Vai trò điều tiết của lãnh đạo đối với kiểm soát nội bộ và kết quả hoạt động kinh doanh tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu vai trò điều tiết của lãnh đạo đối với kiểm soát nội bộ nhằm nâng cao kết quả hoạt động kinh doanh, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Từ Thanh Hoài
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Phong Nguyên
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Vai trò của lãnh đạo trong kiểm soát nội bộ và nâng cao hiệu quả kinh doanh tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến sự hữu hiệu của KSNB
• 1.2. Xét trên phương diện các yếu tố bên trong doanh nghiệp
• 1.3. Xét trên phương diện các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp
• 1.4. Tổng quan các nghiên cứu về các nhân tố chịu tác động bởi sự hữu hiệu của KSNB
• 1.5. Xét trên phương diện hoạt động
• 1.6. Xét trên phương diện báo cáo
• 1.7. Xét trên phương diện tuân thủ
• 1.8. Tổng quan các nghiên cứu kết hợp giữa lãnh đạo và KSNB
• 1.9. Nghiên cứu kết hợp giữa lãnh đạo và hiệu quả KSNB
• 1.10. Nghiên cứu kết hợp giữa lãnh đạo và chất lượng KSNB
• 1.11. Nghiên cứu kết hợp giữa lãnh đạo và công bố thông tin về KSNB
• 1.12. Khe hổng nghiên cứu
• 1.13. Đóng góp của nghiên cứu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về lãnh đạo
• 2.2. Khái quát về lãnh đạo
• 2.3. Khung mẫu về lãnh đạo
• 2.4. Sự nhất quán của lãnh đạo (leadership consistency)
• 2.5. Chất lượng lãnh đạo (leadership quality)
• 2.6. Tổng quan về KSNB
• 2.7. Khái quát về lịch sử hình thành và phát triển của KSNB
• 2.8. Khái niệm KSNB
• 2.9. Mục tiêu của KSNB
• 2.10. Cấu trúc KSNB
• 2.11. Sự hữu hiệu của kiểm soát nội bộ
• 2.12. Kết quả hoạt động kinh doanh
• 2.13. Quan điểm cơ sở nguồn lực (resources – based view)
• 2.14. Lý thuyết nhất quán về nhận thức (cognitive consistency theory)
• 2.15. Lý thuyết kỳ vọng (expectancy theory)
• 2.16. Phát triển giả thuyết nghiên cứu
• 2.17. Vai trò trung gian của sự hữu hiệu của KSNB
• 2.18. Vai trò điều tiết của sự nhất quán của lãnh đạo
• 2.19. Vai trò điều tiết của chất lượng lãnh đạo
• 2.20. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Biện luận phương pháp nghiên cứu sử dụng
• 3.2. Quy trình nghiên cứu tổng quát
• 3.3. Nghiên cứu định tính
• 3.4. Quy trình nghiên cứu định tính
• 3.5. Phương pháp lý thuyết cơ sở (grounded theory)
• 3.6. Chọn mẫu nhà quản lý để thực hiện phỏng vấn
• 3.7. Công cụ và kỹ thuật thu thập dữ liệu
• 3.8. Công cụ thu thập dữ liệu
• 3.9. Kỹ thuật thu thập dữ liệu
• 3.10. Tiến hành thu thập dữ liệu
• 3.11. Quá trình phân tích dữ liệu
• 3.12. Nghiên cứu định lượng
• 3.13. Quy trình nghiên cứu định lượng
• 3.14. Phương pháp khảo sát (survey method)
• 3.15. Mẫu và phương pháp chọn mẫu
• 3.16. Cách thức thu thập dữ liệu
• 3.17. Kỹ thuật và quá trình phân tích dữ liệu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.2. Mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB
• 4.3. Mối quan hệ giữa sự hữu hiệu của KSNB và KQHĐKD của doanh nghiệp
• 4.4. Tác động của sự nhất quán của lãnh đạo đến mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB
• 4.5. Ảnh hưởng của chất lượng lãnh đạo đối với tác động của sự nhất quán của lãnh đạo đến mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB
• 4.6. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.7. Mẫu và thống kê mô tả
• 4.8. Đánh giá độ tin cậy và giá trị hội tụ của thang đo
• 4.9. Đánh giá giá trị phân biệt của thang đo
• 4.10. Kiểm định vấn đề chệch do phương pháp và đa cộng tuyến
• 4.11. Kết quả kiểm định mô hình và các giả thuyết
• 4.12. Bàn luận kết quả nghiên cứu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý NGHIÊN CỨU
• 5.1. Hàm ý nghiên cứu
• 5.2. Hàm ý quản trị
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và định hướng nghiên cứu tiếp theo
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của lãnh đạo trong kiểm soát nội bộ

Lãnh đạo đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập và duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) hiệu quả. Sự lãnh đạo mạnh mẽ không chỉ giúp định hướng chiến lược mà còn tạo ra môi trường làm việc tích cực, khuyến khích sự tuân thủ và trách nhiệm trong tổ chức. Theo nghiên cứu của Từ Thanh Hoài (2022), lãnh đạo có thể ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của KSNB thông qua việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp và quy trình quản lý rủi ro.

1.1. Khái niệm về lãnh đạo trong doanh nghiệp

Lãnh đạo trong doanh nghiệp được hiểu là khả năng hướng dẫn, động viên và quản lý nhân viên để đạt được mục tiêu chung. Các nhà lãnh đạo cần có tầm nhìn rõ ràng và khả năng truyền cảm hứng cho đội ngũ của mình.

1.2. Tác động của lãnh đạo đến hiệu quả KSNB

Lãnh đạo có thể tác động tích cực đến hiệu quả của KSNB thông qua việc thiết lập các chính sách và quy trình rõ ràng. Sự nhất quán trong hành động và quyết định của lãnh đạo cũng góp phần nâng cao sự tin tưởng và tuân thủ trong tổ chức.

II. Thách thức trong việc kiểm soát nội bộ tại Việt Nam

Mặc dù vai trò của lãnh đạo trong KSNB là rất quan trọng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực hiện. Các doanh nghiệp tại Việt Nam thường gặp khó khăn trong việc duy trì sự nhất quán và hiệu quả của KSNB do sự thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh doanh và sự thiếu hụt nguồn lực. Theo nghiên cứu, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của KSNB.

2.1. Những khó khăn trong việc thực hiện KSNB

Nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc thiết lập quy trình KSNB do thiếu nguồn lực và kiến thức. Điều này dẫn đến việc không thể phát hiện và xử lý rủi ro kịp thời.

2.2. Sự thiếu hụt về đào tạo và nhận thức

Đào tạo về KSNB chưa được chú trọng, dẫn đến việc nhân viên không hiểu rõ vai trò của mình trong việc duy trì hệ thống kiểm soát. Sự thiếu hụt này có thể làm giảm hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả KSNB qua lãnh đạo

Để nâng cao hiệu quả của KSNB, các doanh nghiệp cần áp dụng các phương pháp lãnh đạo hiệu quả. Việc xây dựng một văn hóa doanh nghiệp mạnh mẽ và khuyến khích sự tham gia của nhân viên là rất cần thiết. Theo Từ Thanh Hoài (2022), lãnh đạo cần phải tạo ra một môi trường làm việc tích cực để khuyến khích sự tuân thủ và trách nhiệm.

3.1. Xây dựng văn hóa doanh nghiệp tích cực

Văn hóa doanh nghiệp tích cực giúp nhân viên cảm thấy gắn bó và có trách nhiệm hơn với công việc của mình. Lãnh đạo cần tạo ra các giá trị cốt lõi và truyền đạt chúng đến toàn bộ nhân viên.

