Vai Trò Của Phương Tiện Tình Thái Trong Ngôn Ngữ Tiểu Thuyết Hồ Biểu Chánh

Khám phá vai trò của phương tiện tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, từ đó hiểu sâu sắc hơn về nghệ thuật ngôn từ.

• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Vai Trò Của Phương Tiện Tình Thái Trong Tiểu Thuyết Hồ Biểu Chánh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
• 0.6. Đóng góp của luận án
• 0.7. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: Một số cơ sở lý thuyết
• 1.1. Vấn đề tình thái
• 1.2. Vấn đề lý thuyết hành động ngôn từ
• 1.3. Vấn đề trợ từ tình thái
• 1.4. Vấn đề quán ngữ tình thái
• 1.5. Khẩu ngữ và đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 2. CHƯƠNG 2: Vai trò của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 2.1. Khảo sát, thống kê và phân loại
• 2.2. Đặc điểm, chức năng của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 2.3. Tầm tác động của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 2.4. Hành động ở lời của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 3. CHƯƠNG 3: Vai trò của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 3.1. Khảo sát, thống kê và phân loại
• 3.2. Đặc điểm, chức năng của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 3.3. Tầm tác động của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 3.4. Hành động ở lời của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vai Trò Phương Tiện Tình Thái Hồ Biểu Chánh

Luận án này khám phá vai trò của phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Trong giao tiếp, sự tình được phản ánh có thể đúng hoặc khác thế giới thực, phụ thuộc vào chủ đích của người nói và khả năng tiếp nhận của người nghe. Phương tiện tình thái đóng vai trò quan trọng trong việc biểu thị ý nghĩa này. Giới Việt ngữ học đã quan tâm nhiều đến tình thái, nhưng vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau. Luận án này chọn tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh làm ngữ liệu vì ngôn ngữ của ông phản ánh phong phú khẩu ngữ Nam Bộ, chân chất, mộc mạc và độc đáo. Việc nghiên cứu phương tiện tình thái trong tác phẩm của ông còn bỏ ngỏ, vì vậy có ý nghĩa thực tiễn. Ngôn ngữ của Hồ Biểu Chánh thể hiện rõ văn phong riêng biệt, không thể lẫn với ai. Điều này có được nhờ khẩu ngữ Nam Bộ, trong đó phương tiện tình thái là một bộ phận tiêu biểu. Tác giả Nguyễn Văn Thuận xem xét vấn đề này một cách toàn diện trong luận án của mình.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Tình Thái

Nghiên cứu phương tiện tình thái có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa của một cộng đồng. Nó giúp ta nhận diện các sắc thái biểu đạt tình thái, cảm xúc và thái độ của người nói, từ đó giải mã được những thông điệp ẩn sau lời nói. Đặc biệt, trong tiểu thuyết, phương tiện tình thái góp phần quan trọng vào việc xây dựng tính cách nhân vật, tạo nên bối cảnh sống động và phản ánh xã hội một cách chân thực. Việc nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ những đặc trưng văn học Việt Nam qua lăng kính của một tác giả lớn như Hồ Biểu Chánh.

1.2. Khẩu Ngữ Nam Bộ Nguồn Gốc Của Phương Tiện Tình Thái

Khẩu ngữ Nam Bộ là một kho tàng ngôn ngữ phong phú, chứa đựng nhiều phương tiện tình thái độc đáo. Do ảnh hưởng của lịch sử và địa lý, ngôn ngữ ở khu vực này mang những đặc trưng riêng biệt về ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp. Phương tiện tình thái trong khẩu ngữ Nam Bộ thường thể hiện sự chân thật, mộc mạc, gần gũi và có phần hài hước. Việc nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là một cơ hội tốt để khám phá những nét đặc sắc này, bởi tác giả đã sử dụng ngôn ngữ của nhân vật và lời kể chuyện một cách tài tình. Điều này giúp tái hiện chân thực bối cảnh văn hóa và xã hội Nam Bộ đầu thế kỷ 20.

II. Vấn Đề Thiếu Nghiên Cứu Về Tình Thái Hồ Biểu Chánh

Mặc dù tình thái là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, việc nghiên cứu cụ thể về phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh vẫn còn hạn chế. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào các khía cạnh khác của tác phẩm, như nội dung, nhân vật, hoặc bối cảnh. Việc thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu về tình thái đã khiến cho việc hiểu rõ giá trị và ý nghĩa của ngôn ngữ trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh gặp nhiều khó khăn. Việc phân tích sâu sắc văn phong của tác giả cần được chú trọng hơn. Cần có những nghiên cứu bài bản để làm sáng tỏ vai trò của phương tiện tình thái trong việc thể hiện cảm xúc, thái độ và quan điểm của nhân vật và tác giả.

2.1. Hạn Chế Trong Tiếp Cận Vấn Đề Tình Thái Hiện Nay

Một trong những hạn chế lớn nhất trong việc tiếp cận vấn đề tình thái hiện nay là sự thiếu thống nhất về mặt lý thuyết. Các nhà nghiên cứu vẫn còn nhiều tranh cãi về định nghĩa, phân loại và chức năng của phương tiện tình thái. Điều này dẫn đến sự khó khăn trong việc so sánh và đánh giá các kết quả nghiên cứu khác nhau. Ngoài ra, nhiều nghiên cứu còn tập trung quá nhiều vào các khía cạnh hình thức của ngôn ngữ, mà chưa chú trọng đến ý nghĩa và giá trị biểu đạt tình thái. Cần có một cách tiếp cận toàn diện hơn, kết hợp cả lý thuyết và thực tiễn, để có thể hiểu rõ hơn về vai trò của phương tiện tình thái trong văn học.

2.2. Yếu Tố Chủ Quan Trong Đánh Giá Phương Tiện Tình Thái

Việc đánh giá phương tiện tình thái đôi khi mang tính chủ quan, do ảnh hưởng của quan điểm cá nhân và văn hóa của người phân tích. Một số phương tiện tình thái có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào bối cảnh sử dụng và tâm lý của người đọc. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có sự khách quan và thận trọng trong việc diễn giải ý nghĩa của phương tiện tình thái. Cần phải xem xét phương tiện tình thái trong mối tương quan với các yếu tố khác của tác phẩm, như nhân vật, cốt truyện và thông điệp, để có được một cái nhìn toàn diện và chính xác.

