Vai Trò Của Phương Tiện Tình Thái Trong Ngôn Ngữ Tiểu Thuyết Hồ Biểu Chánh

Khám phá vai trò của phương tiện tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, từ đó hiểu sâu sắc hơn về nghệ thuật ngôn từ.

• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Vai Trò Của Phương Tiện Tình Thái Trong Tiểu Thuyết Hồ Biểu Chánh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
• 0.6. Đóng góp của luận án
• 0.7. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: Một số cơ sở lý thuyết
• 1.1. Vấn đề tình thái
• 1.2. Vấn đề lý thuyết hành động ngôn từ
• 1.3. Vấn đề trợ từ tình thái
• 1.4. Vấn đề quán ngữ tình thái
• 1.5. Khẩu ngữ và đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 2. CHƯƠNG 2: Vai trò của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 2.1. Khảo sát, thống kê và phân loại
• 2.2. Đặc điểm, chức năng của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 2.3. Tầm tác động của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 2.4. Hành động ở lời của trợ từ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 3. CHƯƠNG 3: Vai trò của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 3.1. Khảo sát, thống kê và phân loại
• 3.2. Đặc điểm, chức năng của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 3.3. Tầm tác động của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• 3.4. Hành động ở lời của quán ngữ tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vai Trò Phương Tiện Tình Thái Hồ Biểu Chánh

Luận án này khám phá vai trò của phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Trong giao tiếp, sự tình được phản ánh có thể đúng hoặc khác thế giới thực, phụ thuộc vào chủ đích của người nói và khả năng tiếp nhận của người nghe. Phương tiện tình thái đóng vai trò quan trọng trong việc biểu thị ý nghĩa này. Giới Việt ngữ học đã quan tâm nhiều đến tình thái, nhưng vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau. Luận án này chọn tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh làm ngữ liệu vì ngôn ngữ của ông phản ánh phong phú khẩu ngữ Nam Bộ, chân chất, mộc mạc và độc đáo. Việc nghiên cứu phương tiện tình thái trong tác phẩm của ông còn bỏ ngỏ, vì vậy có ý nghĩa thực tiễn. Ngôn ngữ của Hồ Biểu Chánh thể hiện rõ văn phong riêng biệt, không thể lẫn với ai. Điều này có được nhờ khẩu ngữ Nam Bộ, trong đó phương tiện tình thái là một bộ phận tiêu biểu. Tác giả Nguyễn Văn Thuận xem xét vấn đề này một cách toàn diện trong luận án của mình.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Tình Thái

Nghiên cứu phương tiện tình thái có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa của một cộng đồng. Nó giúp ta nhận diện các sắc thái biểu đạt tình thái, cảm xúc và thái độ của người nói, từ đó giải mã được những thông điệp ẩn sau lời nói. Đặc biệt, trong tiểu thuyết, phương tiện tình thái góp phần quan trọng vào việc xây dựng tính cách nhân vật, tạo nên bối cảnh sống động và phản ánh xã hội một cách chân thực. Việc nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ những đặc trưng văn học Việt Nam qua lăng kính của một tác giả lớn như Hồ Biểu Chánh.

1.2. Khẩu Ngữ Nam Bộ Nguồn Gốc Của Phương Tiện Tình Thái

Khẩu ngữ Nam Bộ là một kho tàng ngôn ngữ phong phú, chứa đựng nhiều phương tiện tình thái độc đáo. Do ảnh hưởng của lịch sử và địa lý, ngôn ngữ ở khu vực này mang những đặc trưng riêng biệt về ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp. Phương tiện tình thái trong khẩu ngữ Nam Bộ thường thể hiện sự chân thật, mộc mạc, gần gũi và có phần hài hước. Việc nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là một cơ hội tốt để khám phá những nét đặc sắc này, bởi tác giả đã sử dụng ngôn ngữ của nhân vật và lời kể chuyện một cách tài tình. Điều này giúp tái hiện chân thực bối cảnh văn hóa và xã hội Nam Bộ đầu thế kỷ 20.

II. Vấn Đề Thiếu Nghiên Cứu Về Tình Thái Hồ Biểu Chánh

Mặc dù tình thái là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học, việc nghiên cứu cụ thể về phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh vẫn còn hạn chế. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào các khía cạnh khác của tác phẩm, như nội dung, nhân vật, hoặc bối cảnh. Việc thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu về tình thái đã khiến cho việc hiểu rõ giá trị và ý nghĩa của ngôn ngữ trong tác phẩm của Hồ Biểu Chánh gặp nhiều khó khăn. Việc phân tích sâu sắc văn phong của tác giả cần được chú trọng hơn. Cần có những nghiên cứu bài bản để làm sáng tỏ vai trò của phương tiện tình thái trong việc thể hiện cảm xúc, thái độ và quan điểm của nhân vật và tác giả.

2.1. Hạn Chế Trong Tiếp Cận Vấn Đề Tình Thái Hiện Nay

Một trong những hạn chế lớn nhất trong việc tiếp cận vấn đề tình thái hiện nay là sự thiếu thống nhất về mặt lý thuyết. Các nhà nghiên cứu vẫn còn nhiều tranh cãi về định nghĩa, phân loại và chức năng của phương tiện tình thái. Điều này dẫn đến sự khó khăn trong việc so sánh và đánh giá các kết quả nghiên cứu khác nhau. Ngoài ra, nhiều nghiên cứu còn tập trung quá nhiều vào các khía cạnh hình thức của ngôn ngữ, mà chưa chú trọng đến ý nghĩa và giá trị biểu đạt tình thái. Cần có một cách tiếp cận toàn diện hơn, kết hợp cả lý thuyết và thực tiễn, để có thể hiểu rõ hơn về vai trò của phương tiện tình thái trong văn học.

2.2. Yếu Tố Chủ Quan Trong Đánh Giá Phương Tiện Tình Thái

Việc đánh giá phương tiện tình thái đôi khi mang tính chủ quan, do ảnh hưởng của quan điểm cá nhân và văn hóa của người phân tích. Một số phương tiện tình thái có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau, tùy thuộc vào bối cảnh sử dụng và tâm lý của người đọc. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có sự khách quan và thận trọng trong việc diễn giải ý nghĩa của phương tiện tình thái. Cần phải xem xét phương tiện tình thái trong mối tương quan với các yếu tố khác của tác phẩm, như nhân vật, cốt truyện và thông điệp, để có được một cái nhìn toàn diện và chính xác.