3.2. Đào tạo và phát triển nhân viên

Đào tạo nhân viên về KSNB là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế để giúp nhân viên hiểu rõ vai trò của họ trong việc duy trì hệ thống kiểm soát và quản lý rủi ro.

IV. Ứng dụng thực tiễn của lãnh đạo trong KSNB

Nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam đã áp dụng các phương pháp lãnh đạo hiệu quả để nâng cao KSNB. Các nghiên cứu cho thấy rằng những doanh nghiệp có lãnh đạo mạnh mẽ thường có hệ thống KSNB hiệu quả hơn. Việc áp dụng các chiến lược lãnh đạo phù hợp có thể giúp doanh nghiệp cải thiện kết quả hoạt động kinh doanh.

4.1. Các doanh nghiệp thành công trong KSNB

Một số doanh nghiệp tại Việt Nam đã thành công trong việc áp dụng KSNB hiệu quả nhờ vào sự lãnh đạo mạnh mẽ. Họ đã xây dựng được quy trình kiểm soát rõ ràng và có sự tham gia tích cực của nhân viên.

4.2. Kết quả nghiên cứu về KSNB

Nghiên cứu cho thấy rằng các doanh nghiệp có lãnh đạo nhất quán và chất lượng cao thường có hiệu quả KSNB tốt hơn. Điều này chứng tỏ rằng lãnh đạo có vai trò quyết định trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của KSNB tại Việt Nam

Vai trò của lãnh đạo trong KSNB là rất quan trọng và không thể phủ nhận. Để nâng cao hiệu quả kinh doanh, các doanh nghiệp cần chú trọng đến việc phát triển lãnh đạo và cải thiện hệ thống KSNB. Tương lai của KSNB tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng của lãnh đạo trong việc thích ứng với những thay đổi và thách thức mới.

5.1. Tương lai của KSNB tại Việt Nam

Với sự phát triển của công nghệ và môi trường kinh doanh, KSNB sẽ ngày càng trở nên quan trọng hơn. Doanh nghiệp cần phải liên tục cải tiến và cập nhật hệ thống kiểm soát của mình.

5.2. Khuyến nghị cho lãnh đạo doanh nghiệp

Lãnh đạo cần phải nhận thức rõ vai trò của mình trong việc duy trì KSNB. Họ nên đầu tư vào đào tạo và phát triển nhân viên để đảm bảo rằng hệ thống kiểm soát luôn được thực hiện hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đối mặt với nhiều biến động khó lường cùng sự cạnh tranh khốc liệt, hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) đã trở thành trụ cột quản trị cốt lõi đảm bảo sự sống còn và phát triển bền vững của doanh nghiệp. Sau hàng loạt cuộc khủng hoảng tài chính và các vụ sụp đổ doanh nghiệp điển hình trên thế giới như Enron hay WorldCom, vai trò của KSNB không còn bó hẹp ở góc độ kỹ thuật kế toán thuần túy mà đã được nâng tầm thành cơ chế quản trị chiến lược toàn diện theo Đạo luật Sarbanes-Oxley (SOX 2002) và Khuôn mẫu tích hợp COSO (2013). Đặc biệt, tại các nền kinh tế mới nổi (emerging markets) như Việt Nam, việc vận hành KSNB hữu hiệu là điều kiện tiên quyết giúp doanh nghiệp giảm chi phí sử dụng vốn, tối ưu hóa nguồn lực và kiến tạo lợi thế cạnh tranh bền vững.

Thực tiễn nghiên cứu học thuật chỉ ra một khoảng trống lý thuyết (research gap) sâu sắc: phần lớn các công trình trước đây chỉ phân tích tác động trực tiếp của các đặc điểm nhân khẩu học, quản trị công ty tĩnh (quy mô hội đồng quản trị, tính độc lập của ủy ban kiểm toán, trình độ CEO) đến KSNB (Goh, 2009; Lin và cộng sự, 2014; Chalmers và cộng sự, 2019) hoặc kiểm tra tác động đơn tuyến từ KSNB đến các chỉ số tài chính (Khlif và cộng sự, 2019; Li và cộng sự, 2020). Hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu mô hình hóa cơ chế tương tác đa tầng (multilevel/moderated-mediation) làm rõ hành vi của nhà lãnh đạo—cụ thể là sự nhất quán của lãnh đạo (leadership consistency) và chất lượng lãnh đạo (leadership quality)—ảnh hưởng như thế nào đến tiến trình chuyển hóa từ cấu trúc KSNB sang sự hữu hiệu của KSNB, từ đó tối ưu hóa kết quả hoạt động kinh doanh (KQHĐKD). Như tác giả đã trích dẫn trực tiếp trong văn bản: "Đại đa số các doanh nghiệp Việt Nam chưa tổ chức tốt KSNB trên cả năm phương diện: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát" (Nguyen và Bui, 2018), đồng thời "những nghiên cứu xem xét tác động điều tiết của chất lượng lãnh đạo đối với vai trò điều tiết của sự nhất quán của lãnh đạo trong mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB nhằm nâng cao KQHĐKD vẫn còn thiếu vắng".

Để giải quyết triệt để khoảng trống nghiên cứu nêu trên, luận án xác lập hệ thống 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) tương ứng với 4 giả thuyết cốt lõi (Hypotheses - H):

• RQ1 & H1: Cấu trúc KSNB (gồm 5 thành phần theo COSO 2013) có tác động tích cực và trực tiếp đến sự hữu hiệu của KSNB tại các doanh nghiệp Việt Nam hay không?
• RQ2 & H2: Sự hữu hiệu của KSNB có đóng vai trò trung gian (mediator) truyền dẫn tác động từ cấu trúc KSNB đến KQHĐKD của doanh nghiệp hay không?
• RQ3 & H3: Sự nhất quán của lãnh đạo có đóng vai trò điều tiết dương (positive moderator) đối với mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB hay không?
• RQ4 & H4: Chất lượng lãnh đạo có đóng vai trò điều tiết bậc hai (three-way interaction moderator) đối với tác động điều tiết của sự nhất quán của lãnh đạo trong mối liên hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB hay không?

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp đa nguyên lý thuyết (theoretical triangulation): Quan điểm cơ sở nguồn lực (Resource-Based View - RBV; Barney, 1991), Lý thuyết nhất quán về nhận thức (Cognitive Consistency Theory; Gawronski và Strack, 2012; Festinger, 1957) và Lý thuyết kỳ vọng (Expectancy Theory; Vroom và cộng sự, 2005). Nghiên cứu có phạm vi khảo sát thực nghiệm quy mô trên 206 doanh nghiệp đa dạng hình thức sở hữu (tư nhân, nhà nước, liên doanh, vốn đầu tư nước ngoài FDI) hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam và 16 nhà quản lý cấp cao tham gia phỏng vấn chuyên sâu trong giai đoạn 2020–2022. Đóng góp đột phá của luận án là cung cấp bằng chứng định lượng chuẩn xác về mô hình điều tiết - trung gian phức hợp, định lượng hóa mức độ cộng hưởng giữa phong cách lãnh đạo và hạ tầng kiểm soát nội bộ trong việc tạo ra hiệu quả kinh doanh vượt trội.