III. Cách Tiếp Cận Phân Tích Ngữ Nghĩa Ngữ Dụng Tình Thái

Luận án tiếp cận vấn đề phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh thông qua việc phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng. Cách tiếp cận này giúp làm rõ chức năng của phương tiện tình thái trong việc biểu đạt tình thái, cảm xúc và thái độ. Việc phân tích ngữ nghĩa tập trung vào ý nghĩa của từng phương tiện tình thái, trong khi việc phân tích ngữ dụng xem xét cách các phương tiện tình thái được sử dụng trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Sự kết hợp giữa hai phương pháp này cho phép hiểu rõ hơn về vai trò của phương tiện tình thái trong việc tạo nên ý nghĩa và giá trị của tác phẩm.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Giải Mã Ý Nghĩa Tình Thái

Phân tích ngữ nghĩa là quá trình giải mã ý nghĩa của phương tiện tình thái. Điều này bao gồm việc xác định các phạm trù tình thái mà phương tiện đó thể hiện, như khả năng, tất yếu, mong muốn, nghi ngờ, v.v. Phân tích ngữ nghĩa cũng cần xem xét mối quan hệ giữa phương tiện tình thái và các thành phần khác của câu, để hiểu rõ cách phương tiện đó tác động đến ý nghĩa tổng thể của câu. Ví dụ, việc phân tích ngữ nghĩa của các trợ từ như "à", "nhỉ", "vậy" giúp xác định chúng có chức năng biểu thị sự ngạc nhiên, nghi ngờ, hoặc khẳng định.

3.2. Phân Tích Ngữ Dụng Tình Thái Trong Bối Cảnh Giao Tiếp

Phân tích ngữ dụng tập trung vào cách phương tiện tình thái được sử dụng trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Nó xem xét các yếu tố như người nói, người nghe, bối cảnh, mục đích giao tiếp, và mối quan hệ giữa những người tham gia giao tiếp. Phân tích ngữ dụng giúp hiểu rõ hơn về chức năng của phương tiện tình thái trong việc thể hiện thái độ, cảm xúc, và quan điểm của người nói. Ví dụ, một câu hỏi có sử dụng trợ từ nghi vấn có thể được sử dụng để thể hiện sự tò mò, nghi ngờ, hoặc thậm chí là mỉa mai, tùy thuộc vào bối cảnh giao tiếp.

IV. Kết Quả Tầm Quan Trọng Trợ Từ Quán Ngữ Tình Thái

Kết quả nghiên cứu cho thấy trợ từ và quán ngữ tình thái đóng vai trò quan trọng trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Chúng không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ của tác phẩm, mà còn góp phần quan trọng vào việc xây dựng tính cách nhân vật, tạo dựng bối cảnh và truyền tải thông điệp. Trợ từ và quán ngữ tình thái giúp thể hiện các sắc thái cảm xúc tinh tế, thái độ đa dạng, và quan điểm phong phú của nhân vật và tác giả. Việc sử dụng phương tiện tình thái một cách tài tình đã tạo nên một văn phong đặc trưng và độc đáo cho Hồ Biểu Chánh.

4.1. Trợ Từ Tình Thái Biểu Thị Sắc Thái Cảm Xúc

Trợ từ tình thái là những từ ngữ nhỏ bé nhưng có sức mạnh biểu cảm lớn. Chúng giúp người nói thể hiện các sắc thái cảm xúc tinh tế, như vui mừng, buồn bã, ngạc nhiên, tức giận, v.v. Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, trợ từ tình thái được sử dụng một cách đa dạng và linh hoạt, tạo nên một bức tranh tâm lý phức tạp và chân thực của nhân vật. Ví dụ, việc sử dụng các trợ từ như "chớ", "hả", "nha" giúp thể hiện sự e dè, nghi ngờ, hoặc thân mật trong lời thoại của nhân vật.

4.2. Quán Ngữ Tình Thái Thể Hiện Quan Điểm Đánh Giá

Quán ngữ tình thái là những cụm từ cố định, mang tính thành ngữ, được sử dụng để thể hiện quan điểm, đánh giá, hoặc thái độ của người nói. Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, quán ngữ tình thái thường được sử dụng để thể hiện những nhận xét, bình luận về xã hội, văn hóa, và con người. Việc sử dụng quán ngữ tình thái giúp tác giả thể hiện quan điểm cá nhân một cách kín đáo và tinh tế, đồng thời tạo nên một giọng điệu riêng biệt cho tác phẩm.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Về Ngôn Ngữ Văn Học Việt Nam

Nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc nghiên cứu ngôn ngữ văn học Việt Nam, đặc biệt là trong việc phân tích phong cách ngôn ngữ của các nhà văn. Nó cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp phân tích cụ thể để hiểu rõ hơn về vai trò của phương tiện tình thái trong việc tạo nên giá trị và ý nghĩa của tác phẩm. Nghiên cứu cũng có thể được sử dụng trong việc giảng dạy văn học và ngôn ngữ, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về sự tinh tế và độc đáo của ngôn ngữ văn học.

5.1. Phân Tích Phong Cách Ngôn Ngữ Hồ Biểu Chánh

Nghiên cứu này cung cấp công cụ để phân tích phong cách ngôn ngữ độc đáo của Hồ Biểu Chánh. Bằng cách tập trung vào phương tiện tình thái, có thể làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt trong cách tác giả sử dụng ngôn ngữ để xây dựng nhân vật, tạo dựng bối cảnh, và truyền tải thông điệp. Kết quả phân tích có thể giúp hiểu sâu sắc hơn về tài năng và đóng góp của Hồ Biểu Chánh cho văn học Việt Nam.

5.2. Phát Triển Phương Pháp Giảng Dạy Ngôn Ngữ Văn Học

Nghiên cứu này có thể được sử dụng để phát triển phương pháp giảng dạy ngôn ngữ văn học hiệu quả hơn. Bằng cách giới thiệu cho sinh viên về vai trò của phương tiện tình thái, giáo viên có thể giúp họ hiểu rõ hơn về sự tinh tế và độc đáo của ngôn ngữ văn học. Việc phân tích cụ thể các ví dụ từ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh có thể giúp sinh viên nắm vững các khái niệm và phương pháp phân tích, từ đó nâng cao khả năng đọc hiểu và cảm thụ văn học.

VI. Kết Luận Ý Nghĩa Hướng Nghiên Cứu Phương Tiện Tình Thái

Nghiên cứu về vai trò của phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã góp phần làm sáng tỏ những đặc trưng ngôn ngữ độc đáo của tác phẩm, cũng như tầm quan trọng của phương tiện tình thái trong việc tạo nên giá trị văn học. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi khảo sát sang các tác phẩm khác của Hồ Biểu Chánh, hoặc so sánh với các tác giả cùng thời để làm rõ hơn vị trí của ông trong lịch sử văn học Việt Nam.

6.1. Vị Trí Hồ Biểu Chánh Trong Lịch Sử Văn Học

Nghiên cứu phương tiện tình thái góp phần xác định rõ hơn vị trí của Hồ Biểu Chánh trong lịch sử văn học Việt Nam. Việc phân tích cách tác giả sử dụng ngôn ngữ, đặc biệt là phương tiện tình thái, giúp làm nổi bật những đóng góp của ông trong việc phát triển văn học hiện đại Việt Nam. So sánh với các tác giả khác, có thể thấy rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong phong cách ngôn ngữ của Hồ Biểu Chánh, từ đó xác định vị trí độc đáo của ông trong dòng chảy văn học dân tộc.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Ngôn Ngữ Tình Thái

Nghiên cứu này mở ra nhiều hướng nghiên cứu tiềm năng về ngôn ngữ tình thái. Có thể tiếp tục nghiên cứu về các phương tiện tình thái khác trong tiếng Việt, hoặc phân tích cách sử dụng phương tiện tình thái trong các thể loại văn học khác nhau. Ngoài ra, cũng có thể nghiên cứu so sánh cách phương tiện tình thái được sử dụng trong các ngôn ngữ khác nhau, để hiểu rõ hơn về tính phổ quát và đặc thù của ngôn ngữ tình thái.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Vai trò của phương tiện tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh" do nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Thuận thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2013. Luận án thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học (Việt ngữ học), tiếp cận theo hướng ngôn ngữ học chức năng, ngữ nghĩa học và ngữ dụng học kết hợp khảo sát thống kê định lượng trên ngữ liệu văn bản.

