Kinh tế Nhà nước và vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam

Khám phá vai trò của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, cùng những thách thức và cơ hội.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Vai Trò Của Kinh Tế Nhà Nước Trong Nền Kinh Tế Thị Trường Định Hướng XHCN Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2001
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN THỨ NHẤT: KINH TẾ NHÀ NƯỚC VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN
• 2. PHẦN THỨ HAI: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN VÀ ĐỔI MỚI KTNN
• 2.1. Tổng quan sự phát triển của KTNN trong 15 năm đổi mới, phát triển
• 2.2. Thực trạng phát triển
• 2.3. Thực trạng đổi mới và sắp xếp lại DNNN
• 2.4. Sự cần thiết phải đổi mới, sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của Kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

Kinh tế Nhà nước (KTNN) đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) ở Việt Nam. Qua 15 năm đổi mới, KTNN đã khẳng định vị trí của mình như một công cụ điều tiết hiệu quả cho nền kinh tế. Sự phát triển của KTNN không chỉ giúp đảm bảo an sinh xã hội mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua để KTNN thực sự phát huy hết tiềm năng của mình.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của Kinh tế Nhà nước

KTNN là phần tài sản thuộc sở hữu Nhà nước, bao gồm tài nguyên, doanh nghiệp và các quỹ tài chính. Đặc điểm nổi bật của KTNN là khả năng chi phối các thành phần kinh tế khác, đảm bảo sự phát triển đồng bộ và bền vững cho nền kinh tế.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của Kinh tế Nhà nước

KTNN đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ thời kỳ bao cấp đến thời kỳ đổi mới. Sự chuyển mình này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong chính sách kinh tế mà còn thể hiện sự thích ứng với bối cảnh toàn cầu hóa.

II. Những thách thức đối với Kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế thị trường

Mặc dù KTNN đã có những đóng góp quan trọng, nhưng vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự cạnh tranh từ các thành phần kinh tế khác, đặc biệt là kinh tế tư nhân và đầu tư nước ngoài, đã làm giảm sức mạnh của KTNN. Hơn nữa, nhiều doanh nghiệp Nhà nước vẫn hoạt động kém hiệu quả, dẫn đến tình trạng thua lỗ và nợ nần.

2.1. Tình trạng kém hiệu quả của doanh nghiệp Nhà nước

Nhiều doanh nghiệp Nhà nước hiện nay vẫn chưa đạt được hiệu quả kinh tế cao. Tình trạng thua lỗ và nợ nần kéo dài đã ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của KTNN trong nền kinh tế.

2.2. Sự cạnh tranh từ các thành phần kinh tế khác

Kinh tế tư nhân và đầu tư nước ngoài đang phát triển mạnh mẽ, tạo ra áp lực lớn đối với KTNN. Điều này đòi hỏi KTNN phải có những cải cách mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả hoạt động.

III. Giải pháp nâng cao vai trò của Kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế

Để KTNN phát huy vai trò chủ đạo, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc cải cách doanh nghiệp Nhà nước, nâng cao năng lực quản lý và ứng dụng công nghệ hiện đại là những yếu tố quan trọng. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ từ Nhà nước để tạo điều kiện cho KTNN phát triển.

3.1. Cải cách doanh nghiệp Nhà nước

Cải cách doanh nghiệp Nhà nước là cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động. Cần tập trung vào việc sắp xếp lại các doanh nghiệp, giảm thiểu tình trạng thua lỗ và nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.2. Ứng dụng công nghệ và đổi mới quản lý

Việc áp dụng công nghệ hiện đại và cải tiến quy trình quản lý sẽ giúp KTNN hoạt động hiệu quả hơn. Đầu tư vào nghiên cứu và phát triển cũng là một yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về Kinh tế Nhà nước

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng KTNN có thể đóng góp lớn vào sự phát triển kinh tế bền vững. Các doanh nghiệp Nhà nước đã có những bước tiến trong việc cải thiện hiệu quả hoạt động và đóng góp vào ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để có những điều chỉnh kịp thời.

4.1. Kết quả đạt được từ Kinh tế Nhà nước

KTNN đã đóng góp từ 40-46% vào GDP hàng năm, cho thấy vai trò quan trọng của nó trong nền kinh tế. Các doanh nghiệp Nhà nước cũng đã tạo ra nhiều việc làm và thu nhập cho người lao động.