III. Cách Tiếp Cận Phân Tích Ngữ Nghĩa Ngữ Dụng Tình Thái

Luận án tiếp cận vấn đề phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh thông qua việc phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng. Cách tiếp cận này giúp làm rõ chức năng của phương tiện tình thái trong việc biểu đạt tình thái, cảm xúc và thái độ. Việc phân tích ngữ nghĩa tập trung vào ý nghĩa của từng phương tiện tình thái, trong khi việc phân tích ngữ dụng xem xét cách các phương tiện tình thái được sử dụng trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Sự kết hợp giữa hai phương pháp này cho phép hiểu rõ hơn về vai trò của phương tiện tình thái trong việc tạo nên ý nghĩa và giá trị của tác phẩm.

3.1. Phân Tích Ngữ Nghĩa Giải Mã Ý Nghĩa Tình Thái

Phân tích ngữ nghĩa là quá trình giải mã ý nghĩa của phương tiện tình thái. Điều này bao gồm việc xác định các phạm trù tình thái mà phương tiện đó thể hiện, như khả năng, tất yếu, mong muốn, nghi ngờ, v.v. Phân tích ngữ nghĩa cũng cần xem xét mối quan hệ giữa phương tiện tình thái và các thành phần khác của câu, để hiểu rõ cách phương tiện đó tác động đến ý nghĩa tổng thể của câu. Ví dụ, việc phân tích ngữ nghĩa của các trợ từ như "à", "nhỉ", "vậy" giúp xác định chúng có chức năng biểu thị sự ngạc nhiên, nghi ngờ, hoặc khẳng định.

3.2. Phân Tích Ngữ Dụng Tình Thái Trong Bối Cảnh Giao Tiếp

Phân tích ngữ dụng tập trung vào cách phương tiện tình thái được sử dụng trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Nó xem xét các yếu tố như người nói, người nghe, bối cảnh, mục đích giao tiếp, và mối quan hệ giữa những người tham gia giao tiếp. Phân tích ngữ dụng giúp hiểu rõ hơn về chức năng của phương tiện tình thái trong việc thể hiện thái độ, cảm xúc, và quan điểm của người nói. Ví dụ, một câu hỏi có sử dụng trợ từ nghi vấn có thể được sử dụng để thể hiện sự tò mò, nghi ngờ, hoặc thậm chí là mỉa mai, tùy thuộc vào bối cảnh giao tiếp.

IV. Kết Quả Tầm Quan Trọng Trợ Từ Quán Ngữ Tình Thái

Kết quả nghiên cứu cho thấy trợ từ và quán ngữ tình thái đóng vai trò quan trọng trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Chúng không chỉ làm phong phú thêm ngôn ngữ của tác phẩm, mà còn góp phần quan trọng vào việc xây dựng tính cách nhân vật, tạo dựng bối cảnh và truyền tải thông điệp. Trợ từ và quán ngữ tình thái giúp thể hiện các sắc thái cảm xúc tinh tế, thái độ đa dạng, và quan điểm phong phú của nhân vật và tác giả. Việc sử dụng phương tiện tình thái một cách tài tình đã tạo nên một văn phong đặc trưng và độc đáo cho Hồ Biểu Chánh.

4.1. Trợ Từ Tình Thái Biểu Thị Sắc Thái Cảm Xúc

Trợ từ tình thái là những từ ngữ nhỏ bé nhưng có sức mạnh biểu cảm lớn. Chúng giúp người nói thể hiện các sắc thái cảm xúc tinh tế, như vui mừng, buồn bã, ngạc nhiên, tức giận, v.v. Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, trợ từ tình thái được sử dụng một cách đa dạng và linh hoạt, tạo nên một bức tranh tâm lý phức tạp và chân thực của nhân vật. Ví dụ, việc sử dụng các trợ từ như "chớ", "hả", "nha" giúp thể hiện sự e dè, nghi ngờ, hoặc thân mật trong lời thoại của nhân vật.

4.2. Quán Ngữ Tình Thái Thể Hiện Quan Điểm Đánh Giá

Quán ngữ tình thái là những cụm từ cố định, mang tính thành ngữ, được sử dụng để thể hiện quan điểm, đánh giá, hoặc thái độ của người nói. Trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, quán ngữ tình thái thường được sử dụng để thể hiện những nhận xét, bình luận về xã hội, văn hóa, và con người. Việc sử dụng quán ngữ tình thái giúp tác giả thể hiện quan điểm cá nhân một cách kín đáo và tinh tế, đồng thời tạo nên một giọng điệu riêng biệt cho tác phẩm.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Về Ngôn Ngữ Văn Học Việt Nam

Nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc nghiên cứu ngôn ngữ văn học Việt Nam, đặc biệt là trong việc phân tích phong cách ngôn ngữ của các nhà văn. Nó cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp phân tích cụ thể để hiểu rõ hơn về vai trò của phương tiện tình thái trong việc tạo nên giá trị và ý nghĩa của tác phẩm. Nghiên cứu cũng có thể được sử dụng trong việc giảng dạy văn học và ngôn ngữ, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về sự tinh tế và độc đáo của ngôn ngữ văn học.

5.1. Phân Tích Phong Cách Ngôn Ngữ Hồ Biểu Chánh

Nghiên cứu này cung cấp công cụ để phân tích phong cách ngôn ngữ độc đáo của Hồ Biểu Chánh. Bằng cách tập trung vào phương tiện tình thái, có thể làm nổi bật những đặc điểm riêng biệt trong cách tác giả sử dụng ngôn ngữ để xây dựng nhân vật, tạo dựng bối cảnh, và truyền tải thông điệp. Kết quả phân tích có thể giúp hiểu sâu sắc hơn về tài năng và đóng góp của Hồ Biểu Chánh cho văn học Việt Nam.

5.2. Phát Triển Phương Pháp Giảng Dạy Ngôn Ngữ Văn Học

Nghiên cứu này có thể được sử dụng để phát triển phương pháp giảng dạy ngôn ngữ văn học hiệu quả hơn. Bằng cách giới thiệu cho sinh viên về vai trò của phương tiện tình thái, giáo viên có thể giúp họ hiểu rõ hơn về sự tinh tế và độc đáo của ngôn ngữ văn học. Việc phân tích cụ thể các ví dụ từ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh có thể giúp sinh viên nắm vững các khái niệm và phương pháp phân tích, từ đó nâng cao khả năng đọc hiểu và cảm thụ văn học.