Literature Review và Positioning

Lược khảo tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về kiểm soát nội bộ và quản trị điều hành cho thấy ba dòng nghiên cứu (research streams) chính yếu:

Dòng nghiên cứu 1: Các nhân tố quyết định sự hữu hiệu của KSNB. Các học giả tập trung phân tích các yếu tố nội tại của tổ chức như quy mô doanh nghiệp, mức độ phức tạp trong vận hành (Ge và McVay, 2005; Doyle và cộng sự, 2007), năng lực công nghệ thông tin (Chen và cộng sự, 2014), năng lực nhân sự chuyên trách kiểm soát (Liu và cộng sự, 2017), và đặc điểm quản trị công ty như tính độc lập của hội đồng quản trị và ủy ban kiểm toán (Krishnan, 2005; Goh, 2009; Ji và cộng sự, 2015; Khlif và Samaha, 2019). Bên cạnh đó, các yếu tố ngoại cảnh như môi trường pháp lý, thể chế và văn hóa quốc gia cũng được chứng minh có tác động đáng kể (Liu và cộng sự, 2012; Chalmers và cộng sự, 2019).

Dòng nghiên cứu 2: Các hệ quả bắt nguồn từ sự hữu hiệu của KSNB. Dòng nghiên cứu này khẳng định KSNB hữu hiệu là đòn bẩy nâng cao chất lượng báo cáo tài chính, giảm thiểu tình trạng bất cân xứng thông tin (Ogneva và cộng sự, 2007; Hunziker, 2017), giảm chi phí vốn chủ sở hữu (Botosan và Plumlee, 2002; Khlif và cộng sự, 2019), hạn chế các hành vi quản trị lợi nhuận tiêu cực (Li và cộng sự, 2020), ngăn ngừa gian lận, trộm cắp và vi phạm pháp luật (Moorthy và cộng sự, 2015; Le và cộng sự, 2020), đồng thời củng cố trách nhiệm giải trình khu vực công và tư (Aziz và cộng sự, 2015; Dewi và cộng sự, 2019).

Dòng nghiên cứu 3: Sự giao thoa giữa đặc điểm lãnh đạo và KSNB. Các tác giả bắt đầu tiếp cận mối liên kết giữa đặc tính của nhà quản lý với KSNB, điển hình như kiến thức nền tảng tài chính của CEO (Oradi và cộng sự, 2020), thâm niên và quyền sở hữu cổ phần của CEO (Lin và cộng sự, 2014), trình độ học vấn và tính liêm chính của hội đồng quản trị (Lu và Cao, 2018), nguồn gốc xuất thân của CEO (Shen và cộng sự, 2021) hay kinh nghiệm học tập của lãnh đạo (Zhang và cộng sự, 2022).

Trong bức tranh tổng quan đó, y giới học thuật đang tồn tại những cuộc tranh luận và mâu thuẫn lý thuyết sâu sắc:

1. Tranh luận về áp lực cạnh tranh thị trường: Zhang và Chen (2016) khi nghiên cứu các doanh nghiệp niêm yết tại Trung Quốc cho thấy áp lực cạnh tranh càng gay gắt thì doanh nghiệp càng có động lực hoàn thiện và nâng cao chất lượng KSNB. Ngược lại, Kim và Kim (2017) khảo sát tại thị trường Bắc Mỹ lại đưa ra kết luận trái ngược rằng áp lực cạnh tranh khốc liệt làm suy yếu sự hữu hiệu của KSNB do doanh nghiệp có xu hướng cắt giảm chi phí kiểm soát và môi trường thông tin bị suy thoái.
2. Tranh luận về vai trò kiêm nhiệm và quyền lực của lãnh đạo: Lin và cộng sự (2014) chỉ ra rằng CEO kiêm nhiệm chủ tịch HĐQT hoặc nắm giữ tỷ lệ cổ phần chi phối sẽ đứng trước nguy cơ lạm dụng hệ thống KSNB để vụ lợi, làm suy giảm chất lượng kiểm soát. Trái lại, Oradi và cộng sự (2020) và Michelon và cộng sự (2015) chỉ ra rằng nếu lãnh đạo có chuyên môn tài chính sâu sắc và định hướng quản trị nhất quán, quyền lực tập trung có thể đẩy nhanh tiến độ tái cấu trúc và củng cố KSNB.

Về mặt định vị nghiên cứu (positioning), luận án tạo ra bước đột phá khi vượt qua giới hạn của các công trình quốc tế kinh điển. So với nghiên cứu của Länsiluoto và cộng sự (2016) tại Phần Lan và Hunziker (2017) tại Thụy Sĩ vốn chỉ dừng lại ở việc xem xét mối quan hệ tuyến tính giữa cấu trúc và tính hữu hiệu KSNB, luận án này đã tích hợp các biến số hành vi lãnh đạo động (dynamic behavioral leadership). Đồng thời, so với các nghiên cứu tại Trung Quốc của Lu và Cao (2018) hay Zhang và cộng sự (2022) vốn chỉ khai thác các biến nhân khẩu học tĩnh (học vấn, độ tuổi), công trình của Từ Thanh Hoài (2022) là nghiên cứu tiên phong tại khu vực thị trường mới nổi Châu Á thiết lập và kiểm định thành công mô hình tương tác 3 chiều giữa Cấu trúc KSNB × Sự nhất quán của lãnh đạo × Chất lượng lãnh đạo tác động đến Sự hữu hiệu của KSNB và KQHĐKD.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp vượt bậc cho hệ thống lý thuyết quản trị và kế toán hành vi thông qua việc mở rộng và kết nối ba nền tảng lý thuyết lớn:

1. Mở rộng Quan điểm cơ sở nguồn lực (RBV - Barney, 1991): Luận án chứng minh rằng cấu trúc KSNB đơn thuần chỉ là "nguồn lực tĩnh" (static resources). Để nguồn lực này chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh bền vững và nâng cao KQHĐKD, nó phải được vận hành để đạt đến "Sự hữu hiệu của KSNB"—được xem là một loại "năng lực động cốt lõi" (dynamic core capability) của tổ chức. Sự hữu hiệu của KSNB đóng vai trò cơ chế truyền dẫn trung gian thiết yếu giúp tối ưu hóa hiệu quả hoạt động, minh bạch hóa báo cáo và đảm bảo tuân thủ pháp lý nghiêm ngặt.
2. Vận dụng tiên phong Lý thuyết nhất quán về nhận thức (Cognitive Consistency Theory - Gawronski và Strack, 2012; Festinger, 1957): Đây là công trình đầu tiên trong lĩnh vực kế toán - kiểm soát tại Việt Nam áp dụng lý thuyết này để luận giải hành vi lãnh đạo. Theo đó, văn bản khẳng định: "Sự nhất quán của lãnh đạo được khái quát là xu hướng duy trì tính thống nhất về lời nói và hành động của lãnh đạo trong nhiều bối cảnh khác nhau (Leventhal, 1980)". Khi nhà lãnh đạo duy trì sự nhất quán cao độ giữa lời nói và hành động ("walk the talk"), nhân viên cấp dưới sẽ không rơi vào trạng thái bất hòa nhận thức (cognitive dissonance). Nhờ đó, niềm tin nội bộ được củng cố, sự kháng cự đối với các quy trình kiểm soát bị triệt tiêu, và cấu trúc KSNB được kích hoạt phát huy tối đa công năng.
3. Bổ sung cho Lý thuyết kỳ vọng (Expectancy Theory - Vroom, 1964; Vroom và cộng sự, 2005): Luận án làm sáng tỏ rằng chất lượng lãnh đạo (thể hiện qua tầm nhìn chiến lược, năng lực truyền cảm hứng, tính chính trực và năng lực chuyên môn) đóng vai trò như một chất xúc tác khuếch đại (catalyst multiplier). Khi lãnh đạo có chất lượng vượt trội, kỳ vọng của nhân viên về kết quả đạt được từ việc tuân thủ KSNB tăng lên, làm gia tăng động lực hành động và nâng tầm tác động điều tiết của sự nhất quán của lãnh đạo lên một ngưỡng hiệu quả cao hơn.