4.2. Những bài học từ thực tiễn phát triển Kinh tế Nhà nước

Các bài học từ thực tiễn cho thấy rằng việc đổi mới và cải cách là cần thiết để KTNN phát triển. Cần học hỏi từ các mô hình thành công của các nước khác để áp dụng vào bối cảnh Việt Nam.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của Kinh tế Nhà nước

KTNN sẽ tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam. Tuy nhiên, để thực hiện được điều này, cần có những cải cách mạnh mẽ và đồng bộ. Việc nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Nhà nước sẽ là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững của KTNN trong tương lai.

5.1. Triển vọng phát triển của Kinh tế Nhà nước

Với những chính sách đúng đắn, KTNN có thể phát triển mạnh mẽ và đóng góp lớn vào sự phát triển kinh tế của đất nước. Cần tiếp tục đầu tư và cải cách để KTNN thực sự trở thành động lực cho nền kinh tế.

5.2. Những thách thức trong tương lai

KTNN sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức trong tương lai, bao gồm sự cạnh tranh từ các thành phần kinh tế khác và yêu cầu cải cách mạnh mẽ. Việc chuẩn bị cho những thách thức này là rất cần thiết để KTNN phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, đóng vai trò đòn bẩy điều tiết vĩ mô và định hình cấu trúc sản xuất quốc gia. Sau 15 năm thực hiện công cuộc đổi mới giai đoạn 1986–2001, khu vực kinh tế nhà nước đã khẳng định vị thế trụ cột khi đóng góp ổn định từ 40% đến 46% tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Lực lượng doanh nghiệp nhà nước nắm giữ hơn 86,6% tổng nguồn vốn, 85% tài sản cố định toàn xã hội, 100% tài nguyên mỏ khoáng sản và 90% lực lượng lao động qua đào tạo bài bản.

Tuy nhiên, bước vào giai đoạn 1996–2000, sự phát triển của khu vực này bộc lộ nhiều dấu hiệu suy giảm hiệu quả nghiêm trọng. Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu giảm liên tục từ 11,2% năm 1996 xuống còn 9,2% năm 1999; đến cuối năm 1999 chỉ có khoảng 20% doanh nghiệp nhà nước hoạt động thực sự có lãi, trong khi nợ phải trả lên tới 199.060 tỷ đồng, tương đương 109% tổng vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Mâu thuẫn giữa quy mô nguồn lực nắm giữ khổng lồ và hiệu quả kinh tế sụt giảm đặt ra yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc toàn diện.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung làm rõ cơ sở lý luận về vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, đánh giá toàn diện thực trạng sắp xếp, đổi mới hơn 5.280 doanh nghiệp nhà nước, nhận diện các nút thắt thể chế và nợ tồn đọng hơn 31.000 tỷ đồng. Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu trọng tâm vào hệ thống doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 1991–2001. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và giữ vững định hướng phát triển bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Nền kinh tế thời kỳ này mang tính tất yếu khách quan là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần dưới sự quản lý của Nhà nước chuyên chính vô sản. Nghiên cứu tích hợp lý thuyết "hai bàn tay" của Paul Samuelson nhằm lý giải sự cần thiết kết hợp giữa cơ chế tự điều tiết của thị trường và sự can thiệp vĩ mô của Nhà nước để khắc phục các khuyết tật thị trường. Đồng thời, mô hình quản trị hiệu quả của Giáo sư Richard Kopelman được vận dụng để phân tích mối tương quan giữa sự thỏa mãn của người lao động, sự hài lòng của khách hàng và hiệu quả sử dụng vốn trong doanh nghiệp.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