VI. Kết Luận Ý Nghĩa Hướng Nghiên Cứu Phương Tiện Tình Thái

Nghiên cứu về vai trò của phương tiện tình thái trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã góp phần làm sáng tỏ những đặc trưng ngôn ngữ độc đáo của tác phẩm, cũng như tầm quan trọng của phương tiện tình thái trong việc tạo nên giá trị văn học. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi khảo sát sang các tác phẩm khác của Hồ Biểu Chánh, hoặc so sánh với các tác giả cùng thời để làm rõ hơn vị trí của ông trong lịch sử văn học Việt Nam.

6.1. Vị Trí Hồ Biểu Chánh Trong Lịch Sử Văn Học

Nghiên cứu phương tiện tình thái góp phần xác định rõ hơn vị trí của Hồ Biểu Chánh trong lịch sử văn học Việt Nam. Việc phân tích cách tác giả sử dụng ngôn ngữ, đặc biệt là phương tiện tình thái, giúp làm nổi bật những đóng góp của ông trong việc phát triển văn học hiện đại Việt Nam. So sánh với các tác giả khác, có thể thấy rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong phong cách ngôn ngữ của Hồ Biểu Chánh, từ đó xác định vị trí độc đáo của ông trong dòng chảy văn học dân tộc.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Ngôn Ngữ Tình Thái

Nghiên cứu này mở ra nhiều hướng nghiên cứu tiềm năng về ngôn ngữ tình thái. Có thể tiếp tục nghiên cứu về các phương tiện tình thái khác trong tiếng Việt, hoặc phân tích cách sử dụng phương tiện tình thái trong các thể loại văn học khác nhau. Ngoài ra, cũng có thể nghiên cứu so sánh cách phương tiện tình thái được sử dụng trong các ngôn ngữ khác nhau, để hiểu rõ hơn về tính phổ quát và đặc thù của ngôn ngữ tình thái.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của Tiến sĩ Nguyễn Văn Thuận tại Học viện Khoa học Xã hội (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) mang tiêu đề "Vai trò của phương tiện tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh" (2013) là công trình tiên phong tiếp cận hệ thống phương tiện tình thái (modal markers) trong văn xuôi Quốc ngữ Nam Bộ đầu thế kỷ XX dưới lăng kính ngữ nghĩa - ngữ dụng học hiện đại. Trong bối cảnh phân định ranh giới giữa ngôn ngữ chuẩn mực toàn dân và phương ngữ văn học còn nhiều tranh luận, luận án đã thiết lập một hệ hình nghiên cứu thực chứng quy mô lớn nhằm giải mã cách thức nhà văn Hồ Biểu Chánh đưa lời ăn tiếng nói bình dân vào văn học nghệ thuật.

Khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng giới Việt ngữ học trong một thời gian dài thường đồng nhất tình thái với sắc thái tình cảm thuần túy hoặc quy giản chúng về các hư từ không mang nghĩa từ vựng. Cao Xuân Hạo từng phê phán: “Hai chữ tình thái nếu có được quan tâm lại thường đi đôi với những định kiến sai lạc. Sự hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng tình thái tức là những sắc thái tình cảm, cảm xúc của người nói trong khi phát ngôn”. Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách mở rộng ngoại diên của phạm trù tình thái sang các bình diện dụng học, lực ngôn trung (illocutionary force) và cấu trúc liên nhân (interpersonal structure).

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Tiêu chí nhận diện và cấu trúc phân loại phương tiện biểu thị ý nghĩa tình thái (trợ từ tình thái và quán ngữ tình thái) trong tiếng Việt là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Các phương tiện tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ thể hiện chức năng ngữ âm - từ vựng, ngữ nghĩa và cú pháp như thế nào trong văn bản tiểu thuyết?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cơ chế tác động và vai trò của trợ từ/quán ngữ tình thái trong việc xác lập lực ngôn trung cho các hành động ở lời (speech acts) diễn ra như thế nào?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Phương tiện tình thái khẩu ngữ Nam Bộ là hạt nhân khu biệt phong cách nghệ thuật Hồ Biểu Chánh, đồng thời là chỉ dấu ngữ dụng hóa chi phối trực tiếp giá trị hiệu lực của phát ngôn.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Tần số xuất hiện và sự chuyển dịch giữa phương tiện tình thái Nam Bộ và toàn dân phản ánh quy luật tiếp nhận văn hóa - ngôn ngữ giữa hai miền Nam - Bắc trong tiến trình hiện đại hóa văn học đầu thế kỷ XX.

Khung lý thuyết tích hợp lý thuyết phân định Dictum - Modus của Charles Bally (1932), lý thuyết hành động ngôn từ của J.L. Austin (1962) và J.R. Searle (1969, 1979), hệ thống tình thái nhận thức và đạo lý của F.R. Palmer (1986), kết hợp cấu trúc Đề - Thuyết của Cao Xuân Hạo (1991) và ngữ nghĩa học cú pháp của Nguyễn Văn Hiệp (2008).

Quy mô khảo sát bao quát 14.480 trang văn bản từ 52/64 tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh, kết hợp đối chiếu với các tác phẩm kinh điển cùng thời của Hoàng Ngọc Phách (Tố Tâm), Vũ Trọng Phụng (Số đỏ), Ngô Tất Tố (Tắt đèn, Lều chõng), Bình Nguyên Lộc (Gieo gió gặt bão) và Sơn Nam (Hương rừng Cà Mau). Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc lượng hóa 58 trợ từ tình thái và hàng chục quán ngữ tình thái, định danh chính xác 15 trợ từ tình thái đặc trưng Nam Bộ, cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tiến trình ngữ pháp hóa và chuẩn hóa của tiếng Việt hiện đại.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu tình thái (modality) trong ngôn ngữ học thế giới và Việt Nam ghi nhận sự phân nhánh rõ nét qua các thời kỳ:

Sự đối lập quan điểm thể hiện sâu sắc qua hai trường phái:

• Trường phái cấu trúc luận truyền thống (F. de Saussure, Bùi Đức Tịnh 1952, Trương Văn Chình & Nguyễn Hiến Lê 1963, Nguyễn Kim Thản 1977): Coi tình thái thuộc về bình diện lời nói (parole) hơn là ngôn ngữ (langue), chỉ xếp các yếu tố này vào nhóm hư từ, trợ từ cảm thán, hoặc từ đệm cuối câu nhằm tránh sự cộc lốc mà không thừa nhận tư cách tác tử tình thái độc lập.
• Trường phái ngữ nghĩa - chức năng luận (Ch. Bally 1932, V.V. Vinogradov, M.A.K. Halliday 1994, Cao Xuân Hạo 1991, Nguyễn Văn Hiệp 2008): Khẳng định tính tình thái là phạm trù trung tâm, phản ánh mối quan hệ giữa thông báo với thực tế khách quan và thái độ chủ quan của người nói. Nguyễn Văn Hiệp (2008) nhấn mạnh: “Đối lập cơ bản nhất để hiểu tình thái là đối lập giữa tình thái và ngôn liệu hay nội dung mệnh đề. Đây là một sự đối lập được thừa nhận rộng rãi, được coi là then chốt trong những nghiên cứu về tình thái. Ngôn liệu thực chất là thông tin miêu tả ở dạng tiềm năng, còn tình thái là phần định tính cho thông tin miêu tả ấy”.