Sự chuyển dịch hệ hình (paradigm shift) mà luận án xác lập chính là việc dịch chuyển góc nhìn về KSNB từ một "hệ thống kiểm soát tuân thủ thụ động, cưỡng chế" sang một "hệ sinh thái quản trị tương tác hành vi", nơi yếu tố lãnh đạo đóng vai trò linh hồn định hình hiệu quả kiểm soát.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được cấu thành từ mô hình nghiên cứu điều tiết - trung gian phức hợp (Moderated Mediation Model) với các thành tố và mối quan hệ xác định rõ ràng:

           [Sự nhất quán của Lãnh đạo]
           [Chất lượng Lãnh đạo]

Các định nghĩa khái niệm chuẩn hóa trong mô hình:

• Cấu trúc KSNB (Internal Control Structure): Hệ thống tích hợp đầy đủ 5 thành phần theo chuẩn mực COSO (2013) gồm: Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin & truyền thông, và Hoạt động giám sát.
• Sự hữu hiệu của KSNB (Internal Control Effectiveness): Mức độ hoàn thành trọn vẹn 3 nhóm mục tiêu cốt lõi của tổ chức gồm: hiệu quả hoạt động kinh doanh, độ tin cậy của báo cáo tài chính/phi tài chính, và sự tuân thủ pháp luật, quy định nội bộ (Agbejule và Jokipii, 2009; Hunziker, 2017).
• Sự nhất quán của lãnh đạo (Leadership Consistency): Mức độ tương thích và đồng nhất tuyệt đối giữa tuyên bố, cam kết và hành động thực thi thực tế của ban điều hành trong mọi quyết định quản trị (De Cremer, 2003; Sorek và cộng sự, 2018).
• Chất lượng lãnh đạo (Leadership Quality): Tập hợp các thuộc tính quản trị ưu việt của người đứng đầu bao gồm phẩm chất đạo đức, tư duy chiến lược, năng lực truyền cảm hứng và kỹ năng giải quyết xung đột (Stogdill, 1974; Zhou và cộng sự, 2008).
• Kết quả hoạt động kinh doanh (Firm Performance): Hiệu quả tổng hợp của doanh nghiệp đo lường qua cả phương diện tài chính (doanh thu, lợi nhuận, ROA, ROE) và phi tài chính (sự hài lòng của khách hàng, hiệu quả quy trình nội bộ, đổi mới sáng tạo).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích này có giá trị ứng dụng cao nhất đối với các doanh nghiệp hoạt động trong môi trường kinh tế chuyển đổi (transitional economy), nơi khung pháp lý đang hoàn thiện, khoảng cách quyền lực trong tổ chức tương đối lớn và hệ thống kiểm soát nội bộ đòi hỏi sự cam kết mạnh mẽ mang tính cá nhân từ phía người lãnh đạo cao nhất.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa thực chứng hậu kỳ (Post-positivism) kết hợp Chủ nghĩa thực tế phê phán (Critical Realism), nhằm tiếp cận hiện tượng quản trị một cách khách quan nhưng vẫn thấu hiểu sâu sắc các tương tác hành vi vi mô.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp gắn kết (embedded mixed method), trong đó nghiên cứu định tính được gắn kết chặt chẽ nhằm khám phá, điều chỉnh thang đo và khẳng định tính phù hợp của mô hình lý thuyết trước khi nghiên cứu định lượng quy mô lớn được triển khai để kiểm định giả thuyết.

• Mẫu nghiên cứu định tính: Gồm 16 nhà quản lý cấp cao (Tổng giám đốc/CEO, Giám đốc tài chính/CFO, Trưởng ban Kiểm soát nội bộ, Trưởng phòng Quản trị rủi ro) thuộc các doanh nghiệp tại ba trung tâm kinh tế trọng điểm: Hà Nội, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh. Tiêu chí chọn mẫu định tính dựa trên nguyên tắc chuyên gia am hiểu sâu sắc về vận hành KSNB và quản trị doanh nghiệp.
• Mẫu nghiên cứu định lượng: Khảo sát chính thức trên 206 doanh nghiệp hoạt động hợp pháp trên lãnh thổ Việt Nam. Tiêu chí lựa chọn mẫu xác định rõ (Inclusion criteria): Doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế nhưng bắt buộc phải có hệ thống KSNB đang vận hành thực tế (được kiểm soát qua câu hỏi sàng lọc kỹ thuật ở phần đầu bảng hỏi).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thực hiện tuần tự và nghiêm ngặt qua hai giai đoạn tương hỗ:

1. Giai đoạn định tính: Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc chuyên sâu (semi-structured in-depth interviews) dựa trên dàn bài thảo luận chuẩn hóa. Toàn bộ nội dung phỏng vấn được ghi âm, gỡ băng văn bản (transcription) và đưa vào xử lý trên phần mềm phân tích định tính chuyên dụng NVivo (phiên bản 12 Pro). Tác giả áp dụng quy trình mã hóa 3 bước (mã hóa mở, mã hóa trục và mã hóa chọn lọc), từ đó tạo lập các cây thư mục chủ đề (themes), phân tích tần số từ khóa (Word Frequency), xây dựng bản đồ dự án (Project Map) và bản đồ khái niệm (Concept Map) để hoàn thiện thang đo song ngữ phù hợp với bối cảnh kinh doanh tại Việt Nam.
2. Giai đoạn định lượng: Thực hiện khảo sát qua bảng hỏi cấu trúc sử dụng thang đo Likert 5 điểm (từ 1 = Hoàn toàn không đồng ý đến 5 = Hoàn toàn đồng ý). Thang đo được kế thừa từ các học giả uy tín quốc tế: Cấu trúc KSNB kế thừa từ Jokipii (2010); Sự hữu hiệu KSNB từ Hunziker (2017); Sự nhất quán của lãnh đạo từ Sorek và cộng sự (2018); Chất lượng lãnh đạo từ Zhou và cộng sự (2008); và KQHĐKD từ Hoài và Nguyên (2019).
3. Kiểm định độ tin cậy và giá trị (Reliability & Validity): Thang đo trải qua các bước đánh giá khắt khe:
   • Đánh giá tính đơn hướng và độ tin cậy thang đo thông qua hệ số Cronbach’s Alpha ($\alpha > 0.70$) và Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - $CR > 0.80$).
   • Đánh giá giá trị hội tụ (Convergent Validity) thông qua Hệ số tải ngoài (Outer Loadings $> 0.70$) và Phương sai trích bình quân (Average Variance Extracted - $AVE > 0.50$).
   • Đánh giá giá trị phân biệt (Discriminant Validity) bằng tiêu chuẩn Fornell-Larcker và chỉ số tỷ lệ Heterotrait-Monotrait ($HTMT < 0.85$ hoặc $HTMT < 0.90$).
   • Kiểm định hiện tượng sai lệch do phương pháp chung (Common Method Bias - CMB) bằng kiểm định đơn nhân tố của Harman và hệ số phóng đại phương sai toàn phần (Full Collinearity VIF $< 3.3$).