• Kinh tế nhà nước: Toàn bộ tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu, bao gồm tài nguyên thiên nhiên, ngân sách, các quỹ dự trữ quốc gia, hệ thống tín dụng nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước.
• Doanh nghiệp nhà nước: Doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ hoặc nắm giữ cổ phần, vốn góp chi phối, giữ vị trí then chốt trong các ngành kinh tế xương sống.
• Phi quốc hữu hóa và Cổ phần hóa: Quá trình đa dạng hóa hình thức thực hiện chế độ công hữu, chuyển giao quyền sở hữu tài sản cho đông đảo người lao động và nhà đầu tư, không đồng nhất với tư nhân hóa tư bản chủ nghĩa.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp định tính và định lượng trên nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ Bộ Tài chính, Tổng cục Quản lý vốn và Tài sản Nhà nước, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội giai đoạn 1991–2000. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ 5.280 doanh nghiệp nhà nước trên cả nước, kết hợp khảo sát chuyên sâu mẫu điển hình gồm 771 doanh nghiệp đã hoàn thành cổ phần hóa và 105 doanh nghiệp thực hiện giao, bán, khoán, cho thuê theo Nghị định 103/1999/NĐ-CP. Phương pháp chọn mẫu phân tầng theo địa phương (Hà Nội, Nam Định, Thành phố Hồ Chí Minh, Tuyên Quang) và theo mô hình tổ chức (17 Tổng công ty 91, 77 Tổng công ty 90) được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho từng ngành kinh tế then chốt.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh đối chiếu, thống kê mô tả và phân tích tương quan tài chính là để bóc tách rõ mối quan hệ giữa cơ chế quản lý hành chính bao cấp với tỷ suất lợi nhuận và mức độ thâm hụt vốn. Toàn bộ quy trình phân tích được thực hiện xuyên suốt theo trục thời gian từ Đại hội VI (1986) đến sau Đại hội IX (2001).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quá trình sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước đã tạo bước chuyển biến lớn về quy mô tích tụ vốn nhưng cơ cấu ngành nghề vẫn còn dàn trải. Sau 3 đợt sắp xếp, số lượng doanh nghiệp nhà nước giảm 55%, từ 12.300 doanh nghiệp xuống còn 5.571 doanh nghiệp. Tỷ lệ doanh nghiệp có vốn dưới 1 tỷ đồng giảm từ 50% năm 1994 xuống 26% năm 1999; số doanh nghiệp có vốn trên 10 tỷ đồng tăng từ 10% lên 20%; vốn bình quân tăng mạnh từ 3,3 tỷ đồng lên 21 tỷ đồng/doanh nghiệp. Dù vậy, vẫn có tới 65,4% tổng số doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng.

Thứ hai, hiệu quả sản xuất kinh doanh và năng lực sinh lời của khu vực doanh nghiệp nhà nước có xu hướng tụt dốc rõ rệt so với các thành phần kinh tế khác. Hiệu quả tạo doanh thu trên một đồng vốn giảm từ 3,16 đồng năm 1995 xuống 2,9 đồng năm 1998; lợi nhuận trên một đồng vốn giảm từ 0,19 đồng xuống 0,14 đồng. Trong ngành công nghiệp năm 1998, doanh nghiệp nhà nước chiếm 47,4% tổng vốn và 28,5% lao động nhưng chỉ nộp 40,7% ngân sách toàn ngành; ngược lại, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm 46,7% vốn, 8,2% lao động nhưng đóng góp tới 56,8% ngân sách.

Thứ ba, gánh nặng tài chính và sự lạc hậu về công nghệ kìm hãm nghiêm trọng sức cạnh tranh. Tổng nợ tồn đọng kiểm kê đến đầu năm 2000 lên tới hơn 31.000 tỷ đồng (gồm 21.218 tỷ đồng nợ phải thu quá hạn và hơn 10.000 tỷ đồng nợ quá hạn phải trả), cùng 3.285 tỷ đồng tài sản ứ đọng chờ thanh lý. Về mặt kỹ thuật, thiết bị của doanh nghiệp nhà nước lạc hậu từ 10 đến 30 năm so với thế giới, tỷ lệ tự động hóa dưới 10%, hao mòn hữu hình từ 30% đến 50%. Tình trạng này khiến giá xuất xưởng của sắt thép, xi măng trong nước cao hơn giá nhập khẩu 20% đến 40%, đường thô cao hơn từ 70% đến 80%.

Thứ tư, đổi mới hình thức sở hữu mang lại kết quả vượt bậc. Đối với các đơn vị thực hiện giao, bán, khoán, cho thuê, sau chuyển đổi ghi nhận vốn kinh doanh tăng 67,3%, doanh thu tăng 42,5%, nộp ngân sách tăng 44,5%, số lượng việc làm tăng 12,8% và thu nhập bình quân người lao động tăng 38,7% so với trước khi chuyển đổi.

Thảo luận kết quả

Thực trạng suy giảm hiệu quả xuất phát từ sự chậm trễ trong chuyển đổi cơ chế quản lý và tình trạng thiếu chủ thể sở hữu thực sự đối với tài sản công. Khi cơ quan hành chính can thiệp sâu vào điều hành kinh doanh nhưng không chịu trách nhiệm tài chính (điển hình như vụ việc Bộ Công nghiệp ký duyệt 26 dự án kém hiệu quả tại Dệt Nam Định), doanh nghiệp dễ rơi vào tình trạng ỷ lại vào ngân sách. Hơn nữa, việc 67% giám đốc doanh nghiệp nhà nước năm 2000 không đọc được báo cáo tài chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến quản trị lỏng lẻo và thất thoát vốn.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh bức tranh đối lập rõ nét, có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh tỷ suất sinh lời trên vốn giữa các năm 1996 (11,2%), 1997 (9,7%), 1998 (9,1%) và 1999 (9,2%). Bên cạnh đó, bảng tổng hợp cơ cấu đóng góp ngân sách ngành công nghiệp giữa doanh nghiệp nhà nước (chiếm 47,4% vốn, nộp 40,7% ngân sách) và khối FDI (chiếm 46,7% vốn, nộp 56,8% ngân sách) chứng minh rõ khu vực ngoài quốc doanh đang tạo giá trị gia tăng vượt trội trên mỗi đơn vị vốn đầu tư.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm củng cố vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong bối cảnh hội nhập, các giải pháp mang tính chiến lược cần được triển khai đồng bộ:

