành vi tham nhũng, tiêu cực.
Khi thực hiện hành vi tham nhũng, tiêu cực trong hoạt động tư pháp, chủ thể tham nhũng phải sử dụng “chức vụ, quyền hạn” trong hoạt động tố tụng, thi hành án, hoạt động khác có liên quan đến hoạt động tố tụng, thi hành án của mình để mang lại vụ lợi cho bản thân hoặc cho người khác.