Trong giao tiếp ngôn ngữ, sự tình được phản ánh có thể đúng hoặc khác với hiện thực khách quan tùy thuộc vào chủ đích của chủ thể phát ngôn, ngôn cảnh và năng lực tiếp nhận của người nghe. Vấn đề này gắn liền với các phương tiện ngôn ngữ biểu thị ý nghĩa tình thái. Trong giới Việt ngữ học, tình thái nhận được sự quan tâm qua nhiều bài viết và chuyên luận nhưng cách tiếp cận còn phân tán; quan niệm phổ biến thường giới hạn tình thái ở phương diện tình cảm và cảm xúc của người nói mà chưa chú ý đầy đủ đến tình thái của hành động phát ngôn hay tình thái của nội dung mệnh đề. Về mặt ngữ liệu, tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh phản ánh đậm nét khẩu ngữ địa phương Nam Bộ với lời ăn tiếng nói của nhân vật và ngôn ngữ dẫn chuyện, tạo lập phong cách ngôn ngữ riêng. Tuy nhiên, việc khảo sát các phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh như một đối tượng nghiên cứu chuyên biệt cho đến thời điểm tác giả thực hiện luận án vẫn còn để ngỏ.

Mục đích nghiên cứu của luận án là khảo cứu toàn diện và có hệ thống về tác dụng, chức năng của các phương tiện biểu thị ý nghĩa tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Để đạt mục đích đó, tác giả xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tìm ra các tiêu chí để nhận diện phương tiện biểu thị ý nghĩa tình thái; lập danh sách và thống kê tần số của chúng trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, đồng thời tiến hành so sánh với tác phẩm cùng giai đoạn của một số tác giả khác.
2. Phân tích tác dụng, chức năng của các phương tiện biểu thị ý nghĩa tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trên các bình diện ngữ âm - từ vựng, ngữ nghĩa và cú pháp.
3. Tìm hiểu vai trò của các phương tiện này trong việc hình thành lực ngôn trung cho các hành động ở lời, sự kết hợp và tầm tác động của chúng trong văn bản tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các phương tiện biểu thị ý nghĩa tình thái được sử dụng trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, trọng tâm là trợ từ tình thái và quán ngữ tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ xét trên bình diện ngữ nghĩa - ngữ dụng.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn vào thành phần thông tin kèm theo bổ trợ (không có giá trị chân lý - tình thái/modality), phân biệt với phần thông tin có giá trị chân lý (ngôn liệu/lexis) của câu. Về mặt tư liệu, luận án tập trung vào lời nói hằng ngày của nhân vật trong 52 trên tổng số 64 tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh. Các phương tiện khẩu ngữ xuất hiện trong tác phẩm dù hiện nay ít dùng hoặc không còn dùng vẫn được khảo sát và phân tích; ngược lại, những phương tiện tình thái hiện nay phổ biến trong giao tiếp nhưng không xuất hiện trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh sẽ không thuộc phạm vi xử lý của luận án.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ học và logic học, phạm trù tình thái đã được khảo cứu từ thời cổ đại. Aristote đặt nền móng khi bàn về mệnh đề tình thái, gắn tình thái với việc phân loại phán đoán dựa trên mối liên hệ giữa chủ từ và vị từ theo các tiêu chí về tính tất yếu, tính khả năng và tính hiện thực. Đến năm 1932, Ch. Bally trong công trình Linguistique générale et linguistique française đã phân biệt hai thành tố trong câu: nội dung biểu hiện cốt lõi (dictum) và thái độ của người nói đối với nội dung đó (modus hay modalité). V. Vinogradov xác định tình thái là phạm trù ngôn ngữ học trung tâm, cơ bản, tồn tại độc lập song song với phạm trù vị tính. O. Xirotinina xem tình thái nằm trong vị tính của câu cùng với thời tính và ngôi tính. V. Bondarenko phân biệt tính tình thái khách quan và tính tình thái chủ quan, trong khi V. Liapon định nghĩa tình thái là phạm trù chức năng ngữ nghĩa phản ánh quan hệ của phát ngôn với thực tế và sự đánh giá chủ quan của người nói. M.A.K. Halliday (1994) tiếp cận tình thái qua phạm trù thức (mood) và trợ động từ (auxiliaries) gồm hai tiểu thành phần: chủ ngữ (subject) và tác tử hữu định (finite). J. Searle vận dụng lý thuyết hành động ngôn từ để thảo luận về thức và tình thái, phân biệt tình thái nhận thức (epistemic modality) và tình thái đạo lý (deontic modality).

Trong Việt ngữ học, tác giả luận án nhận xét tình thái từng ít được khảo cứu độc lập do ảnh hưởng từ quan niệm phân chia giữa lời nói (parole) và ngôn ngữ (langue) của F. de Saussure, cùng với định kiến xem tình thái chỉ đơn thuần là sắc thái tình cảm, cảm xúc như nhận định của Cao Xuân Hạo. Quá trình điểm luận tài liệu trong nước được tác giả chia thành hai nhóm:

Nhóm không trực tiếp quan tâm đến tình thái: Gồm các công trình của Bùi Đức Tịnh (1952), Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê (1963), Lê Văn Lý (1968), Nguyễn Kim Thản (1977), Đái Xuân Ninh (1978), Lê Cận và Phan Thiều (1983), Đinh Văn Đức (1986), Hoàng Phê (1987), Đỗ Hữu Châu (1993), Lê Biên (1995), Diệp Quang Ban và Hoàng Văn Thung (1998). Nhóm tác giả này chủ yếu phân chia từ ngữ tiếng Việt theo hai lớp thực từ và hư từ; các yếu tố biểu thị ý nghĩa tình thái có nghĩa từ vựng được xếp vào thực từ, còn các yếu tố không có nghĩa từ vựng được xếp vào hư từ mà chưa nhìn nhận chúng với tư cách tác tử tình thái trong câu.