Luận án định vị nghiên cứu vào điểm giao thoa giữa ngữ nghĩa học tình thái và ngữ dụng học diễn ngôn văn học phương ngữ. Điểm đột phá của công trình là không dừng lại ở việc miêu tả tĩnh tại cấu trúc ngữ pháp, mà đặt các phương tiện tình thái vào động thái giao tiếp hội thoại nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

So sánh với hai công trình quốc tế tiêu biểu:

1. Palmer (1986, Mood and Modality): Phân chia hệ thống tình thái thành hai nhánh Epistemic (nhận thức) và Deontic (đạo lý) trên ngữ liệu các trợ động từ tình thái tiếng Anh (modal auxiliaries). Luận án của Nguyễn Văn Thuận kế thừa mô hình của Palmer nhưng chứng minh rằng trong ngôn ngữ đơn lập không biến hình như tiếng Việt, phương tiện tình thái không nằm ở hệ thống biến vị động từ mà được hiện thực hóa xuất sắc qua hệ thống trợ từ cuối câu (sentence-final particles) và quán ngữ định tính hóa khung câu.
2. Halliday (1994, An Introduction to Functional Grammar): Xem xét tình thái trong cấu trúc câu gồm Chủ ngữ (Subject) và Tác tử hữu định (Finite). Luận án định vị lại hệ thống tình thái tiếng Việt trong cấu trúc Đề - Thuyết của Cao Xuân Hạo, chứng minh trợ từ và quán ngữ tình thái đóng vai trò hạt nhân thiết lập nghĩa liên nhân (interpersonal metafunction) mà không nhất thiết phụ thuộc vào cụm động từ vị ngữ.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong môi trường ngôn ngữ đơn lập:

1. Mở rộng lý thuyết Dictum - Modus của Ch. Bally (1932): Khẳng định trong phát ngôn tiếng Việt luôn chứa đựng hai tầng thông tin: thông tin có giá trị chân lý (ngôn liệu/dictum) và thông tin bổ trợ định tính không có giá trị chân lý (tình thái/modus).
2. Tái cấu trúc khung phân loại Hành động ngôn từ của J.R. Searle (1969, 1979): Vận dụng 5 lớp hành động ở lời (Trình bày/Assertives, Điều khiển/Directives, Cam kết/Commissives, Biểu cảm/Expressives, Tuyên bố/Declarations) và chứng minh các trợ từ tình thái (chớ, nè, nghen, đa, bộ) đóng vai trò là các dấu hiệu ngôn hành gián tiếp (indirect performative markers) định hình hiệu lực ngôn trung.
3. Phát triển khung phân loại tình thái đa tầng: Hệ thống hóa tình thái thành 6 tiểu loại chức năng: Tình thái khách quan (objective), Tình thái chủ quan (subjective), Tình thái nhận thức (epistemic), Tình thái đạo lý (deontic), Tình thái hàm thực (factive) và Tình thái hàm hư (contrafactive).

Khung phân tích độc đáo

Luận án tích hợp 3 luồng lý thuyết: Ngữ pháp chức năng (Functional Grammar), Ngữ dụng học hành vi ngôn ngữ (Speech Act Pragmatics), và Lý thuyết phương ngữ xã hội (Sociolinguistics/Dialectology).

Khung phân tích phân tách mạch lạc hai nhóm phương tiện:

• Trợ từ tình thái (TrTTT): Gồm TrTTT câu (đứng cuối câu/bộ phận câu, bổ nghĩa cho toàn bộ phát ngôn: à, chớ, đa, hả, há, hén, lận, nghen, nè) và TrTTT bộ phận câu (đứng trước từ/ngữ đoạn nhằm nhấn mạnh hoặc đánh giá lượng - mức độ: chính, chỉ, cả, mới, tới, đến).
• Quán ngữ tình thái (QNTT): Các tổ hợp cố định có tính khối (formulaic sequences), được dùng lặp đi lặp lại như khuôn mẫu để định hình khung câu hoặc dẫn nhập thái độ nhận thức (chẳng dè, có dè đâu, coi bộ, dường như, té ra, thây kệ, cực chẳng đã, ai cũng biết).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình phân tích giới hạn trong diễn ngôn văn học phản ánh khẩu ngữ sinh hoạt hàng ngày Nam Bộ giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX, nơi các tương tác mặt đối mặt chi phối mạnh mẽ việc sử dụng các tiểu từ tình thái dứt câu.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Công trình theo đuổi hệ hình Thực chứng diễn ngôn kết hợp Chức năng luận (Empirical Functional-Discourse Paradigm), sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) kết hợp chặt chẽ giữa định lượng thống kê tần số và định tính phân tích dụng học:

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design):

1. Cấp độ vi mô (Micro-level): Cấu trúc âm thanh, biến thể ngữ âm địa phương (chớ/chứ, thiệt/thật, nè/này, dắt/dẫn, xài/tiêu).
2. Cấp độ trung mô (Meso-level): Cấu trúc cú pháp, vị trí phân bố của trợ từ và quán ngữ trong quan hệ Đề - Thuyết và nòng cốt vị ngữ.
3. Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Lực ngôn trung, chiến lược giao tiếp liên cá nhân, tương quan quyền lực và khoảng cách xã hội giữa các nhân vật (chủ nợ - con nợ, địa chủ - tá điền, vợ chồng, cha con).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Toàn diện hóa trên 52 tác phẩm tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh (chiếm 81,25% toàn bộ 64 tiểu thuyết của tác giả), khảo cứu liên tục trên 14.480 trang in tiêu chuẩn.
• Mẫu đối chiếu cân bằng (Balanced comparative sampling): Thiết lập 3 nhóm đối sánh trực tiếp với dung lượng 105 trang chuẩn hóa cho mỗi tác phẩm cùng thời:
  • Nhóm 1 (Giai đoạn phôi thai văn xuôi Quốc ngữ): Ai làm được (HBC) đối sánh Tố Tâm (Hoàng Ngọc Phách).
  • Nhóm 2 (Giai đoạn văn học phát triển cực thịnh): Thiệt giả giả thiệt (HBC) đối sánh Số đỏ (Vũ Trọng Phụng).
  • Nhóm 3 (Giai đoạn giao thoa, phát triển về sau): Vợ già chồng trẻ (HBC) đối sánh Gieo gió gặt bão (Bình Nguyên Lộc).
• Phương pháp thu thập và làm sạch dữ liệu: Lập phiếu khảo sát trích xuất từng ngữ cảnh phát ngôn có chứa TrTTT và QNTT, xác định người nói (Sp1), người nghe (Sp2), hoàn cảnh giao tiếp, đích ở lời và phản ứng của đối thoại.
• Tam giác đạc (Triangulation):
  • Tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation): Đối chiếu dữ liệu giữa 52 tác phẩm nội tại của Hồ Biểu Chánh, giữa tác phẩm của ông với tác giả Bắc Bộ và với tác giả Nam Bộ thế hệ kế cận.
  • Tam giác đạc phương pháp (Methodological triangulation): Kết hợp phân tích phân bố kết hợp ngữ pháp hóa, kiểm nghiệm biến đổi cấu trúc (thay thế, cải biến, lược bỏ) để kiểm tra tính độc lập cú pháp của phương tiện tình thái.

