mở đầu cuộc chiến chống tham nhũng trong thời kỳ mới. Trong đó nhận định “đã xuất hiện ngày càng nhiều tệ tham nhũng dưới nhiều hình thức, gây ảnh hưởng hết sức nghiêm trọng trong việc xâm phạm tài sản của nhà nước, của tập thể, của công dân, gây nên sự bất bình trong nhân dân, sự bất công trong xã hội và làm giảm lòng tin vào sự lãnh đạo của Đảng và nhà nước…Chúng ta đã nhiều lần lên án và tiến hành nhiều biện pháp ngăn chặn nhưng ít hiệu quả. Tệ tham nhũng dưới nhiều hình thức không những không bị ngăn chặn mà có chiều hướng nghiêm trọng hơn…”. Có thể đánh giá khái quát thực trạng tệ tham nhũng ở một số điểm sau: Thứ nhất, mức độ tham nhũng ngày càng lớn Qua kết quả thanh tra, kiểm tra, kiểm toán, điều tra, xét xử cho thấy những vụ tham nhũng được phát hiện hoặc đưa ra xét xử có xu hướng tăng về quy mô thể hiện ở một số lượng tài sản Nhà nước bị chiếm đoạt, lãng phí, thất thoát.
Từ năm 1993 đến năm 2004 riêng lực lượng công an đã phát hiện 9.960 vụ việc về tham nhũng, gây thiệt hại 7.558 tỷ đồng (Riêng từ năm 2000 đến năm 2004 phát hiện, điều tra 3.349 vụ việc với số tài sản thiệt hại 2. Thứ hai, phạm vi tham nhũng ngày càng lan rộng, phổ biến Ngoài các lĩnh vực được xem như nhạy cảm dễ xảy ra tham nhũng như đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý đất đai, thuế, hải quan…tham nhũng đã lan rộng sang các lĩnh vực mà từ trước đến nay là trong sạch, được xã hội coi trọng như giáo dục, y tế, chính sách thương binh, phúc lợi xã hội…Thậm trí còn xảy ra ở ngay các cơ quan thanh tra, cơ quan bảo vệ pháp luật. Tham nhũng không chỉ dừng trong bộ máy công quyền mà đã lan tràn ra cả ngoài lĩnh vực được xã hội hoá cao như bóng đá. Tham nhũng xảy ra ở nhiều cấp trong bộ máy nhà nước, không chỉ ở cấp trung ương, cấp tỉnh mà ngay cả cấp huyện, xã, tệ tham ô, hối lộ, sách nhiễu tiêu 20 cực cũng xảy ra phổ biến.
Nghiêm trọng hơn, tham nhũng hiện diện ngày càng trắng trợn, công khai nó được xem như một lẽ “đương nhiên”, “luật bất hành văn” ăn sâu vào tâm lý của cả đội ngũ công chức và nhân dân. Chính những tham nhũng xảy ra ở cơ sở số lượng tài sản là không lớn nhưng lại có tính “phổ biến” diễn ra công khai, trắng trợn đụng trạm trực tiếp đến lợi ích của người dân gây lên sự “bức xúc” trong dân, làm giảm lòng tin của dân vào chính quyền, vào nhà nước. Thứ ba, tính chất tham nhũng ngày càng phức tạp, nghiêm trọng, thủ đoạn ngày càng tinh vi. Tham nhũng ngày càng có tổ chức, liên quan đến nhiều cấp, nhiều ngành nhiều địa phương, thậm trí mang đặc tính tội phạm xuyên quốc gia thông qua ký kết hợp đồng thương mại, phê duyệt các dự án đầu tư nước ngoài và các dự án khác để nhận tiền, gửi giá, chuyển khoản vào tài khoản ngân hàng ở nước ngoài hoặc mua tài sản, bất động sản ở nước ngoài chẳng hạn như vụ buôn lậu xăng dầu dưới hình thức tạm nhập, tái xuất hình thành đường dây khép kín từ Singapo vào Việt Nam sang Campuchia của Công ty TNHH Thành phát (Tiền Giang) trong vụ này đối tượng đã nhận hối lộ cả toà biệt thự, tàu chở dầu trị giá hàng tỷ đồng; vụ 04 sỹ quan quân đội tại thành phố Hồ Chí Minh đã móc nối với người nước ngoài để lắp đặt trái phép 03 trạm thông tin mặt đất cỡ nhỏ để chuyển lưu lượng điện thoại quốc tế trái phép từ nước ngoài vào Việt Nam, thu lợi bất chính và gây thiệt hại trên 9 triệu USD… Tham nhũng hiện nay thường có nhiều đối tượng tham gia, với rất nhiều thủ đoạn tính vi.