1. Hoàn thiện thể chế và thiết lập môi trường cạnh tranh bình đẳng: Quốc hội và Chính phủ cần khẩn trương ban hành Luật Cạnh tranh và hoàn thiện khung pháp lý thống nhất, xóa bỏ hoàn toàn cơ chế bao cấp, áp dụng cơ chế đấu thầu công khai cho các dịch vụ công ích. Mục tiêu đến năm 2005 đảm bảo 100% doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế tiếp cận bình đẳng về đất đai, tín dụng và chính sách thuế.
2. Đẩy mạnh cổ phần hóa và xử lý triệt để nợ tồn đọng: Ban Đổi mới Quản lý Doanh nghiệp Trung ương cùng Bộ Tài chính chỉ đạo đẩy nhanh cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước quy mô vừa và nhỏ; thành lập Công ty Mua bán nợ và Tài sản tồn đọng để xử lý dứt điểm 31.000 tỷ đồng nợ xấu và 3.285 tỷ đồng tài sản không cần dùng trước năm 2004, tạo dòng vốn lành mạnh cho doanh nghiệp.
3. Tập trung nguồn lực phát triển các tập đoàn kinh tế mạnh: Thủ tướng Chính phủ tái cơ cấu 17 Tổng công ty 91 và 77 Tổng công ty 90, nâng quy mô vốn điều lệ tối thiểu đạt từ 500 tỷ đồng trở lên cho mỗi tổng công ty. Nhà nước chỉ nắm giữ 100% vốn tại các huyết mạch kinh tế then chốt (năng lượng, viễn thông, tài chính, quốc phòng).
4. Nâng cao chất lượng cán bộ quản lý và đầu tư công nghệ: Bộ Nội vụ và các Bộ quản lý chuyên ngành chuẩn hóa quy trình thi tuyển chức danh lãnh đạo, giảm tỷ lệ cán bộ quản trị thiếu năng lực tài chính từ 67% xuống dưới 10% trong vòng 3 năm; kích hoạt Điều 38 Luật Khoa học và Công nghệ năm 2000, cho phép trích quỹ nghiên cứu tính vào giá thành sản phẩm nhằm nâng tỷ lệ tự động hóa lên trên 30%.
5. Giải quyết an sinh cho lao động dôi dư: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Bảo hiểm Xã hội Việt Nam sử dụng nguồn thu từ bán cổ phần doanh nghiệp để thực hiện trợ cấp dứt điểm cho hơn 100.000 lao động dôi dư theo lộ trình 2001–2003, đồng thời mở rộng chính sách bảo hiểm thất nghiệp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống dữ liệu thực chứng của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ tại Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ban Đổi mới Doanh nghiệp có thể sử dụng các kết luận thực tiễn từ quá trình sắp xếp 5.571 doanh nghiệp để xây dựng chính sách quản lý vốn nhà nước và hoàn thiện cơ chế đại diện chủ sở hữu.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành doanh nghiệp nhà nước: Lãnh đạo các tổng công ty, tập đoàn có thể vận dụng các mô hình tái cấu trúc tài chính để khắc phục tình trạng nợ phải trả vượt quá 100% vốn chủ sở hữu và tối ưu hóa bộ máy quản trị.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Kinh tế chính trị: Tài liệu cung cấp hệ thống 771 ca điển hình về cổ phần hóa và chuyển đổi sở hữu, đóng vai trò là học liệu chuyên sâu phục vụ giảng dạy các học phần về kinh tế vĩ mô và kinh tế chuyển đổi.
• Chuyên viên phân tích tài chính và tổ chức tư vấn M&A: Chuyên viên đầu tư có thể khai thác các chỉ số định giá tài sản, quy chế bán cổ phần ưu đãi và giới hạn sở hữu 30% của nhà đầu tư nước ngoài để xây dựng phương án tham gia mua bán nợ và góp vốn vào các doanh nghiệp cổ phần hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước có đồng nghĩa với việc tư nhân hóa không? Cổ phần hóa không phải là tư nhân hóa. Cổ phần hóa là hình thức đa dạng hóa sở hữu nhằm xã hội hóa tư liệu sản xuất, biến người lao động thành cổ đông thực tế của doanh nghiệp. Điểm mấu chốt là tài sản sau khi góp vốn thuộc quyền sở hữu của pháp nhân tập thể, Nhà nước vẫn duy trì tỷ lệ cổ phần chi phối ở các ngành trọng yếu.