Data và phân tích

Phân tích định lượng trên 14.480 trang ngữ liệu đã nhận diện tổng cộng 58 TrTTT, trong đó xác lập danh mục 15 TrTTT mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ với tần số xuất hiện cụ thể:

STT	Trợ từ tình thái Nam Bộ	Tần số xuất hiện	Trợ từ toàn dân tương đương	Tần số tương đương
1	chớ	2.295	chứ	5
2	mới	735	-	-
3	đó	459	đấy	2
4	thiệt	358	thật	31
5	đa	323	-	-
6	bộ	287	-	-
7	coi	259	xem	26
8	tới	231	đến	36
9	há (hé)	188	-	-
10	lận	126	kia / cơ	2
11	nè (nà)	76 (47/29)	này	4
12	mà	37	-	-
13	nghen (nghe/nghé)	21 (6/5/10)	nhé	1
14	chánh	5	chính	95
15	hén	1	-	-

Kết quả so sánh tần số trên mẫu chuẩn hóa 105 trang đối chứng:

STT	Trợ từ tình thái	Nhóm 1: Ai làm được (HBC) / Tố Tâm (HNP)	Nhóm 2: Thiệt giả giả thiệt (HBC) / Số đỏ (VTP)	Nhóm 3: Vợ già chồng trẻ (HBC) / Gieo gió gặt bão (BNL)
1	chánh / chính	0 / 0   vs   0 / 9	1 / 0   vs   0 / 20	0 / 3   vs   2 / 4
2	chớ / chứ	15 / 0   vs   0 / 0	46 / 0   vs   0 / 66	13 / 0   vs   16 / 0
3	đó / đấy	32 / 0   vs   0 / 2	8 / 0   vs   0 / 71	3 / 0   vs   65 / 1
4	nghen / nhé	0 / 0   vs   0 / 0	0 / 1   vs   0 / 8	0 / 0   vs   7 / 7
5	thiệt / thật	0 / 0   vs   0 / 2	8 / 0   vs   0 / 9	0 / 0   vs   0 / 9
6	tới / đến	2 / 1   vs   0 / 2	14 / 25   vs   0 / 6	9 / 3   vs   3 / 4

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự áp đảo tuyệt đối của các biến thể phương ngữ Nam Bộ trong thiết lập khung hội thoại: Trợ từ chớ xuất hiện với tần số kỷ lục (2.295 lần) so với dạng toàn dân chứ (chỉ 5 lần, chiếm tỷ lệ >99,78%). Tương tự, thiệt (358 lần) chiếm ưu thế áp đảo so với thật (31 lần), đó (459 lần) so với đấy (2 lần). Điều này chứng minh Hồ Biểu Chánh chủ động lựa chọn các vỏ ngữ âm địa phương để tái hiện chân xác lời ăn tiếng nói tự nhiên của người dân lục tỉnh Nam Kỳ.
2. Phát hiện bất ngờ về sự vắng mặt của các tiểu từ siêu địa phương (Negative Finding): Các trợ từ tình thái cực kỳ phổ biến trong khẩu ngữ Nam Bộ đương đại như nha, nhe, hà, hen, hé hoàn toàn vắng bóng trong toàn bộ 14.480 trang khảo sát. Đây là minh chứng cho thấy Hồ Biểu Chánh có ý thức chọn lọc nghiêm cẩn: loại bỏ các yếu tố quá cục bộ để đảm bảo tính tiếp nhận đại chúng của tác phẩm văn học trên phạm vi liên vùng.
3. Quy luật song hành và chuyển di tiếp nhận ngôn ngữ Nam - Bắc: Trợ từ đến là phương tiện toàn dân duy nhất xuất hiện đồng thời trong cả 6 tác phẩm khảo sát đối chiếu (kể cả tác phẩm phôi thai Ai làm được với 1 lần xuất hiện). Đặc biệt, đến giai đoạn của Bình Nguyên Lộc (Gieo gió gặt bão), các cặp từ như nghen/nhé xuất hiện cân bằng tuyệt đối (7 lần / 7 lần), chánh/chính (2 / 4), chứng minh quá trình tích hợp văn hóa - ngôn ngữ diễn ra mạnh mẽ ở đô thị miền Nam nửa sau thế kỷ XX.
4. Cơ chế lưỡng phân chức năng của Quán ngữ tình thái: Luận án phát hiện hệ thống QNTT trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh phân hóa thành hai trục tác động rõ rệt: Trục nhận thức - xác thực (ai cũng biết, rõ ràng là, quả thiệt, thiệt quả, coi bộ, dường như) và Trục cảm xúc - phản ứng nghịch cảnh (chẳng dè, thây kệ, cực chẳng đã, túng thế). Điển hình như câu: “Chẳng dè Hương bị bịnh ngặt, Bình được tin lật đật trở về, mà về tới nhà thì Hương đã chết, không kịp trối trăn chi hết” – quán ngữ chẳng dè vừa thiết lập tình thái nhận thức ngạc nhiên vừa đóng vai trò liên kết chuỗi sự tình nghịch dự kiến.
5. Chức năng biến đổi lực ngôn trung (Illocutionary force modification): Các TrTTT như nà, chớ, nghen có khả năng làm biến đổi căn bản đích ở lời của phát ngôn: biến một mệnh đề trần thuật thành hành động bác bỏ thân mật (“Bày đặt chuyện nà!”), hoặc làm giảm nhẹ tính áp đặt trong hành động điều khiển/cầu khiến (“Má đừng lo, ông nội cho mà”).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận ngôn ngữ học: Cung cấp mô hình miêu tả tình thái áp dụng cho các ngôn ngữ phân tích tính (isolating languages), nơi ranh giới từ loại và ngữ pháp thường linh hoạt hơn các ngôn ngữ biến hình châu Âu.
• Về phương pháp luận nghiên cứu văn bản: Thiết lập quy trình mẫu mực về việc trích xuất và xử lý dữ liệu phương ngữ trong tác phẩm văn học thông qua các bảng thống kê đối chiếu liên tác giả chuẩn hóa.
• Về ứng dụng thực tiễn: Làm tài liệu tham khảo cốt lõi cho việc biên soạn giáo trình Ngữ dụng học, Lịch sử tiếng Việt, và Địa lý phương ngữ học tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội.
• Về bảo tồn di sản văn hóa: Cung cấp cơ sở cứ liệu phục vụ việc chú giải, dịch thuật và bảo tồn các tác phẩm văn xuôi Nam Bộ đầu thế kỷ XX trong chương trình giảng dạy ngữ văn phổ thông và số hóa văn học dân tộc.

