Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN XÃ, PHƢỜNG, THỊ TRẤN ĐỐI VỚI NGƢỜI THI HÀNH ÁN TREO, ÁN PHẠT CẢI TẠO KHÔNG GIAM GIỮ 1. Khái niệm, đặc điểm và khái quát lịch sử lập pháp Luật hình sự Việt Nam về vai trò của Ủy ban nhân dân xã, phƣờng, thị trấn đối với ngƣời thi hành án treo, án phạt cải tạo không giam giữ 1. Khái niệm, đặc điểm về vai trò của Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn đối với người thi hành án treo Án treo là một chế định pháp luật đƣợc quy định ở nhiều nƣớc trên thế giới, tuy nhiên mỗi nƣớc đều quy định một cách khác nhau nhƣ: Luật hình sự của các nƣớc Anh, Mỹ coi án treo là trƣờng hợp hoãn tuyên án kèm theo biện pháp bảo lãnh hoặc biện pháp bảo đảm bằng tiền; Luật hình sự của Pháp và một số nƣớc coi án treo là việc hoãn hoặc miễn chấp hành hình phạt; Trung Quốc lại coi án treo là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Ở nƣớc ta, chế định án treo đƣợc quy định ngay từ những năm đầu khi Nhà nƣớc Việt nam dân chủ cộng hòa mới ra đời, tại Sắc lệnh số 21 ngày 14/2/1946 của Chủ tịch nƣớc về tổ chức của Tòa án quân sự thiết lập tại Bắc, Trung và Nam Bộ [12, tr.
Đến Bộ luật hình sự 1985, BLHS 1999 án treo đƣợc xác định án treo là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện [41]. Hiện nay chƣa có một định nghĩa cụ thể về án treo, nhƣng qua nghiên cứu cho thấy nhiều tác giã thống nhất với quan điểm hƣớng dẫn, giải thích của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tại Nghị quyết số 01/2013/NQ- HĐTP ngày 06/11/2013, cụ thể: án treo là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện, đƣợc Tòa án áp dụng đối với ngƣời phạm tội bị phạt tù không quá 3 năm, căn cứ vào nhân thân của ngƣời phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, xét thấy không cần buộc phải chấp hành hình phạt tù. Về việc thi hành án treo cũng giống nhƣ THAHS là hoạt động tổ chức thi hành bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật theo một trình tự thủ 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tục do pháp luật THAHS quy định. Ngƣời phải thi hành án treo họ không phải cách ly khỏi xã hội mà đƣợc giao cho cơ quan quân đội hoặc UBND cấp xã nơi cƣ trú tổ chức quản lý, giám sát giáo dục và thực hiện việc thi hành án.
Xuất phát từ tính nhân đạo trong chế định án treo mà những ngƣời phải thi hành án không phải cách ly khỏi xã hội, đƣợc cải tạo, giáo dục tại cộng đồng. Trong thời gian chấp hành án, đƣợc gia đình, ngƣời thân và cơ quan, tổ chức giám sát, giáo dục tạo điều kiện cho họ đƣợc cải tạo, học tập, lao động, đƣợc đối xử nhƣ những ngƣời bình thƣờng khác, họ chỉ bị hạn chế một số quyền do pháp luật quy định. Phƣơng pháp thực hiện thi hành án cũng chủ yếu bằng giáo dục thuyết phục, lấy việc cảm hóa, giáo dục động viên, khuyến khích là chính, giúp ngƣời bị kết án nhận ra lỗi lầm, tự nguyện sửa chữa, cải tạo thành ngƣời có ích. Theo Nghị định số 61/2000/NĐ-CP ngày 30/10/2000 của Chính phủ thì việc thi hành án treo là biện pháp nhằm tạo điều kiện cho ngƣời đƣợc hƣởng án treo làm ăn, sinh sống và chứng tỏ sự hối cải, hoàn lƣơng của mình ngay trong môi trƣờng xã hội bình thƣờng, dƣới sự giám sát, giáo dục của cơ quan, tổ chức, đơn vị quân đội, cơ sở giáo dục, đào tạo hoặc UBND xã, phƣờng, thị trấn nơi ngƣời đƣợc hƣởng án treo làm việc, công tác, học tập hoặc cƣ trú và gia đình của ngƣời đó.
Theo Luật THAHS năm 2010, thi hành án treo là việc cơ quan, ngƣời có thẩm quyền theo quy định của Luật này giám sát, giáo dục ngƣời bị phạt tù đƣợc hƣởng án treo trong thời gian thử thách. Từ hai quy định trên cho thấy thi hành án treo có một số đặc điểm cụ thể nhƣ sau: Thứ nhất: Thi hành án treo là một bộ phận cấu thành của công tác THAHS, là hoạt động hành chính - tƣ pháp của cơ quan, tổ chức, ngƣời có thẩm quyền mà ở đây là do UBND cấp xã hoặc cơ quan quân đội thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định để đƣa bản án, quyết định của Tòa án ra thực hiện trên thực tế, bảo đảm lợi ích của Nhà nƣớc, tổ chức và công dân, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa. Thứ hai: Thi hành án treo là một trong những hoạt động thi hành án phạt không thực hiện việc giam giữ, xuất phát từ bản chất của chế định án treo trong 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com pháp luật hình sự Việt Nam, kết hợp giữa trừng trị và giáo dục; ngƣời chấp hành án treo không bị cách ly hoàn toàn khỏi đời sống xã hội, quyền tự do thân thể của bị án vẫn đƣợc đảm bảo, họ chỉ bị hạn chế một số quyền nhất định do pháp luật quy định và nhận đƣợc sự quan tâm tạo điều kiện tối đa để làm ăn, sinh sống và chứng tỏ sự hối cải, hoàn lƣơng của mình ngay trong môi trƣờng xã hội bình thƣờng, dƣới sự giám sát, giáo dục của gia đình, UBND cấp xã và các cơ quan, tổ chức, đoàn thể xã hội nơi ngƣời đƣợc hƣởng án treo công tác, cƣ trú. “Tính nhân đạo trong thi hành án treo còn thể hiện ở phƣơng pháp thi hành án là lấy giáo dục thuyết phục, cảm hóa, động viên, khuyến khích là chính, hạn chế việc áp dụng các biện pháp cƣỡng chế hoặc mệnh lệnh hành chính, giúp ngƣời bị kết án nhận ra lỗi lầm, tự nguyện sửa chữa, cải tạo thành ngƣời có ích cho xã hội” [10] và đƣợc thể hiện rất rõ tại Điều 65 Luật BLHS năm 2015.