Data và phân tích

Quá trình phân tích dữ liệu định lượng được thực hiện trên hai nền tảng phân tích thống kê hiện đại:

• SmartPLS (phiên bản 3.0): Áp dụng kỹ thuật Mô hình cấu trúc tuyến tính trên cơ sở bình phương tối thiểu từng phần (PLS-SEM). Kỹ thuật này đặc biệt ưu việt đối với các mô hình nghiên cứu phức tạp chứa đồng thời biến trung gian và biến điều tiết, không đòi hỏi nghiêm ngặt về phân phối chuẩn của dữ liệu. Quá trình kiểm định ý nghĩa thống kê của các hệ số đường dẫn ($\beta$) được thực hiện thông qua kỹ thuật phi tham số Bootstrapping lặp lại 5.000 mẫu (5,000 resamples).
• SPSS PROCESS Macro (Model 11 của Hayes, 2018): Được sử dụng chuyên biệt để kiểm định tác động điều tiết bậc hai (three-way interaction moderation) và kiểm tra tác động gián tiếp có điều kiện (conditional indirect effects) tại các mức độ khác nhau của biến điều tiết (-1 SD, Mean, +1 SD).
• Chỉ số độ phù hợp mô hình (Model Fit): Hệ số dư chuẩn hóa bình phương trung bình gốc (Standardized Root Mean Square Residual - $SRMR$) đạt giá trị $< 0.08$, xác nhận mô hình hoàn toàn phù hợp với dữ liệu thực nghiệm thu thập.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thống kê từ mô hình PLS-SEM và PROCESS Macro Model 11 đã chứng minh toàn bộ các giả thuyết nghiên cứu với độ tin cậy thống kê tuyệt đối ($p < 0.05$ đến $p < 0.001$):

1. Tác động trực tiếp mạnh mẽ của Cấu trúc KSNB đến Sự hữu hiệu của KSNB (H1 được chấp nhận): Cấu trúc KSNB được thiết lập hoàn chỉnh theo 5 thành phần COSO có tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê cao đến sự hữu hiệu của KSNB ($\beta > 0, p < 0.001$). Doanh nghiệp càng hoàn thiện cấu trúc kiểm soát thì mức độ hữu hiệu trong vận hành, báo cáo và tuân thủ càng được nâng cao rõ rệt.
2. Vai trò trung gian cốt lõi của Sự hữu hiệu KSNB (H2 được chấp nhận): Cấu trúc KSNB không tác động cơ học trực tiếp đến kết quả kinh doanh mà bắt buộc phải thông qua biến trung gian là sự hữu hiệu của KSNB. Sự hữu hiệu của KSNB đóng vai trò cầu nối chuyển hóa hạ tầng kiểm soát thành KQHĐKD vượt trội về cả doanh thu, lợi nhuận và thị phần.
3. Vai trò điều tiết tích cực của Sự nhất quán của lãnh đạo (H3 được chấp nhận): Sự nhất quán của lãnh đạo đóng vai trò điều tiết dương có ý nghĩa ($p < 0.05$) đối với mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB. Khi lãnh đạo thể hiện sự nhất quán cao giữa lời nói và hành vi kiểm soát, tác động của cấu trúc KSNB lên sự hữu hiệu của KSNB tăng lên rõ rệt.
4. Hiệu ứng tương tác 3 chiều của Chất lượng lãnh đạo (H4 được chấp nhận - Phát hiện mang tính đột phá nhất): Kết quả kiểm định mô hình 11 chỉ ra hệ số tương tác 3 chiều ($\text{Cấu trúc KSNB} \times \text{Sự nhất quán lãnh đạo} \times \text{Chất lượng lãnh đạo}$) có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$). Cụ thể: Khi chất lượng lãnh đạo ở mức cao (+1 SD), tác động điều tiết tích cực của sự nhất quán của lãnh đạo đối với mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu KSNB đạt giá trị lớn nhất. Ngược lại, nếu chất lượng lãnh đạo thấp (-1 SD), dù sự nhất quán có tăng lên thì mức độ gia tăng sự hữu hiệu KSNB vẫn bị hạn chế.
5. Phát hiện phản trực giác (Counter-intuitive Finding): Việc đầu tư thuần túy về mặt tài chính để xây dựng một cấu trúc KSNB đồ sộ, phức tạp sẽ hoàn toàn trở nên "vô hiệu hóa" hoặc chỉ mang tính "kiểm soát trên giấy tờ" (paper compliance) nếu thiếu đi sự bảo đảm từ hành vi nhất quán và năng lực quản trị chất lượng cao của đội ngũ lãnh đạo.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết (Theoretical Implications): Luận án đã thành công trong việc bắc nhịp cầu liên ngành giữa lý thuyết kế toán kiểm toán và khoa học hành vi lãnh đạo. Công trình đặt nền móng lý luận vững chắc chứng minh rằng các cơ chế kiểm soát quản trị (management control systems) không thể tách rời khỏi các thuộc tính tâm lý và hành vi của người điều hành.
• Hàm ý phương pháp luận (Methodological Implications): Cung cấp một quy trình thực nghiệm mẫu mực về thiết kế phương pháp hỗn hợp gắn kết (embedded mixed method) tích hợp phân tích nội dung chuyên sâu bằng NVivo 12 Pro với mô hình hóa cấu trúc PLS-SEM và PROCESS Macro Model 11, tạo tiền lệ chuẩn hóa cho các nghiên cứu sinh chuyên ngành kế toán - quản trị tại Việt Nam.
• Hàm ý thực tiễn và quản trị doanh nghiệp (Practical & Managerial Implications):
  • Đối với Hội đồng quản trị và Ban điều hành: Doanh nghiệp không nên xem KSNB là gánh nặng chi phí tuân thủ mà cần nhận diện đây là nguồn lực chiến lược tạo lập giá trị. Lãnh đạo cấp cao phải luôn duy trì tính "nhất quán tuyệt đối" trong việc thực thi quy chế kiểm soát; không có ngoại lệ quản trị cho bất kỳ cá nhân nào.
  • Đối với Quản trị nhân sự và Đào tạo: Doanh nghiệp cần đưa tiêu chí "tính nhất quán trong hành vi" và "chất lượng lãnh đạo KSNB" vào khung năng lực tuyển dụng, đánh giá KPI và bổ nhiệm nhân sự quản lý cấp trung, cấp cao.
• Hàm ý chính sách (Policy Recommendations): Các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các Sở Giao dịch Chứng khoán cần bổ sung các hướng dẫn cụ thể về quản trị hành vi lãnh đạo và công bố thông tin minh bạch về tính hữu hiệu của KSNB trong Báo cáo thường niên của các công ty niêm yết, vượt ra ngoài các yêu cầu hình thức hiện hành.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế học thuật:

1. Hạn chế về thiết kế dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional Data): Dữ liệu định lượng thu thập tại một thời điểm duy nhất trong giai đoạn 2020–2022, do đó chưa phản ánh toàn diện sự biến thiên động của hệ thống KSNB theo thời gian và chu kỳ kinh tế.
2. Hạn chế về đo lường biến KQHĐKD: Thang đo KQHĐKD dựa chủ yếu trên nhận thức tự đánh giá (perceptual measures) của nhà quản lý, dù đã được kiểm chứng độ tin cậy nhưng chưa kết hợp được đầy đủ với các dữ liệu tài chính thứ cấp (audited financial statements) như ROA, ROE, Tobin’s Q.
3. Giới hạn bối cảnh địa lý (Geographical Boundary): Nghiên cứu tập trung tại thị trường Việt Nam—nền kinh tế mang đặc trưng văn hóa Á Đông với khoảng cách quyền lực (power distance) tương đối cao, có thể tạo ra sự khác biệt so với các nền kinh tế phương Tây có tính cá nhân cao.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Thu thập dữ liệu theo chuỗi thời gian (longitudinal design) hoặc dữ liệu bảng (panel data) trong 5–10 năm để đánh giá tác động trễ (lagged effects) của sự nhất quán lãnh đạo đến hiệu quả KSNB.
• Mở rộng mô hình nghiên cứu đa quốc gia (cross-country comparative study) so sánh giữa các quốc gia trong khối ASEAN để kiểm định vai trò điều tiết của biến văn hóa quốc gia (National Culture).
• Tích hợp thêm các biến số công nghệ mới như mức độ chuyển đổi số (digital transformation), ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và hệ thống chuỗi khối (Blockchain) trong việc giám sát KSNB tự động.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình ước tính sẽ trở thành tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về KSNB và quản trị công ty tại Việt Nam cũng như các thị trường mới nổi. Mở ra nhánh nghiên cứu chuyên sâu về "Kế toán hành vi và Kiểm soát điều hành" (Behavioral Accounting & Executive Control).
• Tác động chuyển đổi ngành (Industry Transformation): Định hình lại tư duy của các hiệp hội nghề nghiệp như Hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam (VAA), Viện Thành viên Hội đồng Quản trị Việt Nam (VIOD) trong việc xây dựng các chương trình đào tạo chứng chỉ lãnh đạo gắn với kiểm soát rủi ro nội bộ.
• Tác động chính sách và xã hội (Policy & Societal Benefits): Góp phần thúc đẩy tính minh bạch và lành mạnh hóa thị trường vốn Việt Nam, giảm thiểu các vụ gian lận tài chính quy mô lớn, gia tăng niềm tin của các nhà đầu tư tổ chức quốc tế và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cổ đông thiểu số.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích điều tiết - trung gian mẫu mực, gợi mở các khoảng trống nghiên cứu sâu hơn về hành vi quản trị trong kế toán.
• Giảng viên và Cơ sở đào tạo đại học: Bổ sung học liệu thực chứng giá trị cao vào chương trình đào tạo Thạc sĩ, Tiến sĩ ngành Kế toán, Kiểm toán và Quản trị kinh doanh.
• Hội đồng quản trị và CEO doanh nghiệp: Nhận diện công thức kết hợp tối ưu giữa "Hạ tầng kiểm soát kỹ thuật" và "Năng lực hành vi lãnh đạo" để kiến tạo hiệu suất kinh doanh bền vững.
• Kiểm toán viên nội bộ và Chuyên gia Quản trị rủi ro: Có cơ sở lý luận và thực nghiệm để thuyết phục ban điều hành đầu tư đúng mức và đồng hành thực chất cùng hoạt động KSNB.
• Cơ quan quản lý thị trường: Có cơ sở khoa học xác đáng để ban hành các chuẩn mực quản trị công ty tiệm cận thông lệ quốc tế OECD.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và lý thuyết nào đã được mở rộng?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là việc lần đầu tiên vận dụng Lý thuyết nhất quán về nhận thức (Cognitive Consistency Theory) kết hợp cùng Lý thuyết kỳ vọng (Expectancy Theory) vào lĩnh vực nghiên cứu kiểm soát nội bộ. Luận án đã mở rộng hai lý thuyết tâm lý học hành vi này bằng cách chứng minh rằng tính nhất quán giữa lời nói và hành động của lãnh đạo không chỉ tạo ra sự hài lòng tâm lý ở cấp dưới mà còn hoạt động như một cơ chế "bảo chứng hành vi", triệt tiêu sự kháng cự và kích hoạt cấu trúc KSNB chuyển hóa trọn vẹn thành sự hữu hiệu của KSNB. Đồng thời, nghiên cứu mở rộng Quan điểm cơ sở nguồn lực (RBV) khi xác định sự hữu hiệu KSNB chính là năng lực động trung gian thiết yếu biến cấu trúc kiểm soát thành hiệu suất kinh doanh thực tế.

2. Tính đổi mới trong phương pháp nghiên cứu khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây?

So với nghiên cứu của Länsiluoto và cộng sự (2016) tại Phần Lan (sử dụng phương pháp định lượng đơn biến truyền thống) và nghiên cứu của Hunziker (2017) tại Thụy Sĩ (chỉ kiểm tra các biến hồi quy tuyến tính cấu trúc KSNB), luận án của Từ Thanh Hoài (2022) thể hiện sự vượt trội mang tính đổi mới phương pháp luận:

• Áp dụng Embedded Mixed Method hoàn chỉnh: Kết hợp phân tích mã hóa chuyên sâu 16 nhà quản lý qua phần mềm NVivo 12 Pro để định hình thang đo phù hợp thực tế, sau đó mới tiến hành khảo sát diện rộng trên 206 doanh nghiệp.
• Ứng dụng kỹ thuật phân tích tương tác phức hợp: Kết hợp đồng thời PLS-SEM trên SmartPLS 3 (xử lý mô hình cấu trúc phức tạp với bootstrapping 5.000 mẫu) và PROCESS Macro Model 11 của Hayes (2018) để giải mã hiện tượng tương tác ba chiều (three-way interaction moderation) của chất lượng lãnh đạo và sự nhất quán lên mối quan hệ cấu trúc - hữu hiệu KSNB, điều mà các công trình quốc tế trước đây chưa thực hiện được.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng định lượng hỗ trợ?

Phát hiện gây bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo thực tiễn cao nhất là: Cấu trúc KSNB hoàn toàn không thể tự thân tạo ra kết quả kinh doanh vượt trội nếu thiếu vai trò trung gian của sự hữu hiệu và thiếu sự bảo trợ của hành vi lãnh đạo nhất quán. Bằng chứng thống kê từ mô hình cho thấy hệ số tương tác ba chiều giữa $\text{Cấu trúc KSNB} \times \text{Sự nhất quán lãnh đạo} \times \text{Chất lượng lãnh đạo}$ có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$). Khi chất lượng lãnh đạo ở mức thấp, dù doanh nghiệp có đầu tư hoàn thiện cấu trúc KSNB đến đâu, sự chuyển hóa sang tính hữu hiệu của KSNB vẫn bị đình trệ. Điều này bác bỏ quan điểm truyền thống cho rằng chỉ cần sao chép một bộ khung quy trình KSNB chuẩn mực quốc tế là doanh nghiệp tự khắc vận hành an toàn và hiệu quả.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Hoàn toàn có. Luận án cung cấp một bộ giao thức nhân bản chi tiết, minh bạch tại hệ thống phụ lục:

• Phụ lục 6: Dàn bài thảo luận và câu hỏi phỏng vấn bán cấu trúc với nhà quản lý.
• Phụ lục 8: Bảng câu hỏi khảo sát và thang đo song ngữ (Việt - Anh) đã được chuẩn hóa.
• Phụ lục 10–14: Chi tiết toàn bộ kết quả phân tích số liệu thống kê: Hệ số tải nhân tố, ma trận tương quan, hệ số độ tin cậy CR, phương sai trích AVE, bảng ma trận tỷ lệ HTMT, hệ số đường dẫn $\beta$, giá trị $t$, giá trị $p$ qua Bootstrapping và kết quả kiểm định Model 11 trên PROCESS Macro. Các nhà nghiên cứu khác hoàn toàn có thể sử dụng nguyên vẹn giao thức này để tái lặp nghiên cứu tại các thị trường và bối cảnh ngành nghề khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được vạch ra như thế nào?

Lộ trình nghiên cứu dài hạn kế thừa từ luận án tập trung vào ba trọng tâm chiến lược:

1. Giai đoạn 1–3 năm: Tích hợp dữ liệu kiểm toán thứ cấp và mở rộng mô hình phân tích chuỗi thời gian (panel data) để đánh giá độ trễ tài chính của KSNB hữu hiệu.
2. Giai đoạn 3–6 năm: Nghiên cứu tác động của Chuyển đổi số, Trí tuệ nhân tạo (AI) và Tự động hóa quy trình bằng robot (RPA) đến sự hữu hiệu của KSNB và sự thay đổi trong hành vi giám sát của lãnh đạo số (Digital Leadership).
3. Giai đoạn 6–10 năm: Xây dựng mô hình Quản trị rủi ro và Kiểm soát tích hợp ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) xuyên quốc gia, khảo sát so sánh sự tương thích văn hóa lãnh đạo giữa các nền kinh tế mới nổi và các quốc gia phát triển thuộc OECD.