Đối tượng thực hiện hành vi tham nhũng có cả những người có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cao, có nhiều hành kinh nghiệm công tác và quản lý, hiểu biết về pháp luật. Tham nhũng thường liên kết với các tội phạm khác như buôn lậu, trốn thuế, lừa đảo. Vì vậy, việc phát hiện, điều tra, xử lý gặp rất nhiều khó khăn. Các đối tượng nói trên cấu kết, lợi dụng sự sơ hở hoặc thiếu đồng bộ, chồng chéo của pháp luật, sự quản lý lỏng lẻo, yếu kém, sự thiếu trách 21 nhiệm trong kiểm tra, kiểm soát để thực hiện các hành vi vi phạm, chiếm đoạt tài sản, xâm hại lợi ích của Nhà nước.
Trong các hành vi tham nhũng, có hành vi phổ biến được gọi là “hành vi điện thoại, thư tay can thiệp nhằm mưu lợi cho người thân quen” trong nhiều trường hợp là lợi dụng chức vụ, quyền hạn tạo điều kiện cho kẻ khác làm ăn để từ đó nhận “lại quả” dười hình thức quàn cáp hối lộ. Chẳng hạn như vụ việc của nguyên Giám đốc Sở Giáo dục tỉnh Thái Bình, đại biểu Quốc hội đã lợi dụng chức vụ quyền hạn tiếp tay cho bọn lừa đảo chiếm đoạt nhiều tỷ đồng. Ngoài ra còn nhiều hành vi tham nhũng khác được che đậy bằng các hình thức tinh vi như thoả thuận tăng giá trị hợp đồng để nhận tiền trích từ bên B; lấy danh nghĩa mua sắm tài sản cho cơ quan nhưng thực chất phục vụ cho nhu cầu cá nhân quá tiêu chuẩn, định mức (đôi khi hành này được xem là hành vi lãng phí là không hoàn toàn chính xác); cố tình tạo lý do cá nhân để các đơn vị, cá nhân dưới quyền phải biếu tiền, quà cáp; lấy danh nghĩa phân phối hoặc bán rẻ để biến tài sản, đất đai, nhà cửa…của cơ quan thành nhà riêng… Thứ tư, sự câu kết giữa các phần tử thoái hoá trong đội ngũ công chức với các phần tử tội phạm bên ngoài, giữa khu vực công và khu vực tư có xu hướng phát triển. Được núp bóng dưới nhiều hình thức khác nhau trong lĩnh vực trật tự xã hội đó là hành vi “bảo kê” che chắn cho các hành vi phạm pháp có tổ chức của bọn “xã hội đen” làm tay sai đắc lực cho bọn tội phạm ngang nhiên hoành hành điển hình là vụ án “Năm Cam”, vụ án “Hai Chi”.
Trong lĩnh vực kinh tế là sự móc nối giữa các doanh nghiệp nhà nước với doanh nghiệp tư nhân để chuyển lợi nhuận vào túi tư nhân để dễ dàng cho việc ăn chia và đối phó với cơ quan điều tra. Đây chính là “sân sau” của các cán bộ có chức có quyền trong doanh nghiệp nhà nước và luôn được trúng thầu trong các dự án, gói thầu béo bở. 22 Trong lĩnh vực ngân hàng là những khoản vay sai nguyên tắc, không có khả năng thu hồi… Sự câu kết, móc nối chặt chẽ này tạo thành một chu trình tội phạm khép kín và được hợp pháp hoá rất khó phát hiện và ngăn chặn. Thứ năm, tham nhũng ở nước ta mang nhiều dấu ấn và đặc điểm của quá trình phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta.