Thứ ba: Thi hành án treo có ý nghĩa xã hội to lớn, thể hiện chính sách nhân đạo của Đảng, Nhà nƣớc, phù hợp với xu thế chung của thế giới. Tại Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lƣợc cải cách tƣ pháp đến năm 2020 đề ra: "Coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự và thủ tục tố tụng tƣ pháp, đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hƣớng thiện trong việc xử lý ngƣời phạm tội" [20, tr. Tại bộ các quy tắc chuẩn, tối thiểu của Liên hợp quốc về các biện pháp không giam giữ, gọi là các quy tắc Tôkyô năm 1990, đƣợc Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua bằng Nghị quyết số 45/110 ngày 14/12/1990 khẳng định: Các quốc gia thành viên phải xây dựng những biện pháp không giam giữ trong hệ thống pháp luật của nƣớc mình nhằm đƣa ra các cách lựa chọn khác, từ đó giảm sử dụng biện pháp cầm tù và nhằm tạo cơ sở hợp lý cho những chính sách tƣ pháp hình sự, thông qua việc giám sát các quyền con ngƣời, các yêu cầu công bằng xã hội cũng nhƣ nhu cầu phục hồi của ngƣời phạm tội [28, tr. Thứ tư: Quá trình thi hành án treo diễn ra trong thời gian thử thách nhất định do “Tòa án ấn định bằng hai lần mức hình phạt tù nhƣng không đƣợc dƣới 1 năm và 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không quá 5 năm, thời điểm bắt đầu ngay từ sau khi Tòa án tuyên bản án, quyết định sơ thẩm cho hƣởng án treo.
Trong thời gian thử thách, nếu ngƣời đƣợc hƣởng án treo lại phạm tội mới thì biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù bị xóa bỏ, ngƣời đƣợc hƣởng án treo buộc phải chấp hành hình phạt tù trong bản án đã cho hƣởng án treo trƣớc đó cộng với hình phạt của bản án về tội phạm mới thực hiện [41]. Thứ năm: Khác với các hình phạt tù, việc thi hành án treo không giao cho một cơ quan chuyên trách thực hiện, thể hiện rất rõ chính sách xã hội hóa của Đảng và Nhà nƣớc ta trong những năm gần đây. Trong đó, UBND cấp xã hoặc đơn vị quân đội giữ vai trò là cơ quan trực tiếp đƣợc giao nhiệm vụ giám sát, giáo dục ngƣời chấp hành án. Sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan, đơn vị, tổ chức xã hội, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể, cộng đồng dân cƣ và gia đình ngƣời bị kết án là điều kiện cần thiết để nâng cao hiệu quả của việc thi hành án treo.
So với thi hành hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân, thì việc thi hành án treo đã góp phần làm giảm bớt chi phí cho xã hội nhƣng vẫn đạt đƣợc hiệu quả xã hội cao. Đối với thi hành hình phạt tù thì ngƣời chấp hành án sẽ bị mất các khoản thu nhập từ các công việc mà họ có trƣớc khi phạm tội và mất đi nguồn thu nhập cũng nhƣ cơ hội tìm kiếm việc làm trong thời gian bị cách ly khỏi xã hội; ngoài ra, chi phí hàng năm của Nhà nƣớc cho công tác tổ chức thi hành hình phạt tù cũng rất lớn, bao gồm đầu tƣ cho hệ thống cơ sở nhà giam, bộ máy cán bộ làm công tác quản lý, bảo vệ, y tế, thực hiện chế độ chính sách, đảm bảo điều kiện ăn, mặc, sinh hoạt, y tế, giáo dục cho phạm nhân. Mặc dù ở Việt Nam hiện nay chƣa có một công bố chính thức về ngân sách dành cho việc thi hành hình phạt tù nhƣng dễ nhận thấy là gánh nặng rất lớn cho đất nƣớc, trong khi điều kiện kinh tế của đất nƣớc chúng ta còn đang khó khăn. Còn thi hành án treo, Nhà nƣớc chỉ mất chi phí phát sinh liên quan đến việc quản lý, giáo dục ngƣời chấp hành án ở địa phƣơng, một phần chi phí hỗ trợ đào tạo, học nghề, hƣớng nghiệp, khắc phục khó khăn.
do đó sẽ giảm bớt đƣợc rất nhiều chi phí so với thi hành hình phạt tù; mặt khác, ngƣời chấp hành án treo có điều kiện thuận lợi để tìm kiếm việc làm và gia tăng thu nhập, đặc biệt có ý nghĩa đối với bị án là lao động duy nhất trong gia đình. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.