Đặt vấn đề. Qua 15 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng trong mọi lĩnh vực kinh tế – xã hội. Có thể nói, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) đã được xác lập và phát huy hiệu quả. Trong những thành công này có đóng góp một phần không nhỏ của bộ phận kinh tế Nhà nước (KTNN) với vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, là công cụ hữu hiệu để Nhà nước điều tiết nền kinh tế.
Không còn nghi ngờ gì nữa KTNN là lực lượng đảm bảo cho mục tiêu XHCN ở nước ta. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, sự phát triển của KTNN có những biểu hiện suy giảm. Trong khi các thành phần kinh tế khác có những biểu hiện phát triển vượt bậc, đặc biệt là kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Tốc độ cải cách tiến hành chậm, nhiều cơ chế chính sách còn vướng mắc chưa được tháo bỏ triệt để, tàn dư của chế độ quan liêu bao cấp vẫn còn nặng nề, vấn đề nợ đọng, lao động dôi dư chưa được giải quyết thoả đáng, còn những tranh cãi về mặt lí luận, nhiều ý kiến khác nhau chưa được tổng kết thực tiễn kết luận.
Phát triển KTNN là đòi hỏi sống còn với nền kinh tế và định hướng XHCN ở Việt Nam. Đại hội Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ IX đã nhấn mạnh sự cần thiết “ tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế nhà nước để thực hiện tốt vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân” ( Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX. Nhà xuất bản chính trị quốc gia 2001, Tr 189); Nghị quyết Hội nghị lần thức 3, Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá IX (gọi tắt là Nghị quyết Trung ương 3) đã đề ra các giải pháp cơ bản về vấn đề này theo hướng tiếp tục đẩy mạnh sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả của doanh nghiệp Nhà nước. Để có thể thành công còn rất nhiều những khó khăn cần giải quyết.
Đây là một vấn đề nghiên cứu rộng và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà kinh tế trong và ngoài nước. Xuất phát từ những thực tiễn trên, tác giả của đề án đã chọn đề tài “Kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam” làm nội dung nghiên cứu với hy vọng tìm hiểu sâu hơn về KTNN và đưa ra các kiến giải của nhiều LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhà kinh tế giúp chúng ta có một cái nhìn tổng quát về vấn đề này, đồng thời trong khả năng có thể đưa một vài tham luận của cá nhân đóng góp vào các giải pháp phát triển KTNN hiện nay. Đề án tập trung giải quyết những vấn đề sau : - Làm rõ khái niệm KTNN, cơ sở lý luận, sự cần thiết của vai trò chủ đạo của KTNN. - Mô tả thực trạng của KTNN, thực trạng sắp xếp, đổi mới doanh nghiệp Nhà nước, những vấn đề còn tồn tại, nguyên nhân.
- Đưa ra và phân tích các giải pháp, đóng góp ý kiến nhằm phát triển KTNN. Về mặt phạm vi nghiên cứu của Đề án, do KTNN là khái niệm rất rộng, khả năng của người viết còn nhiều hạn chế, Đề án chỉ tập trung nghiên cứu các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) là bộ phận cấu thành quan trọng nhất của KTNN và có ảnh hưởng quyết định tới vai trò chủ đạo của KTNN. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phần thứ nhất: Kinh tế nhà nước và vai trò của nó trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Khái quát lí luận về thời kì quá độ, Sự tồn tại khách quan nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kì quá độ.
Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc trong toàn bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo ra những tiền đề vật chất và tinh thần cần thiết để hình thành một xã hội mà trong đó, những nguyên tắc cơ bản của xã hội XHCN được thực hiện. Quá độ lên chủ nghĩa xã hội là một tất yếu lịch sử bởi vì CNXH – giai đoạn đầu của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa không thể tự phát ra đời trong lòng xã hội cũ. Hơn nữa, sự phát triển của phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa đòi hỏi một thời kỳ lâu dài. Khái niệm quá độ lên chủ nghĩa xã hội được vận dụng trong mọi lĩnh vực của đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, tư tưởng, tập quán trong xã hội.
Trong đó, về kinh tế trong thời kỳ quá độ, theo Lê-nin, là nền kinh tế nhiều thành phần, bên cạnh các thành phần kinh tế XHCN, còn có những thành phần kinh tế khác như tư bản nhà nước, tư bản tư nhân, cá thể v.v; về chính trị, đó là sự lãnh đạo của Nhà nước chuyên chính vô sản. - Việc tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kì quá độ là một tất yếu khách quan. Lê-nin chỉ ra: danh từ quá độ có nghĩa là gì? Vận dụng vào kinh tế, có phải nó có nghĩa là trong chế độ hiện nay, có những thành phần, những bộ phận, những mảng của chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội hay không? Bất cứ ai cũng thừa nhận là có. Thực vậy, đối với mỗi hình thái kinh tế xã hội có nhiều phương thức sản xuất biểu hiện thành các thành phần kinh tế.