Kết luận

1. Khẳng định vai trò quyết định của Sự hữu hiệu KSNB: Nghiên cứu đã chứng minh bằng thực nghiệm rằng sự hữu hiệu của KSNB đóng vai trò trung gian bắt buộc để chuyển hóa các thành phần cấu trúc KSNB thành kết quả hoạt động kinh doanh bền vững cho doanh nghiệp tại Việt Nam.
2. Xác lập vai trò điều tiết then chốt của Sự nhất quán lãnh đạo: Lãnh đạo "nói đi đôi với làm" là điều kiện tiên quyết giúp củng cố niềm tin, triệt tiêu bất hòa nhận thức của nhân viên và tối đa hóa hiệu quả vận hành của hệ thống kiểm soát nội bộ.
3. Phát hiện đột phá về hiệu ứng tương tác 3 chiều của Chất lượng lãnh đạo: Chất lượng lãnh đạo đóng vai trò là chất xúc tác bậc cao khuếch đại mạnh mẽ tác động điều tiết của sự nhất quán của lãnh đạo, tạo nên sự cộng hưởng toàn diện nâng cao sự hữu hiệu của KSNB.
4. Tiên phong tích hợp đa nguyên lý thuyết hành vi vào kế toán: Luận án đã mở rộng biên giới học thuật khi kết hợp nhuần nhuyễn Quan điểm cơ sở nguồn lực (RBV), Lý thuyết nhất quán về nhận thức và Lý thuyết kỳ vọng để giải mã các hiện tượng quản trị kiểm soát phức tạp.
5. Mẫu mực về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp gắn kết: Công trình thiết lập một tiêu chuẩn phương pháp luận vững chắc qua việc kết hợp công cụ phân tích định tính NVivo 12 Pro với các kỹ thuật định lượng tiên tiến PLS-SEM (SmartPLS 3) và PROCESS Macro Model 11.
6. Giá trị di sản thực tiễn và định hướng chính sách: Luận án để lại một di sản nghiên cứu thực chứng sâu sắc, cung cấp kim chỉ nam cho các nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam trong việc kết hợp hài hòa giữa hạ tầng kỹ thuật kiểm soát và nghệ thuật lãnh đạo nhân bản, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho các nhà hoạch định chính sách hoàn thiện thể chế quản trị công ty tại các nền kinh tế mới nổi trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài Ngày nay, hoạt động kiểm soát nội bộ (KSNB) và sự hữu hiệu của KSNB tại các doanh nghiệp đang nhận được sự quan tâm khá lớn của các nhà quản trị cũng như các bên có liên quan (Agbejule và Jokipii, 2009; Chalmers và cộng sự, 2019). Điều này là vì sự hữu hiệu của KSNB có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí sử dụng vốn (Khlif và cộng sự, 2019), phát huy lợi thế cạnh tranh (Cheng và cộng sự, 2018), gia tăng kết quả hoạt động kinh doanh (KQHĐKD) (Lopez và cộng sự, 2009; Tetteh và cộng sự, 2020) và nâng cao giá trị (Gao và Jia, 2016). Một số nghiên cứu cho thấy KSNB là cơ chế cần thiết để giám sát các hoạt động của doanh nghiệp (Goh và Li, 2011), thúc đẩy sự hợp tác giữa các bộ phận chức năng (Hunziker, 2017), tăng cường hiệu quả của công tác quản trị rủi ro và quản trị công ty (Aziz, 2013).

Bên cạnh đó, sự hữu hiệu của KSNB đã được thể hiện khá rõ ràng trong các hoạt động hàng ngày của doanh nghiệp (Le và cộng sự, 2020). Minh chứng điển hình là những lợi ích thiết thực mà sự hữu hiệu của KSNB đã đem lại cho công tác quản lý (Zhang và cộng sự, 2022) cũng như sự gia tăng không ngừng về số lượng của các nghiên cứu về KSNB1 trong thời gian qua. Vì thế, việc tăng cường sự hữu hiệu của KSNB là thực sự quan trọng (Sarens và Christopher, 2010) – đặc biệt ở các quốc gia mới nổi. Điều này cũng áp dụng cho Việt Nam, bởi vì KSNB hữu hiệu sẽ giúp các doanh nghiệp tại Việt Nam nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo lập lợi thế cạnh tranh bền vững (Hoài và Nguyên, 2019).

KSNB ở mỗi doanh nghiệp có phát huy được trọn vẹn chức năng và giá trị hay không thì còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố. Một trong những yếu tố mang tính chi phối đến KSNB và có ý nghĩa to lớn đối với sự sống còn của doanh nghiệp chính là lãnh đạo. Lãnh đạo có thể hoàn thành tốt vai trò quản lý một phần là nhờ vào những yếu tố bẩm sinh (Bernard, 1926) hoặc những yếu tố được hình thành trong quá trình 1 Kết quả tìm kiếm trên Google Scholar với từ khoá hệ thống KSNB “internal control systems” vào tháng 10 năm 2022 cho thấy số lượng công bố tăng nhanh trong giai đoạn 2001 – 2020. Cụ thể: giai đoạn 2001 – 2005 có 2.880 bài, giai đoạn 2006 – 2010 có 5.620 bài, giai đoạn 2011 – 2015 có 10.100 bài, giai đoạn 2016 – 2020 có 13.500 bài, giai đoạn 2021 đến tháng 10/2022 là 5.

2 quản lý, ví dụ như sự nhất quán, phẩm cách, tinh thần trách nhiệm,… (DuBrin, 2015; Saal và Knight, 1995). Trong những yếu tố ấy, sự nhất quán của lãnh đạo được xem là nổi bật và nhận được khá nhiều sự chú ý từ các nghiên cứu trước (ví dụ: De Cremer, 2003; Rosenberg và cộng sự, 1955; Sorek và cộng sự, 2018). Sự nhất quán của lãnh đạo được khái quát là xu hướng duy trì tính thống nhất về lời nói và hành động của lãnh đạo trong nhiều bối cảnh khác nhau (Leventhal, 1980). Sự nhất quán trong lời nói và hành động sẽ giúp lãnh đạo gia tăng niềm tin nơi nhân viên (Wang và Hsieh, 2013) và tạo lập tính công bằng trong các quy trình hoạt động của doanh nghiệp (De Cremer, 2003).

Bên cạnh đó, sự nhất quán của lãnh đạo được xem là một nghệ thuật quản trị khiến khách hàng hài lòng (Pulido và cộng sự, 2014), giúp lãnh đạo nâng cao hiệu quả quản lý cũng như thực hiện tốt các mục tiêu chiến lược và cải thiện hiệu suất doanh nghiệp (Lakshman, 2008). Ngược lại, lãnh đạo thiếu nhất quán sẽ ít thành công trong công việc, thậm chí trở thành nguyên nhân của những thất bại trong doanh nghiệp (Aboyassin và Abood, 2013; Bodolica và Spraggon, 2020). Ví dụ, lãnh đạo thiếu nhất quán là cội nguồn của việc nhân viên dễ rơi vào trạng thái căng thẳng và thay đổi theo hướng tiêu cực để giải toả áp lực tâm lý dẫn đến thuyên giảm năng suất làm việc (Gawronski và Strack, 2012). Những hậu quả này làm cho nhân viên phải tiêu tốn nhiều nguồn lực để giải quyết và hiệu suất của các hoạt động KSNB mà họ đang tham gia cũng bị giảm sút.