Nhóm trực tiếp quan tâm đến tình thái: Gồm các nghiên cứu của Phan Mạnh Hùng (1982), Hoàng Tuệ (1984, 1988), Nguyễn Minh Thuyết (1986, 1995), Nguyễn Đức Dân (1976, 1987, 1998), Lê Đông (1991), Hồ Lê (1992), Cao Xuân Hạo (1979, 1991, 1999, 2001, 2002), Phạm Hùng Việt (1994, 1996, 2003), Nguyễn Văn Hiệp (1994, 1998, 2001, 2002, 2008). Các tác giả này đã phân biệt rõ rệt phạm trù ngôn liệu và phạm trù tình thái. Trong đó, Nguyễn Đức Dân nghiên cứu logic - tình thái với nền tảng là tính tất yếu và tính có thể; Cao Xuân Hạo phân tích tiền giả định, hàm ý của vị từ tình thái, phân định tình thái của hành động phát ngôn và tình thái của lời phát ngôn; Hoàng Tuệ đối lập ngôn liệu (dictum) và tình thái (modus); Đỗ Hữu Châu xác định tình thái truyền đạt quan hệ nhận thức với nội dung câu và hiện thực; Nguyễn Văn Hiệp hệ thống hóa sự đối lập then chốt giữa thông tin miêu tả tiềm năng (ngôn liệu) và phần định tính (tình thái).

Về trợ từ tình thái, giới nghiên cứu tồn tại hai khuynh hướng xử lý: nhóm phương tiện đứng cuối câu bổ sung ý nghĩa tình thái (gọi là trợ từ câu, tình thái từ cuối câu, ngữ khí từ, phụ tự cảm thán) và nhóm phương tiện đứng trước bộ phận câu để nhấn mạnh (gọi là trợ từ bộ phận câu, phó từ, tiểu từ tình thái). Về quán ngữ tình thái, các tác giả Nguyễn Văn Tu (1976), Đỗ Hữu Châu (1981), Nguyễn Thiện Giáp (1985), Mai Ngọc Chừ, Hoàng Phê (2003) xem quán ngữ là các ngữ cố định dùng đưa đẩy, liên kết hoặc nhấn mạnh; các nhà ngữ pháp như Nguyễn Kim Thản (1996) gọi là phụ chú ngữ, Nguyễn Tài Cẩn (1999) gọi là thành phần xen kẽ, Cao Xuân Hạo (1991) coi là Đề tình thái, Nguyễn Minh Thuyết (1998) đặt tên là định ngữ câu. Các bài viết chuyên biệt của Nguyễn Thị Thìn (2000), Ngô Hữu Hoàng (2002), Ngũ Thiện Hùng (2003) bước đầu phân tích công dụng và phân biệt quán ngữ với thành ngữ.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là: chưa có công trình nào khảo cứu một cách chuyên biệt, có hệ thống và toàn diện các phương tiện tình thái (cụ thể là trợ từ và quán ngữ tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ) trên cứ liệu tác phẩm văn học cụ thể của tiểu thuyết gia Hồ Biểu Chánh dưới góc độ kết hợp ngữ nghĩa và ngữ dụng học.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án định nghĩa tình thái là một phạm trù thể hiện thái độ, cách đánh giá của người nói đối với nội dung giao tiếp, với người đối thoại hoặc giữa nội dung giao tiếp với mục đích giao tiếp và các nhân tố khác liên quan đến sự tình được nêu ra; tình thái là một trong hai thành phần trọng yếu tạo nên cấu trúc ngữ nghĩa của câu, góp phần thực tại hóa câu và gắn câu với hoàn cảnh giao tiếp hiện thực.

Hệ thống khung phân tích của luận án bao gồm tám phạm trù tình thái chủ yếu:

1. Tình thái khách quan (objective modality): Gắn với hiện thực khách quan, miêu tả thế giới mà loại trừ vai trò chủ quan của người nói.
2. Tình thái chủ quan (subjective modality): Diễn đạt thái độ, đánh giá, cam kết của người nói đối với điều được nói ra, đề cao vai trò của người nói.
3. Tình thái nhận thức (epistemic modality): Thể hiện sự hiểu biết, phỏng đoán của người nói về tính chân thực của mệnh đề dựa trên bằng chứng hoặc suy luận.
4. Tình thái đạo lý (deontic modality): Gắn với nghĩa vụ, sự cho phép, mệnh lệnh hoặc sự cam kết thực hiện hành động theo chuẩn mực xã hội.
5. Tình thái hàm thực (factive modality): Bao hàm tính chất có thực của mệnh đề trong thực tế khách quan.
6. Tình thái hàm hư (contrafactive modality): Bao hàm tính chất không có thực, không có căn cứ trong hiện thực của sự tình được nêu.
7. Tình thái của hành động phát ngôn (modalité d’énonciation): Phân biệt mục tiêu và tác dụng giao tiếp của lời nói, liên quan đến giá trị ngôn trung (trần thuật, hỏi, cầu khiến, ngôn hành).
8. Tình thái của lời phát ngôn (modalité d’énoncé): Thuộc về nội dung được truyền đạt, gồm tình thái của câu (đánh giá mức độ xác thực, tất yếu, mong muốn) và tình thái của cấu trúc vị ngữ hạt nhân (thể hiện thể, quá trình, trạng thái).

Về lý thuyết hành động ngôn từ, luận án vận dụng quan điểm của J. Austin về ba loại hành động: hành động tạo lời (locutionary act), hành động mượn lời (perlocutionary act) và hành động ở lời (illocutionary act), cùng các điều kiện thỏa mãn của hành động ở lời do J. Searle xác lập gồm bốn điều kiện: điều kiện nội dung mệnh đề, điều kiện chuẩn bị, điều kiện tâm lý và điều kiện căn bản. Luận án sử dụng bảng phân loại năm nhóm hành động ở lời của J. Searle: Trình bày (assertives), Điều khiển (directives), Cam kết (commissives), Biểu cảm (expressives) và Tuyên bố (declarations).

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm bốn phương pháp chính và các thủ pháp bổ trợ:

• Phương pháp phân tích phân bố: Dựa trên quan điểm chức năng luận để phân định ranh giới giữa phạm trù ngôn liệu và phạm trù tình thái, xác định vị trí kết hợp và trật tự từ của phương tiện tình thái trong phát ngôn tiếng Việt.
• Phương pháp phân tích ngữ nghĩa: Phân tích nghĩa miêu tả và nghĩa tình thái của trợ từ, quán ngữ trong ngữ cảnh giao tiếp cụ thể của nhân vật để làm tiêu chí xác định vai trò ngữ dụng.
• Phương pháp thống kê: Xác định tần số, số lượng và tỷ lệ xuất hiện của các phương tiện tình thái trên tổng thể 14.480 trang ngữ liệu, từ đó khái quát thói quen ngôn ngữ của nhân vật.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: So sánh ngữ liệu giữa các tác phẩm của Hồ Biểu Chánh ở các thời kỳ khác nhau, và so sánh đối chiếu với tác phẩm của các tác giả Bắc Bộ cùng Nam Bộ khác.
• Thủ pháp bổ trợ: Sử dụng thủ pháp thay thế và cải biến để kiểm tra chức năng ngữ nghĩa - ngữ pháp của phương tiện tình thái.