---

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về quy mô nguồn ngữ liệu: Mặc dù đã khảo sát 52 tiểu thuyết, luận án chưa bao quát trọn vẹn 100% di sản sáng tác của Hồ Biểu Chánh (còn 12 tác phẩm chưa khảo sát do hạn chế tiếp cận văn bản gốc năm 2013).
2. Hạn chế về phạm vi phương tiện: Luận án mới tập trung chuyên sâu vào hai lớp phương tiện là Trợ từ tình thái và Quán ngữ tình thái, chưa khảo sát toàn diện lớp Vị từ tình thái (toan, định, nỡ, đành, mong) và Ngữ điệu phát ngôn.
3. Hạn chế về công cụ phân tích tự động: Do điều kiện kỹ thuật năm 2013, việc trích xuất 14.480 trang ngữ liệu chủ yếu thực hiện qua mã hóa thủ công (manual coding), chưa áp dụng các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) hiện đại để kiểm tra độ tương quan thống kê đa biến.

Chương trình nghiên cứu tương lai:

• Hướng 1: Ứng dụng công nghệ Corpus Linguistics và gán nhãn ngữ nghĩa tự động trên toàn bộ 64 tác phẩm của Hồ Biểu Chánh.
• Hướng 2: Nghiên cứu đối chiếu lịch đại sự biến đổi ngữ nghĩa của 15 trợ từ tình thái Nam Bộ từ đầu thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI.
• Hướng 3: Khảo cứu giao thoa ngữ pháp giữa trợ từ tình thái phương ngữ Nam Bộ và các ngôn ngữ tiếp xúc (tiếng Pháp, tiếng Khmer, tiếng Triều Châu/Quảng Đông).

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình bản lề được trích dẫn thường xuyên trong các nghiên cứu về ngữ dụng học tiếng Việt, phong cách học tiểu thuyết Nam Bộ và ngữ pháp chức năng tại Việt Nam suốt hơn một thập kỷ qua.
• Ảnh hưởng đến nghiên cứu văn học: Thay đổi căn bản nhận thức học giới về giá trị nghệ thuật của Hồ Biểu Chánh: từ quan điểm xem văn phong của ông là "nôm na mách qué" sang sự công nhận cuộc cách mạng ngôn ngữ phá vỡ khuôn mẫu văn chương điển cố đài các. Thanh Lãng từng nhận định: “HBC là người đầu tiên làm cuộc cách mạng đập vỡ cái khuôn khổ văn chương đài các của văn học điển cố trước đó và của văn chương đương thời. Ông đặt vào các vai truyện của ông những ngôn ngữ đơn sơ chất phác”.
• Tầm vóc quốc tế: Đóng góp dữ liệu thực chứng quý giá cho bản đồ phương ngữ học Đông Nam Á và các nghiên cứu so sánh về quá trình ngữ pháp hóa tiểu từ tình thái cuối câu trong ngữ hệ Nam Á (Austroasiatic).

---

Đối tượng hưởng lợi

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đó là việc mở rộng thuyết Hành động ngôn từ của J.R. Searle và khung Dictum - Modus của Ch. Bally vào hệ thống tiểu từ cuối câu tiếng Việt. Luận án chứng minh trợ từ tình thái không phải là "từ đệm vô nghĩa" mà là các toán tử ngữ dụng trực tiếp quyết định lực ngôn trung, biến đổi cấu trúc quan hệ liên nhân trong hội thoại.

2. Phương pháp nghiên cứu của luận án có điểm gì đổi mới so với các nghiên cứu trước?

So với các nghiên cứu thuần túy định tính trước đó (như Bùi Đức Tịnh 1952, Lê Cận & Phan Thiều 1983), luận án kết hợp xuất sắc phương pháp phân tích phân bố trên quy mô mẫu khổng lồ (14.480 trang) với thiết kế đối chứng cân bằng đa tác giả (Hoàng Ngọc Phách, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Bình Nguyên Lộc), tạo nên độ tin cậy thực chứng vượt bậc.

3. Phát hiện nào trong dữ liệu khảo sát gây bất ngờ nhất?

Sự vắng mặt hoàn toàn của các trợ từ Nam Bộ cực kỳ phổ biến (nha, nhe, hà, hen, hé) trong 52 tiểu thuyết khảo sát. Điều này bác bỏ định kiến cho rằng Hồ Biểu Chánh sao chép nguyên xi khẩu ngữ đường phố, chứng minh quá trình gạn lọc nghệ thuật có ý thức của tác giả để vươn tới đối tượng độc giả toàn quốc.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?

Có. Luận án cung cấp tường minh tiêu chí phân loại, danh mục 58 trợ từ kèm tần số xuất hiện, quy chuẩn trích dẫn mã tác phẩm viết tắt (như KT, CCNN, CNN, VGCT), và phương pháp lập bảng đối chứng 105 trang chuẩn hóa, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng kết quả trên bất kỳ tập ngữ liệu nào.

5. Khuyến nghị cho chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo là gì?

Mở rộng xây dựng Diễn đàn Ngữ liệu Kỹ thuật số (Digital Humanities Corpus) cho toàn bộ tác phẩm văn xuôi Nam Bộ giai đoạn 1880–1945; tiến hành phân tích đa biến tương quan giữa phương tiện tình thái với giai tầng xã hội của nhân vật; và đối sánh đối chiếu với văn xuôi hiện đại hóa của các quốc gia đồng văn (Trung Quốc, Nhật Bản).