Do đó, sự nhất quán của lãnh đạo trong KSNB là rất quan trọng bởi vì sự nhất quán của lãnh đạo sẽ giúp doanh nghiệp đạt được hiệu suất tích cực thông qua sự hài lòng của nhân viên (Hoài và Nguyên, 2020). Trên thực tế, lãnh đạo thường được nhận diện và đánh giá thông qua nhiều đặc điểm, hành vi và chất lượng (Horner, 1997). Các khía cạnh thuộc về chất lượng lãnh đạo như phẩm chất, khả năng truyền động lực, khả năng truyền cảm hứng, sức ảnh hưởng,…(Zhou và cộng sự, 2008) sẽ giúp doanh nghiệp hình thành môi trường làm việc lành mạnh, đưa đến sự hài lòng và cam kết cao của nhân viên trong công việc (Zhou và cộng sự, 2020). Nếu lãnh đạo thiếu năng lực, hạn chế về tầm nhìn và tư duy quản lý thì doanh nghiệp sẽ gặp không ít khó khăn trong việc thực hiện các mục tiêu chiến lược cũng như xây dựng và phát triển uy tín trên thị trường cạnh tranh ngày 3 càng khốc liệt (Love và cộng sự, 2017).

Do vậy, trong hoạt động KSNB, bên cạnh sự nhất quán của lãnh đạo, chất lượng lãnh đạo cũng là một trong những yếu tố then chốt cần được doanh nghiệp cẩn trọng xem xét. Chất lượng lãnh đạo được thể hiện thông qua những thuộc tính vượt trội về tính cách, động cơ, giá trị và kỹ năng của lãnh đạo (Stogdill, 1948, 1974). Theo góc nhìn của KSNB, chất lượng lãnh đạo tốt sẽ giúp doanh nghiệp chinh phục mục tiêu về KSNB một cách dễ dàng hơn. Đặc biệt, những chính sách KSNB đã đề ra đều nhằm đảm bảo doanh nghiệp có thể đạt được kết quả tốt nhất trong việc bảo vệ tài sản và nâng cao hiệu quả hoạt động (COSO, 2013).

Do đó, lãnh đạo có chất lượng sẽ có khuynh hướng quyết đoán và nhất quán trong các hoạt động KSNB nhằm tối đa hóa lợi ích cho doanh nghiệp trên nhiều phương diện khác nhau (tài chính, hoạt động, khách hàng, cạnh tranh, giá trị,…). Tác giả cho rằng, đối với hoạt động KSNB nói riêng và sự phát triển bền vững của doanh nghiệp nói chung, chất lượng lãnh đạo là một yếu tố mang tính quyết định. Các nghiên cứu trước về thực trạng KSNB tại Việt Nam đã chỉ ra rằng, phần lớn các doanh nghiệp đều còn non trẻ và việc khai thác những lợi ích của KSNB chỉ mới được quan tâm trong thời gian gần đây (Le và cộng sự, 2020). Đại đa số các doanh nghiệp Việt Nam chưa tổ chức tốt KSNB trên cả năm phương diện: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát (Nguyen và Bui, 2018).

Hai trong năm thành phần cơ bản của KSNB bao gồm hoạt động kiểm soát và giám sát là vẫn còn lỏng lẻo (Xuan-Quang và Zhong-Xin, 2013). Qua đó có thể thấy, các doanh nghiệp tại Việt Nam cần vận hành KSNB một cách hữu hiệu hơn (Hoài và Nguyên, 2019). Thực trạng và tầm quan trọng của KSNB tại các doanh nghiệp ở Việt Nam như vừa nêu đã chỉ ra sự cần thiết của những nghiên cứu khám phá và kiểm định các nhân tố đóng vai trò thúc đẩy sự hữu hiệu của KSNB trong bối cảnh Việt Nam hiện nay. Tổng quan nghiên cứu cho thấy, các nghiên cứu về KSNB ở Việt Nam – một thị trường mới nổi thuộc Châu Á là vẫn còn khan hiếm (Le và cộng sự, 2020; Puni và Anlesinya, 2020).

Tuy nhiên, những nghiên cứu về các nhân tố tác động đến sự hữu hiệu của KSNB ở các quốc gia Châu Á có thị trường mới nổi như Việt Nam khá là 4 phong phú. Cụ thể, Goh (2009) đã khẳng định ủy ban kiểm toán và hội đồng quản trị là ảnh hưởng không nhỏ đến sự hữu hiệu của KSNB của các doanh nghiệp niêm yết ở Singapore bởi vì họ đảm nhận vai trò giám sát việc khắc phục các hạn chế của KSNB. Tại Malaysia, các thông lệ của kiểm toán nội bộ và đặc điểm của hội đồng quản trị có tác động đáng kể đến sự hữu hiệu của KSNB của các doanh nghiệp niêm yết tại đất nước này (Fadzil và cộng sự, 2005). Nhiều nghiên cứu ở Trung Quốc cũng đã chỉ ra sự đa dạng của các nhân tố tác động đến sự hữu hiệu của KSNB, bao gồm: cơ cấu sở hữu vốn và thành phần hội đồng quản trị (Zhang và cộng sự, 2022), sự chính trực của tổ chức (Shu và cộng sự, 2018), năng lực công nghệ thông tin của doanh nghiệp (Chen và cộng sự, 2014), năng lực nhân sự đảm nhiệm KSNB (Liu và cộng sự, 2017).

Theo Liu và cộng sự (2012), môi trường pháp lý và thể chế có ảnh hưởng khá lớn đến sự hữu hiệu của KSNB của các doanh nghiệp niêm yết tại Trung Quốc. KSNB sẽ có điều kiện để phát huy vai trò và trở nên hữu hiệu khi được thực hiện dưới một môi trường pháp lý và thể chế rõ ràng (Liu và cộng sự, 2012). Theo sự tìm hiểu của tác giả, các nghiên cứu về vai trò trung gian của sự hữu hiệu của KSNB đối với tác động của cấu trúc KSNB đến KQHĐKD và các nghiên cứu về các biến điều tiết đối với tác động của cấu trúc KSNB đến sự hữu hiệu của KSNB vẫn còn khan hiếm ở cả trên thế giới và Việt Nam. Ngoại trừ nghiên cứu của Hoài và Nguyên (2019) đã chứng minh vai trò điều tiết của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXHDN) đối với mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB trong việc gia tăng KQHĐKD cho các doanh nghiệp tại Việt Nam.

Những nghiên cứu xem xét tác động điều tiết của chất lượng lãnh đạo đối với vai trò điều tiết của sự nhất quán của lãnh đạo trong mối quan hệ giữa cấu trúc KSNB và sự hữu hiệu của KSNB nhằm nâng cao KQHĐKD vẫn còn thiếu vắng. Cụ thể, cấu trúc KSNB sẽ tác động đến KQHĐKD thông qua sự hữu hiệu của KSNB, sự nhất quán của lãnh đạo có thể đóng vai trò điều tiết tác động của cấu trúc KSNB đến sự hữu hiệu của KSNB và chất lượng lãnh đạo có thể điều tiết vai trò điều tiết này. Tuy nhiên, trong hệ thống cơ sở lý luận về lãnh đạo và KSNB thì những mối quan hệ trên vẫn chưa được tìm hiểu. Đây cũng chính là khe hổng nghiên cứu cần được lấp.

Việc lấp khe hổng nghiên 5 cứu này sẽ giúp luận án góp phần bổ sung vào cơ sở lý luận về lãnh đạo và KSNB.