Mặc dù tham nhũng thời nào có đặc trưng là sự lợi dụng chức quyền để vụ lợi nhưng những biểu hiện và sự phát triển của nó trong những điều kiện khác nhau thì cũng rất khác nhau. Nước ta đang trong quá trình đổi mới chuyển từ cơ chế quản lý có tính chất tập trung cao độ, một phương thức quản lý kinh tế bằng các biện pháp hành chính mang tính chất chỉ huy mệnh lệnh sang một nền kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Chính trong những điều kiện mới này mà những biểu hiện của tham nhũng cũng rất có nhiều điểm đổi mới, nó trở nên đa dạng phong phú hơn khiến chính chúng ta bị động và nhiều khi lúng túng trong việc quản lý giải các hiện tượng, nguyên nhân của tham nhũng. Vì vậy cần có những nghiên cứu riêng về biểu hiện của tham nhũng trong điều kiện cơ chế thị trường và tìm ra đối sách hiệu quả trước những thủ đoạn tinh vi mới theo kiểu cơ chế thị trường.
Nền kinh tế thị trường hoạt động trên cơ sở các quy luật khách quan vốn có của nền kinh tế hàng hoá. Điều này vừa có tác động kích thích năng lực sản xuất kinh doanh của các thành viên trong xã hội vừa có tác động tiêu cực thông qua việc tối đa hoá lợi nhuận, lợi dụng những yếu kém, bất cập của cơ chế quản lý để làm giàu bất chính, thậm trí bất chấp pháp luật để tìm kiếm lợi nhuận. Sự chuyển đổi toàn diện nền kinh tế đã có tác động rất lớn đến mọi mặt của đời sống xã hội. Mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận là động lực rất lớn của các chủ thể tham gia kinh tế nhưng đó cũng là một trong những nguyên nhân của tình trạng tham nhũng vì mọi chủ thể đều cố gắng tìm kiếm cơ hội.
Điều này muốn nói ở đây là bản thân nền kinh tế thị trường không phải là nguyên nhân đẻ 23 ra tệ tham nhũng hoặc làm cho nó trầm trọng bởi vì những nước trong sạch nhất cũng đều là những nước có nền kinh tế thị trường như (Newzeland, Singapo). Vấn đề là ở chỗ quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý sang nền kinh tế thị trường vừa là nguyên nhân vừa tạo điều kiện thuận lợi cho tệ tham nhũng phát triển. Và điều cũng không kém phần quan trọng là nền kinh tế thị trường nếu không được quản lý tốt thì nguy cơ tham nhũng cao hơn đối với nền kinh tế tập trung kế hoạch, đơn giản là những gì năng động, sáng tạo thì cũng đòi hỏi trình độ quản lý khoa học hơn nếu không muốn bị chính mặt trái của của sự năng động này lấn át. Hối lộ là nguy cơ đầu tiên và phổ biến nhất của tệ nạn tham nhũng trong quá trình phát triển nền kinh tế hiện nay.
Khi mà cơ chế giám sát của chúng ta đối với hoạt động công vụ chưa chặt chẽ, khi mà đời sống cua công chức chưa thực sự được đảm bảo bằng đồng lương thì nguy cơ hối lộ, nhận hối lộ còn tiềm ẩn. Đây chính là chỗ để cách doanh nghiệp tìm cách lợi dụng. Các doanh nghiệp hối lộ công chức nhà nước để thực hiện việc sản xuất kinh doanh tạo thuận lợi thế mạnh trong cạnh tranh, chẳng hạn như hối lộ cán bộ thuế, hải quan để trốn thuế từ đó giảm giá thành sản xuất hoặc nhập lậu.