---

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết toàn diện vấn đề tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, khảo sát thực chứng trên 14.480 trang văn bản của 52 tác phẩm và thống kê chính xác 58 trợ từ tình thái cùng hệ thống quán ngữ tình thái phong phú.
2. Xác lập hệ thống tiêu chí nhận diện và phân loại tường minh hai nhóm: Trợ từ tình thái câu (bổ nghĩa cho toàn bộ phát ngôn) và Trợ từ tình thái bộ phận câu (nhấn mạnh hoặc định tính lượng - mức độ).
3. Định danh và miêu tả chi tiết 15 trợ từ tình thái đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ (chớ, mới, đó, thiệt, đa, bộ, coi, tới, há, lận, nè, mà, nghen, chánh, hén), chỉ ra vai trò quyết định của chúng trong việc định hình phong cách văn chương bình dân Nam Bộ.
4. Chứng minh mối quan hệ hữu cơ giữa phương tiện tình thái và lý thuyết hành động ngôn từ, làm sáng tỏ cơ chế hình thành và biến đổi lực ngôn trung trong giao tiếp hội thoại.
5. Cung cấp bằng chứng ngôn ngữ học lịch sử về quá trình tiếp nhận văn hóa - ngôn ngữ Nam - Bắc thông qua khảo sát sự dịch chuyển tần số sử dụng của các cặp từ đối xứng (chớ/chứ, thiệt/thật, nghen/nhé, tới/đến).
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa Ngữ nghĩa học, Ngữ dụng học và Ngôn ngữ học thi pháp, để lại giá trị học thuật bền vững cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và bảo tồn di sản tiếng Việt hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số cơ sở lý thuyết Trong chương này, luận án trình bày khái quát về cách hiểu tình thái, các phạm trù tình thái, vấn đề trợ từ tình thái, quán ngữ tình thái, lý thuyết hành động ngôn từ, vấn đề khẩu ngữ và đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. 18 Chương 2: Vai trò của trợ từ tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Đầu tiên, luận án tiến hành khảo sát, thống kê số lượng và tần số xuất hiện của trợ từ tình thái. Sau đó, luận án phân tích tác dụng, chức năng trong sự hoạt động của các trợ từ tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ có trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh. Cũng trong chương này, luận án tìm hiểu khả năng kết hợp, tầm tác động của trợ từ biểu thị ý nghĩa tình thái với một số phương tiện tình thái khác trong câu nói.

Ngoài ra, luận án còn vận dụng lý thuyết dụng học để khảo cứu về khả năng trở thành dấu hiệu ngôn hành của hành động ở lời. Chương 3: Vai trò của quán ngữ tình thái trong ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Trong chương này, luận án khảo sát, thống kê, phân tích tác dụng, chức năng trong sự hoạt động của quán ngữ tình thái mang đặc trưng khẩu ngữ Nam Bộ. Ngoài ra, luận án khảo cứu tầm tác động của quán ngữ biểu thị ý nghĩa tình thái với một số phương tiện biểu thị ý nghĩa tình thái khác trong câu nói thông qua ngữ liệu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh. Luận án còn vận dụng lý thuyết dụng học để khảo cứu về khả năng trở thành dấu hiệu ngôn hành của hành động ở lời của các quán ngữ biểu thị ý nghĩa tình thái.

19 Chƣơng 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Vấn đề tình thái 1. Khái niệm tình thái Đặc trưng chung nhất của tình thái là phản ánh những mối quan hệ khác nhau của nội dung thông tin trong câu với hiện thực và những quan điểm, thái độ của người nói đối với nội dung miêu tả trong câu xét trong mối quan hệ với người tiếp nhận, với hoàn cảnh giao tiếp. Đặc trưng này được thể hiện qua nhiều cách định nghĩa tình thái khác nhau, tuy rằng ở mỗi tác giả có cách thể hiện khái quát hay cụ thể, tường minh hay hàm ẩn.

Ngoài nội dung tóm lược đã trình bày trong phần Lịch sử vấn đề nghiên cứu, quan điểm về tình thái có nhiều nét tương đồng và dị biệt giữa các tác giả. Quan điểm của Benveniste (1966) xem tình thái là “một phạm trù rộng lớn, nó gắn với những chờ đợi, mong muốn, đánh giá, thái độ của người nói đối với nội dung phát ngôn, với người đối thoại, những kiểu mục đích phát ngôn: hỏi, cầu khiến, trần thuật, v v. Lyons (1977) xem “tình thái là thái độ của người nói đối với nội dung của mệnh đề mà câu biểu thị hay cái sự tình mà mệnh đề đó miêu tả”. Palmer (1986) cho rằng “tình thái là những thông tin ngữ nghĩa có liên quan đến thái độ hay sự đánh giá của người nói về những gì được nói ra” [161, tr.

51], sau đó ông viết thêm “tình thái đạo lý lại liên quan đến tính hợp thức về đạo lý của hành động do một người nào đó hay do chính người nói thực hiện”.96] Trong Việt ngữ, vấn đề tình thái cũng được nhiều tác giả quan tâm nghiên 20 cứu như: Đỗ Hữu Châu [17], Cao Xuân Hạo [45], Lê Đông, Nguyễn Văn Hiệp [33], Nguyễn Văn Hiệp [54], Hoàng Tuệ [131], Phạm Hùng Việt [134], v. Chẳng hạn, Hoàng Tuệ đã nhận xét “tình thái là một khái niệm trong sự phân tích theo cách nhìn tìm đến thái độ của người nói trong hoạt động phát ngôn tức cũng là tìm đến tác động ngữ dụng, tác động mà người nói muốn tạo ra ở người nghe trong thực tế hoạt động ngôn ngữ” [131, tr. Cao Xuân Hạo cho rằng tình thái của câu được biểu thị trong cấu trúc cú pháp cơ bản (mà tác giả gọi là cấu trúc Đề – Thuyết) gồm có: - Nhận định của người nói về giá trị chân ngụy của điều được nói ra trong câu (khẳng định, phủ định, ngờ vực, nêu rõ phạm vi giới hạn và điều kiện của tính chân lí). - Về tính khả năng hay tất yếu của điều đó (có thể hay không có thể, tất nhiên hay không tất nhiên, mức độ cao hay thấp của tính khả năng, tính tất yếu).