Nguồn ngữ liệu khảo sát chính gồm 52 trên 64 tác phẩm tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh. Nguồn ngữ liệu đối chiếu gồm: tác phẩm văn học Nam Bộ thế hệ sau (Hương rừng Cà Mau của Sơn Nam, Gieo gió gặt bão của Bình Nguyên Lộc); tác phẩm văn học Bắc Bộ (Tắt đèn, Lều chõng của Ngô Tất Tố, Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách, Số đỏ của Vũ Trọng Phụng).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số cơ sở lý thuyết

Chương 1 xây dựng nền tảng lý luận cho toàn bộ luận án, tập trung vào năm nội dung trọng tâm:

1. Vấn đề tình thái: Phân tích các định nghĩa của Benveniste, Lyons, Palmer, Hoàng Tuệ, Cao Xuân Hạo; phân định rạch ròi tám phạm trù tình thái; xác định sự đối lập giữa ngôn liệu (lexis/dictum) và tình thái (modality/modus).
2. Lý thuyết hành động ngôn từ: Giới thiệu mô hình hành động ngôn từ của J. Austin và khung phân loại của J. Searle; phân tích các điều kiện thỏa mãn và năm lớp hành động ở lời làm công cụ nhận diện lực ngôn trung.
3. Vấn đề trợ từ tình thái: Xác định khái niệm trợ từ tình thái là phương tiện bổ sung thái độ, sự đánh giá, không tham gia vào nòng cốt cú pháp của câu. Phân chia trợ từ tình thái thành hai khối: trợ từ tình thái câu (đứng cuối câu/cuối vế câu, chia theo nội dung khẳng định, phủ định, kính trọng, ngạc nhiên, giận hờn, thân mật; hoặc theo kiểu câu hỏi, cầu khiến, trần thuật, cảm thán) và trợ từ tình thái bộ phận câu (đứng trước từ/ngữ để đánh giá lượng, mức độ hoặc nhấn mạnh khẳng định, phủ định).
4. Vấn đề quán ngữ tình thái: Định nghĩa quán ngữ tình thái là các ngữ cố định có tính ổn định tương đối về cấu trúc, tương đương với từ về mặt chức năng tạo câu, dùng để đánh giá lượng - mức độ, tính hiện thực/phi hiện thực, tính tất yếu, tính khả năng hoặc biểu thị thái độ tin cậy, ngạc nhiên, lo lắng. Phân loại theo hình thức gồm quán ngữ hai thành tố và ba thành tố trở lên; phân loại cấu tạo gồm cụm chính phụ, cụm đẳng lập và cụm chủ vị.
5. Khẩu ngữ và đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh: Phân tích phong cách khẩu ngữ Nam Bộ qua các biến thể ngữ âm (nhơn/nhân, đờn/đàn, chớ/chứ, thiệt/thật), từ vựng địa phương (xài, kiếm, lận, tới, thủng thẳng, thất kinh, trả treo) và cấu trúc cú pháp (cấu trúc lặp, câu ba phần mở - thân - kết, cặp liên từ "và... và" mang nghĩa "vừa... vừa"). Chương này trích dẫn nhận định của Thanh Lãng về việc Hồ Biểu Chánh đưa ngôn ngữ chất phác của người bình dân lục tỉnh vào văn học, tạo nên phong cách văn xuôi gần gũi với đời sống thường nhật.

Chương 2: Vai trò của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Chương 2 thực hiện khảo sát, thống kê và phân tích chức năng của trợ từ tình thái trên 14.480 trang ngữ liệu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Đối chiếu với danh mục 102 trợ từ trong Từ điển tiếng Việt, tác giả thống kê được 58 trợ từ tình thái xuất hiện trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh: a, à, á, ạ, bộ, cả1, cả2, cái, chánh, chắc, chăng, chỉ, chính, cho, chớ, chứ, có, coi, đa, đã1, đã2, đâu, đây, đấy, đến, đó, đi, đích, hả, há (hé), hén (hen), hề, hết, hử, kia, lận, mà, mãi, mỗi, mới, nè (nà), nào, nghen (nghe), nhé, nữa, phàm, quả, riêng, rồi, tận, thật, thế, thiệt, thôi, tới, vậy, với, xem. Nhân vật của Hồ Biểu Chánh hoàn toàn không sử dụng các trợ từ tình thái đặc trưng Bắc Bộ (chứ lị, cơ, đếch, ru, sất, sốt, tịnh, tổ, ư) và cũng không dùng một số trợ từ quá đặc thù của Nam Bộ (nha, nhe, hà, hen, hé).

Từ 58 đơn vị trên, tác giả xác định 15 trợ từ tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ (TrTTT NB). Số liệu xuất hiện được tổng hợp trong Bảng 2.1 của luận án:

TT	Trợ từ tình thái Nam Bộ	Tần số xuất hiện
1	bộ	287
2	chánh / chính	5 / 95
3	chớ / chứ	2295 / 5
4	coi / xem	259 / 26
5	đa	323
6	đó / đấy	459 / 2
7	há (hé)	188
8	hén	1
9	lận / kia	126 / 2
10	mà	37
11	mới	735
12	nè (nà) / này	47 (29) / 4
13	nghen (nghe/nghé) / nhé	6 (5/10) / 1
14	thiệt / thật	358 / 31
15	tới / đến	231 / 36

Để làm rõ nét riêng trong việc sử dụng trợ từ tình thái của Hồ Biểu Chánh, luận án tiến hành so sánh tần số xuất hiện của 06 cặp trợ từ qua ba nhóm ngữ liệu đối chiếu (mỗi tác phẩm khảo sát 105 trang đầu, riêng Tố Tâm khảo sát toàn bộ 105 trang):

• Nhóm 1: Ai làm được (HBC) đối chiếu với Tố Tâm (Hoàng Ngọc Phách).
• Nhóm 2: Thiệt giả giả thiệt (HBC) đối chiếu với Số đỏ (Vũ Trọng Phụng).
• Nhóm 3: Vợ già chồng trẻ (HBC) đối chiếu với Gieo gió gặt bão (Bình Nguyên Lộc).

Kết quả so sánh được trình bày trong Bảng 2.2 của văn bản:

TT	Trợ từ tình thái	Nhóm 1: Ai làm được (HBC)	Nhóm 1: Tố Tâm (HNP)	Nhóm 2: Thiệt giả giả thiệt (HBC)	Nhóm 2: Số đỏ (VTP)	Nhóm 3: Vợ già chồng trẻ (HBC)	Nhóm 3: Gieo gió gặt bão (BNL)
1	chánh / chính	0 / 0	0 / 9	1 / 0	0 / 20	0 / 3	2 / 4
2	chớ / chứ	15 / 0	0 / 0	46 / 0	0 / 66	13 / 0	16 / 0
3	đó / đấy	32 / 0	0 / 2	8 / 0	0 / 71	3 / 0	65 / 1
4	nghen / nhé	0 / 0	0 / 0	0 / 1	0 / 8	0 / 0	7 / 7
5	thiệt / thật	0 / 0	0 / 2	8 / 0	0 / 9	0 / 0	0 / 9
6	tới / đến	2 / 1	0 / 2	14 / 25	0 / 6	9 / 3	3 / 4

Số liệu cho thấy Hồ Biểu Chánh ưu tiên sử dụng các biến thể Nam Bộ (chớ, đó, tới), trong khi các tác giả Bắc Bộ (Hoàng Ngọc Phách, Vũ Trọng Phụng) dùng biến thể toàn dân hoặc Bắc Bộ (chính, chứ, đấy, nhé, thật). Đáng chú ý, ở tác phẩm cuối đời của Hồ Biểu Chánh (Vợ già chồng trẻ) và tác phẩm của Bình Nguyên Lộc (Gieo gió gặt bão), tần số sử dụng đan xen giữa trợ từ Nam Bộ và trợ từ toàn dân gia tăng, phản ánh quá trình tiếp nhận ngôn ngữ toàn dân của văn xuôi Nam Bộ nửa sau thế kỷ XX.