Trong thời kì quá độ, chưa có thành phần kinh tế nào giữ vai trò thống trị, chi phối các thành phần kinh tế khác, mà chúng chỉ là những mảnh, những bộ phận hợp thành kết cấu kinh tế xã hội trong một thể thống nhất biện chứng. Mỗi thành phần có kiểu tổ chức sản xuất kinh doanh của nó hợp thành nền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kinh tế hàng hoá nhiều thành phần. Điều này phản ánh đúng yêu cầu của quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất. Trên thực tế, cách mạng vô sản đã thành công ở những nước tư bản trung bình và những nước kém phát triển (trong đó có Việt Nam).
Để xây dựng xã hội XHCN với trình độ phát triển cao của lực lượng sản xuất, phải có thời gian tăng năng suất lao động, xây dựng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, xây dựng kiểu xã hội mới. Việc áp dụng những quan hệ sản xuất XHCN, khi sự phát triển của lực lượng sản xuất chưa theo kịp, nóng vội cải tạo các quan hệ sở hữu như trước đây ở các nước XHCN là phi lịch sử. Chỉ có phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần mới tạo động lực phát huy mọi nguồn lực, mọi tiềm năng của các thành phần kinh tế để phát triển, từ đó mà xây dựng cơ sở vật chất cho CNXH. - Sự lãnh đạo của Nhà nước chuyên chính vô sản sẽ đảm bảo dẫn dắt xã hội phát triển tiến lên CNXH.
Trong hệ thống chuyên chính vô sản bộ phận quan trọng nhất là Nhà nước. Giai cấp vô sản phải nắm lấy chính quyền, từng bước cải tạo xã hội, chống các thế lực thù địch dù đã mất đi vị thế chính trị song vẫn còn rất mạnh, từng bước xây dựng xã hội mới. Xét theo khía cạnh kinh tế, tầm quan trọng của Nhà nước trong hệ thống chuyên chính vô sản biểu hiện ở vai trò và chức năng kinh tế của Nhà nước. Trong xã hội tư bản, vai trò của Nhà nước không chỉ dừng lại ở thuế khoá (nhằm nuôi sống bộ máy cai trị ), với sự xuất hiện sở hữu Nhà nước đã làm cho nhà nước bắt đầu can thiệp vào quá trình sản xuất.
Một mình thị trường không làm nổi chức năng điều tiết nền kinh tế, cần phải có bàn tay của Nhà nước đảm bảo cho nền kinh tế phát triển vững chắc (Lí thuyết “hai bàn tay”của P. Vai trò và chức năng kinh tế của Nhà nước xã hội XHCN được Lê-nin phát triển và áp dụng trong công cuộc xây dựng nhà nước Xô-viết. Lê-nin cho rằng Nhà nước có chức năng tổ chức quản lí nền kinh tế quốc dân. Đặc biệt trong hệ thống chuyên chính vô sản hiện nay Nhà nước có vai trò bà đỡ-vai trò tạo điều kiện cho sự hình thành và phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Vậy, ta có thể tóm tắt công thức của thời kì quá độ là: nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần dưới sự lãnh đạo của Nhà nước vô sản. Sản xuất hàng hoá là tất yếu nó không đối lập với tính kế hoạch XHCN, vấn đề là phải áp dụng tính trội của mỗi tính LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về mặt tích cực mà xã hội mong muốn. Sản xuất hàng hoá và tính hàng hoá với tư cách là kiểu sản xuất tồn tại trong nhiều phương thức sản xuất khác nhau không những nhông mất đi mà còn cần phát triển cùng với tính kế hoạch định hướng phát triển từ thấp đến cao. Hay có thể gọi là nền kinh tế thị trường định hướng XHCN mà chúng ta đang phát triển hiện nay.
Trong đó để thực hiện, nhất thiết phải có vai trò quản lí kinh tế của Nhà nước. Bởi sự cải biến kinh tế – xã hội trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội, tất yếu phải gắn vói sự cải biến về chính trị. Không thể cải biến kinh tế – xã hội nếu thiếu vai trò kinh tế của Nhà nước. Theo Mác và Ănghen, sự ra đời của vai trò kinh tế của nhà nước thúc đẩy các điều kiện kinh tế – xã hội của xã hội mới phát triển và hoàn thiện.
Đó chính là khởi nguyên của tư tưởng về vai trò chủ đạo của KTNN. Xét trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, nền kinh tế của chúng ta nhỏ bé và lạc hậu việc áp dụng một nền kinh tế quan liêu bao cấp theo mô hình kinh tế chỉ huy như vừa qua là chưa phù hợp. Để tiến lên CNXH tất yếu phải trải qua thời kì quá độ với việc phát triển nền kinh tế nhiều thành phần. Chúng ta quá độ thẳng lên chủ nghĩa xã hội song tiếp thu những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chủ nghĩa tư bản để phát triển kinh tế và KTNN phải giữ vai trò chủ đạo.
Đó chính là những nội dung cơ bản mà Việt Nam đã phát triển tư chủ nghĩa Mác-Lênin áp dụng vào thời kì đổi mới. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quan niệm về KTNN KTNN là một thuật ngữ bao hàm một nội dung khá rộng, được xác định theo ý nghĩa khác nhau tuỳ theo góc độ nghiên cứu.