- Cách đánh giá của người nói đối với sự tình được truyền đạt (đáng mừng hay đáng tiếc, đáng hy vọng hay e ngại, nên có hay không nên có, …) - Sự giới thiệu của người nói về tính chất của câu nói (tính thành thực, đơn giản, áng chừng hay chính xác,…) - Mối quan hệ giữa câu nói với tình huống đối thoại hay đối với ngôn cảnh và nhiều nội dung khác thuộc lĩnh vực lô gích và siêu ngôn ngữ [45 , tr. Điểm qua một số quan điểm về tình thái của một số tác giả tiêu biểu, chúng tôi nhận thấy rằng càng tìm hiểu chi tiết về tình thái thì càng thấy rõ tính phức tạp, gắn với những quan niệm, cách hiểu khác nhau. Mặc dù, cách diễn đạt của các tác giả là khác nhau nhưng ở họ đều có điểm chung: thừa nhận tình thái là một phạm trù ngữ nghĩa – chức năng phản ánh mối quan hệ, thái độ, cách đánh giá của người nói đối với nội dung của phần còn lại trong câu. Thông qua những quan điểm trên, chúng tôi hiểu tình thái như sau: 21 Tình thái là một phạm trù thể hiện thái độ, cách đánh giá của người nói đối với nội dung giao tiếp, với người đối thoại hoặc giữa nội dung giao tiếp với mục đích giao tiếp, với các nhân tố khác có liên quan đến sự tình được nêu ra.

Nó là một trong hai thành phần trọng yếu tạo nên cấu trúc ngữ nghĩa của câu, góp phần thực tại hoá câu, gắn câu với điều kiện giao tiếp hiện thực. Một số phạm trù tình thái chủ yếu Trong ngôn ngữ, các biểu hiện của tính tình thái rất phong phú. Chúng được biểu thị qua nhiều cấp độ bình diện ngôn ngữ khác nhau, từ ngữ điệu đến trật tự từ, từ các phương tiện từ vựng đến các phương thức ngữ pháp,. chúng lồng vào nhau khó mà nhận diện rõ ràng.

Nhiều khi một kiểu ý nghĩa lại có thể đồng thời thuộc nhiều bình diện khác nhau. Cùng một thuật ngữ mà tác giả này hiểu theo cách này tác giả khác hiểu theo cách khác, dẫn đến việc phân loại cũng khác nhau. Nhiều tác giả từng phát biểu, thật khó mà có được một cách phạm trù hóa rạch ròi, bao quát và triệt để cho lĩnh vực tình thái. Thực tế đã có hàng loạt đề xuất liên quan đến số lượng và kiểu loại tình thái.

Chẳng hạn, Jespersen (1924) cho rằng phạm trù tình thái, với tư cách là phạm trù ngữ nghĩa (notional categogy) có thể chia làm hai tiểu phạm trù dựa trên tiêu chí có hay không có sự mong muốn (will) của người nói. Hai tiểu phạm trù này tương đương với hai phạm trù tình thái đạo lý (deontic) và nhận thức (epistemic), sẽ thuộc vào 4 thái (modes) mà Von Wright đề nghị sau đây: Thái khách quan logic (alethic modes), hay thái chân thực; thái nhận thức (epistemic modes), hay thái của sự hiểu biết; thái đạo lý (deontic modes), hay thái của sự bắt buộc; thái tồn tại (existential modes), hay thái của sự hiện hữu.10 - 11] Trong một thời gian dài, các tác giả viết về tình thái thường nhắc đến ba phạm trù: tình thái khách quan logic, tình thái nhận thức, tình thái đạo lý. Tình thái khách quan logic quan tâm đến tính chân thực tất yếu hay ngẫu nhiên của mệnh đề. Tình thái nhận thức chỉ ra tình trạng hiểu biết của người nói, bao hàm cả sự xác nhận cũng như những đảm bảo cá nhân của người nói đối với điều anh 22 ta nói ra.

Tình thái đạo lý liên quan đến tính hợp thức về đạo đức hay chuẩn mực xã hội khác đối với hành động do một người nào đó hay chính người nói thực hiện. 791 – 823] Theo quan điểm phát ngôn và hành động phát ngôn, Cao Xuân Hạo đề nghị phân biệt hai thứ tình thái khác nhau về bình diện: tình thái của hành động phát ngôn và tình thái của lời phát ngôn như sau: “Tình thái của hành động phát ngôn phân biệt các lời nói về phương diện mục tiêu và tác dụng giao tế: đó là sự phân biệt quen thuộc giữa các loại câu trần thuật, câu hỏi, cầu khiến, vốn là những phân biệt được ngữ pháp hóa. Tình thái của hành động phát ngôn thuộc lĩnh vực dụng pháp. Tình thái của lời phát ngôn thuộc cái nội dung được truyền đạt hay được yêu cầu truyền đạt (trong câu trần thuật hay câu hỏi), nó có liên quan đến thái độ của người nói đối với điều được nói ra, hoặc đến quan hệ sở đề và sở thuyết của mệnh đề.

Đó là một phần quan trọng của bình diện nghĩa học. 50 - 51] Trên cơ sở những công trình nghiên cứu về tình thái mà chúng tôi tham khảo được, cùng với việc khảo sát thực tế, chúng tôi thấy có một số phạm trù tình thái chủ yếu sau: 1. Tình thái khách quan (objective modality) Tình thái khách quan liên quan đến hiện thực, nó là một phần của việc miêu tả thế giới, trong đó vai trò của người nói được loại trừ. (1) Cô về xin thưa giùm tôi kính lời thăm mợ Hương nhé! (MCT) Câu (1) là một lời nhờ cậy không có tính bắt buộc.

Tình thái chủ quan (subjective modality) Tình thái chủ quan diễn đạt thái độ của người nói (đánh giá, cam kết, thể hiện mục đích) đối với điều được nói ra, trong đó vai trò của người nói được đề cao. 23 (2) Bữa nay tao bắt được rõ ràng rồi đó, mầy còn chối nữa thôi, hử? Đi đi, đi ra khỏi nhà tao cho mau. (CCNN) Câu (2) là một hành động ra lệnh có tính bắt buộc, thể hiện tính chủ quan của người nói. Tình thái nhận thức (epistemic modality) Tình thái nhận thức thể hiện sự hiểu biết của người nói đối với tính chân thực của điều được nói đến trong câu, dựa trên những bằng chứng hoặc cơ sở suy luận nào đó mà người nói có được.

(3) Bộ thầy giận tôi hay sao mà bãi trường thầy ở miết trển, không chịu xuống dạy tôi? (ƠTT) Câu (3) thể hiện một sự phỏng đoán. Trong đó, trợ từ tình thái bộ đóng vai trò đánh dấu tình thái nhận thức.