Trong các mục tiếp theo của Chương 2, luận án đi sâu phân tích đặc điểm và chức năng ngữ nghĩa của trợ từ tình thái (chức năng nhấn mạnh, đánh giá số lượng, đánh giá thái độ giao tiếp); nghiên cứu tầm tác động cú pháp của trợ từ tình thái (tác động lên một từ, một ngữ hay toàn bộ phát ngôn); và khảo sát vai trò của trợ từ tình thái trong việc trở thành dấu hiệu ngôn hành tham gia xác lập các hành động ở lời như cầu khiến, hỏi, xác quyết, phản bác và biểu cảm.

Chương 3: Vai trò của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Theo kết cấu văn bản luận án, Chương 3 giải quyết bốn nội dung chính về quán ngữ tình thái:

1. Khảo sát, thống kê và phân loại: Tập hợp danh mục các quán ngữ tình thái xuất hiện trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh (như chẳng dè, có dè, coi bộ, dữ hôn, giống gì, thây kệ, thiệt quả, mới phải, cực chẳng đã, túng thế). Phân loại chúng theo số lượng thành tố (hai thành tố, ba thành tố trở lên) và cấu trúc ngữ pháp (cụm chính phụ, cụm đẳng lập, cụm chủ vị).
2. Đặc điểm, chức năng của quán ngữ tình thái: Phân tích cơ chế biểu đạt nghĩa tình thái đánh giá (lượng, mức độ, tính hiện thực, tính khả năng, tính tất yếu) và bộc lộ thái độ cảm xúc (nghi ngờ, ngạc nhiên, khẳng định, cam chịu, băn khoăn).
3. Tầm tác động của quán ngữ tình thái: Khảo sát khả năng kết hợp và phạm vi chi phối ngữ nghĩa của quán ngữ đối với các thành phần trong câu, mối quan hệ giữa quán ngữ với cấu trúc Đề - Thuyết và khung câu.
4. Hành động ở lời của quán ngữ tình thái: Vận dụng lý thuyết ngữ dụng để phân tích khả năng của quán ngữ tình thái trong việc đóng vai trò là dấu hiệu chỉ dẫn hiệu lực ở lời, góp phần định hình các hành động khẳng định, phân trần, thoái thác, khuyến lệnh hoặc bộc lộ tâm lý của nhân vật.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn như sau:

Về mặt khoa học:

• Vận dụng lý thuyết ngữ nghĩa và ngữ dụng học vào việc khảo sát, nhận diện và thống kê có hệ thống các phương tiện biểu thị ý nghĩa tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.
• Xác định rõ khái niệm, đặc điểm và chức năng của các phương tiện tình thái khẩu ngữ; khái quát vai trò của lớp phương tiện này trong tương quan với các phương tiện ngôn ngữ khác trong hoạt động giao tiếp.
• Làm rõ thêm một số vấn đề lý thuyết về tình thái của trợ từ và quán ngữ mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ trên ngữ liệu văn học hiện thực.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo cho các đề tài nghiên cứu về ngôn ngữ học, phương ngữ học Nam Bộ và phong cách học tác giả văn học.
• Đóng vai trò là tài liệu hỗ trợ cho công tác giảng dạy và học tập tiếng Việt trong nhà trường, đặc biệt ở các học phần ngữ pháp, ngữ nghĩa - ngữ dụng học.
• Xây dựng một hệ thống cứ liệu thực tế minh chứng cho khả năng biểu thị tình thái của khẩu ngữ Nam Bộ trong giao tiếp hằng ngày và trong sáng tác văn xuôi Quốc ngữ thời kỳ đầu.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào phần thuyết minh của tác giả trong văn bản luận án, các hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp được ghi nhận:

• Về phạm vi phương tiện: Do giới hạn về dung lượng trang của một luận án tiến sĩ, tác giả chỉ tập trung khảo sát hai phương tiện tình thái nổi trội là trợ từ tình thái và quán ngữ tình thái; luận án chưa khảo sát các phương tiện tình thái quan trọng khác như vị từ tình thái hay các cấu trúc cú pháp tình thái chuyên biệt.
• Về phạm vi ngữ liệu: Luận án mới khảo sát 52 trên tổng số 64 tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, chưa bao quát toàn bộ 100% tác phẩm của tác giả này.
• Về đối tượng khảo sát: Luận án loại trừ các phương tiện tình thái khẩu ngữ hiện đại phổ biến hiện nay nhưng không được Hồ Biểu Chánh sử dụng trong tác phẩm; đồng thời tác giả cũng chưa khảo sát các phương tiện tình thái rất đặc thù của Nam Bộ mà Hồ Biểu Chánh chủ động lược bỏ (nha, nhe, hà, hen, hé).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Nghiên cứu có thể mở rộng khảo sát toàn bộ 64 tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, bổ sung nghiên cứu vị từ tình thái, hoặc mở rộng so sánh phương tiện tình thái của Hồ Biểu Chánh với các tác gia văn xuôi Nam Bộ cùng thời và giai đoạn hiện đại.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo phù hợp cho các nhóm đối tượng và mục đích nghiên cứu sau:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo khung lý thuyết kết hợp giữa ngữ nghĩa học và ngữ dụng học (lý thuyết tình thái của Ch. Bally, Palmer kết hợp với lý thuyết hành động ngôn từ của J. Austin, J. Searle); quy trình phân loại và tiêu chí nhận diện trợ từ tình thái câu và trợ từ tình thái bộ phận câu.
• Nhà nghiên cứu phương ngữ học và lịch sử tiếng Việt: Tham khảo hệ thống số liệu thống kê (Bảng 2.1 và Bảng 2.2) về tần số xuất hiện của 15 trợ từ tình thái Nam Bộ và sự biến chuyển ngữ âm - từ vựng giữa phương ngữ Nam Bộ với ngôn ngữ toàn dân giai đoạn nửa đầu và nửa sau thế kỷ XX.
• Giảng viên ngữ văn và sinh viên ngành sư phạm ngữ văn: Sử dụng chương 1 và chương 2 làm tài liệu giảng dạy chuyên đề về trợ từ, quán ngữ, phong cách khẩu ngữ trong văn học và đặc trưng ngôn ngữ văn xuôi Hồ Biểu Chánh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát bao nhiêu tác phẩm của Hồ Biểu Chánh và quy mô trang ngữ liệu là bao nhiêu?
Luận án tiến hành khảo sát trên 52 tác phẩm tiểu thuyết (trên tổng số 64 tiểu thuyết) của Hồ Biểu Chánh, với tổng dung lượng ngữ liệu là 14.480 trang sách.

2. Có bao nhiêu trợ từ tình thái được tìm thấy trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh và bao nhiêu đơn vị mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ?
Qua khảo sát, luận án thống kê được 58 trợ từ tình thái xuất hiện trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh. Dựa vào các từ điển chuyên ngành và đối chiếu thực tế, tác giả xác định được 15 trợ từ tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ.

3. Trợ từ tình thái Nam Bộ nào xuất hiện nhiều nhất và trợ từ nào xuất hiện ít nhất trong ngữ liệu khảo sát của Hồ Biểu Chánh?
Theo Bảng 2.1 của luận án, trợ từ chớ xuất hiện nhiều nhất với tần số 2.295 lần (so với biến thể toàn dân chứ chỉ xuất hiện 5 lần). Trợ từ xuất hiện ít nhất là hén, chỉ xuất hiện duy nhất 1 lần trong ngữ liệu khảo sát.

4. Vì sao một số trợ từ khẩu ngữ Nam Bộ rất quen thuộc như "nha, nhe, hà, hen, hé" lại không xuất hiện trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh?
Tác giả lý giải rằng do tính chất đại chúng của tiểu thuyết, tác phẩm hướng đến phục vụ đông đảo độc giả thuộc nhiều tầng lớp, do đó Hồ Biểu Chánh chủ trương không đưa các trợ từ mang tính cục bộ quá đặc thù vào văn bản, đồng thời cũng hạn chế sử dụng các từ như hén, chánh, nghen.

5. Luận án chọn đối chiếu tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh với những tác giả và tác phẩm cụ thể nào?
Luận án đối chiếu với các tác phẩm miền Nam gồm Hương rừng Cà Mau của Sơn Nam và Gieo gió gặt bão của Bình Nguyên Lộc; đối chiếu với các tác phẩm miền Bắc gồm Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách, Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, Tắt đèn và Lều chõng của Ngô Tất Tố.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Thuận đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phạm trù tình thái, lý thuyết hành động ngôn từ và đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ trong văn xuôi Quốc ngữ. Dựa trên việc xử lý 14.480 trang ngữ liệu từ 52 tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, công trình đã xác lập danh mục 58 trợ từ tình thái, phân lập 15 trợ từ mang đậm đặc trưng Nam Bộ và chỉ ra cơ chế hoạt động ngữ nghĩa - ngữ dụng của trợ từ và quán ngữ tình thái. Công trình cung cấp các dẫn chứng định lượng và định tính cụ thể, góp phần làm sáng tỏ diện mạo khẩu ngữ Nam Bộ trong quá trình hình thành phong cách ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh và tiến trình phát triển của tiếng Việt đầu thế kỷ XX.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số cơ sở lý thuyết Trong chương này, luận án trình bày khái quát về cách hiểu tình thái, các phạm trù tình thái, vấn đề trợ từ tình thái, quán ngữ tình thái, lý thuyết hành động ngôn từ, vấn đề khẩu ngữ và đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. 18 Chương 2: Vai trò của trợ từ tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Đầu tiên, luận án tiến hành khảo sát, thống kê số lượng và tần số xuất hiện của trợ từ tình thái. Sau đó, luận án phân tích tác dụng, chức năng trong sự hoạt động của các trợ từ tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ có trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh. Cũng trong chương này, luận án tìm hiểu khả năng kết hợp, tầm tác động của trợ từ biểu thị ý nghĩa tình thái với một số phương tiện tình thái khác trong câu nói.

Ngoài ra, luận án còn vận dụng lý thuyết dụng học để khảo cứu về khả năng trở thành dấu hiệu ngôn hành của hành động ở lời. Chương 3: Vai trò của quán ngữ tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Trong chương này, luận án khảo sát, thống kê, phân tích tác dụng, chức năng trong sự hoạt động của quán ngữ tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ. Ngoài ra, luận án khảo cứu tầm tác động của quán ngữ biểu thị ý nghĩa tình thái với một số phương tiện biểu thị ý nghĩa tình thái khác trong câu nói thông qua ngữ liệu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Luận án còn vận dụng lý thuyết dụng học để khảo cứu về khả năng trở thành dấu hiệu ngôn hành của hành động ở lời của các quán ngữ biểu thị ý nghĩa tình thái.

19 Chƣơng 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Vấn đề tình thái 1. Khái niệm tình thái Đặc trưng chung nhất của tình thái là phản ánh những mối quan hệ khác nhau của nội dung thông tin trong câu với hiện thực và những quan điểm, thái độ của người nói đối với nội dung miêu tả trong câu xét trong mối quan hệ với người tiếp nhận, với hoàn cảnh giao tiếp. Đặc trưng này được thể hiện qua nhiều cách định nghĩa tình thái khác nhau, tuy rằng ở mỗi tác giả có cách thể hiện khái quát hay cụ thể, tường minh hay hàm ẩn.

Ngoài nội dung tóm lược đã trình bày trong phần Lịch sử vấn đề nghiên cứu, quan điểm về tình thái có nhiều nét tương đồng và dị biệt giữa các tác giả. Quan điểm của Benveniste (1966) xem tình thái là “một phạm trù rộng lớn, nó gắn với những chờ đợi, mong muốn, đánh giá, thái độ của người nói đối với nội dung phát ngôn, với người đối thoại, những kiểu mục đích phát ngôn: hỏi, cầu khiến, trần thuật, v v. Lyons (1977) xem “tình thái là thái độ của người nói đối với nội dung của mệnh đề mà câu biểu thị hay cái sự tình mà mệnh đề đó miêu tả”. Palmer (1986) cho rằng “tình thái là những thông tin ngữ nghĩa có liên quan đến thái độ hay sự đánh giá của người nói về những gì được nói ra” [161, tr.

51], sau đó ông viết thêm “tình thái đạo lý lại liên quan đến tính hợp thức về đạo lý của hành động do một người nào đó hay do chính người nói thực hiện”.96] Trong Việt ngữ, vấn đề tình thái cũng được nhiều tác giả quan tâm nghiên 20 cứu như: Đỗ Hữu Châu [17], Cao Xuân Hạo [45], Lê Đông, Nguyễn Văn Hiệp [33], Nguyễn Văn Hiệp [54], Hoàng Tuệ [131], Phạm Hùng Việt [134], v. Chẳng hạn, Hoàng Tuệ đã nhận xét “tình thái là một khái niệm trong sự phân tích theo cách nhìn tìm đến thái độ của người nói trong hoạt động phát ngôn tức cũng là tìm đến tác động ngữ dụng, tác động mà người nói muốn tạo ra ở người nghe trong thực tế hoạt động ngôn ngữ” [131, tr. Cao Xuân Hạo cho rằng tình thái của câu được biểu thị trong cấu trúc cú pháp cơ bản (mà tác giả gọi là cấu trúc Đề – Thuyết) gồm có: - Nhận định của người nói về giá trị chân ngụy của điều được nói ra trong câu (khẳng định, phủ định, ngờ vực, nêu rõ phạm vi giới hạn và điều kiện của tính chân lí). - Về tính khả năng hay tất yếu của điều đó (có thể hay không có thể, tất nhiên hay không tất nhiên, mức độ cao hay thấp của tính khả năng, tính tất yếu).

- Cách đánh giá của người nói đối với sự tình được truyền đạt (đáng mừng hay đáng tiếc, đáng hy vọng hay e ngại, nên có hay không nên có, …) - Sự giới thiệu của người nói về tính chất của câu nói (tính thành thực, đơn giản, áng chừng hay chính xác,…) - Mối quan hệ giữa câu nói với tình huống đối thoại hay đối với ngôn cảnh và nhiều nội dung khác thuộc lĩnh vực lô gích và siêu ngôn ngữ [45 , tr. Điểm qua một số quan điểm về tình thái của một số tác giả tiêu biểu, chúng tôi nhận thấy rằng càng tìm hiểu chi tiết về tình thái thì càng thấy rõ tính phức tạp, gắn với những quan niệm, cách hiểu khác nhau. Mặc dù, cách diễn đạt của các tác giả là khác nhau nhưng ở họ đều có điểm chung: thừa nhận tình thái là một phạm trù ngữ nghĩa – chức năng phản ánh mối quan hệ, thái độ, cách đánh giá của người nói đối với nội dung của phần còn lại trong câu. Thông qua những quan điểm trên, chúng tôi hiểu tình thái như sau: 21 Tình thái là một phạm trù thể hiện thái độ, cách đánh giá của người nói đối với nội dung giao tiếp, với người đối thoại hoặc giữa nội dung giao tiếp với mục đích giao tiếp, với các nhân tố khác có liên quan đến sự tình được nêu ra.

Nó là một trong hai thành phần trọng yếu tạo nên cấu trúc ngữ nghĩa của câu, góp phần thực tại hoá câu, gắn câu với điều kiện giao tiếp hiện thực. Một số phạm trù tình thái chủ yếu Trong ngôn ngữ, các biểu hiện của tính tình thái rất phong phú. Chúng được biểu thị qua nhiều cấp độ bình diện ngôn ngữ khác nhau, từ ngữ điệu đến trật tự từ, từ các phương tiện từ vựng đến các phương thức ngữ pháp,. chúng lồng vào nhau khó mà nhận diện rõ ràng.

Nhiều khi một kiểu ý nghĩa lại có thể đồng thời thuộc nhiều bình diện khác nhau. Cùng một thuật ngữ mà tác giả này hiểu theo cách này tác giả khác hiểu theo cách khác, dẫn đến việc phân loại cũng khác nhau. Nhiều tác giả từng phát biểu, thật khó mà có được một cách phạm trù hóa rạch ròi, bao quát và triệt để cho lĩnh vực tình thái. Thực tế đã có hàng loạt đề xuất liên quan đến số lượng và kiểu loại tình thái.

Chẳng hạn, Jespersen (1924) cho rằng phạm trù tình thái, với tư cách là phạm trù ngữ nghĩa (notional categogy) có thể chia làm hai tiểu phạm trù dựa trên tiêu chí có hay không có sự mong muốn (will) của người nói. Hai tiểu phạm trù này tương đương với hai phạm trù tình thái đạo lý (deontic) và nhận thức (epistemic), sẽ thuộc vào 4 thái (modes) mà Von Wright đề nghị sau đây: Thái khách quan logic (alethic modes), hay thái chân thực; thái nhận thức (epistemic modes), hay thái của sự hiểu biết; thái đạo lý (deontic modes), hay thái của sự bắt buộc; thái tồn tại (existential modes), hay thái của sự hiện hữu.10 - 11] Trong một thời gian dài, các tác giả viết về tình thái thường nhắc đến ba phạm trù: tình thái khách quan logic, tình thái nhận thức, tình thái đạo lý. Tình thái khách quan logic quan tâm đến tính chân thực tất yếu hay ngẫu nhiên của mệnh đề. Tình thái nhận thức chỉ ra tình trạng hiểu biết của người nói, bao hàm cả sự xác nhận cũng như những đảm bảo cá nhân của người nói đối với điều anh 22 ta nói ra.

Tình thái đạo lý liên quan đến tính hợp thức về đạo đức hay chuẩn mực xã hội khác đối với hành động do một người nào đó hay chính người nói thực hiện. 791 – 823] Theo quan điểm phát ngôn và hành động phát ngôn, Cao Xuân Hạo đề nghị phân biệt hai thứ tình thái khác nhau về bình diện: tình thái của hành động phát ngôn và tình thái của lời phát ngôn như sau: “Tình thái của hành động phát ngôn phân biệt các lời nói về phương diện mục tiêu và tác dụng giao tế: đó là sự phân biệt quen thuộc giữa các loại câu trần thuật, câu hỏi, cầu khiến, vốn là những phân biệt được ngữ pháp hóa. Tình thái của hành động phát ngôn thuộc lĩnh vực dụng pháp. Tình thái của lời phát ngôn thuộc cái nội dung được truyền đạt hay được yêu cầu truyền đạt (trong câu trần thuật hay câu hỏi), nó có liên quan đến thái độ của người nói đối với điều được nói ra, hoặc đến quan hệ sở đề và sở thuyết của mệnh đề.

Đó là một phần quan trọng của bình diện nghĩa học. 50 - 51] Trên cơ sở những công trình nghiên cứu về tình thái mà chúng tôi tham khảo được, cùng với việc khảo sát thực tế, chúng tôi thấy có một số phạm trù tình thái chủ yếu sau: 1. Tình thái khách quan (objective modality) Tình thái khách quan liên quan đến hiện thực, nó là một phần của việc miêu tả thế giới, trong đó vai trò của người nói được loại trừ. (1) Cô về xin thưa giùm tôi kính lời thăm mợ Hương nhé! (MCT) Câu (1) là một lời nhờ cậy không có tính bắt buộc.

Tình thái chủ quan (subjective modality) Tình thái chủ quan diễn đạt thái độ của người nói (đánh giá, cam kết, thể hiện mục đích) đối với điều được nói ra, trong đó vai trò của người nói được đề cao. 23 (2) Bữa nay tao bắt được rõ ràng rồi đó, mầy còn chối nữa thôi, hử? Đi đi, đi ra khỏi nhà tao cho mau. (CCNN) Câu (2) là một hành động ra lệnh có tính bắt buộc, thể hiện tính chủ quan của người nói. Tình thái nhận thức (epistemic modality) Tình thái nhận thức thể hiện sự hiểu biết của người nói đối với tính chân thực của điều được nói đến trong câu, dựa trên những bằng chứng hoặc cơ sở suy luận nào đó mà người nói có được.

(3) Bộ thầy giận tôi hay sao mà bãi trường thầy ở miết trển, không chịu xuống dạy tôi? (ƠTT) Câu (3) thể hiện một sự phỏng đoán. Trong đó, trợ từ tình thái bộ đóng vai trò đánh dấu tình thái nhận thức.