2. Tại sao doanh nghiệp nhà nước nắm giữ hơn 86% vốn nhưng hiệu quả sinh lời lại sụt giảm? Nguyên nhân chủ yếu do cơ chế quản lý hành chính bao cấp kéo dài, thiếu sự phân định rõ ràng giữa quyền quản lý nhà nước và quyền tự chủ kinh doanh. Tình trạng đầu tư dàn trải, công nghệ lạc hậu từ 10 đến 30 năm cùng với năng lực quản trị hạn chế của đội ngũ lãnh đạo đã đẩy chi phí sản xuất lên cao và bào mòn lợi nhuận.

3. Chính sách giải quyết cho hơn 100.000 lao động dôi dư khi sắp xếp lại doanh nghiệp được thực hiện ra sao? Nhà nước sử dụng nguồn kinh phí từ Quỹ hỗ trợ sắp xếp và cổ phần hóa doanh nghiệp kết hợp ngân sách địa phương để chi trả trợ cấp mất việc một lần hoặc hỗ trợ đào tạo nghề. Người lao động nghèo được hỗ trợ mua cổ phần ưu đãi theo hình thức trả chậm để ổn định thu nhập tại doanh nghiệp mới.

4. Đâu là hạn chế lớn nhất của mô hình Tổng công ty 90 và 91 trong giai đoạn 1995–2000? Mô hình này gặp hạn chế lớn về sự liên kết lỏng lẻo giữa các đơn vị thành viên, tổ chức bộ máy cồng kềnh và quan hệ mang tính hành chính cơ học thay vì quan hệ tài chính. Quyền hạn của Tổng giám đốc và Hội đồng quản trị chồng chéo, một số đơn vị lạm dụng vị thế độc quyền gây ảnh hưởng xấu đến thị trường.

5. Bài học thực tiễn rút ra từ mô hình cổ phần hóa thành công tại Nam Định là gì? Nam Định thành công nhờ quán triệt nguyên tắc dân chủ công khai, bán cổ phần làm nhiều đợt cho người lao động (như tại Công ty Dệt kim Thắng Lợi đạt tỷ lệ công nhân nắm giữ 70% vốn), đồng thời đội ngũ cán bộ chủ chốt gương mẫu đi đầu, giúp hoàn thành chuyển đổi an toàn và tăng thu nhập bình quân thêm 38,7%.

Kết luận

• Kinh tế nhà nước khẳng định vai trò trụ cột vững chắc khi đóng góp 40%–46% GDP và kiểm soát các lĩnh vực huyết mạch trong 15 năm đổi mới.
• Quá trình sắp xếp thu gọn 55% số lượng đầu mối doanh nghiệp nhà nước đã giúp tập trung nguồn lực, nâng quy mô vốn bình quân lên 21 tỷ đồng/doanh nghiệp.
• Mô hình chuyển đổi sở hữu (cổ phần hóa, giao, bán, khoán) chứng minh tính ưu việt rõ rệt với mức tăng trưởng doanh thu 42,5% và nộp ngân sách tăng 44,5%.
• Nút thắt nợ đọng hơn 31.000 tỷ đồng và sự yếu kém trong năng lực quản trị đòi hỏi phải nhanh chóng thiết lập thể chế quản trị doanh nghiệp minh bạch theo thông lệ thị trường.
• Bước sang giai đoạn 2001–2005, việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và phân định rõ quyền đại diện chủ sở hữu nhà nước là nhiệm vụ quyết định để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hãy khai thác sâu các luận cứ trong luận văn này để xây dựng những chiến lược tái cấu trúc hiệu quả và phát triển bền vững cho nền kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề. Qua 15 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng trong mọi lĩnh vực kinh tế – xã hội. Có thể nói, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) đã được xác lập và phát huy hiệu quả. Trong những thành công này có đóng góp một phần không nhỏ của bộ phận kinh tế Nhà nước (KTNN) với vai trò chủ đạo trong nền kinh tế, là công cụ hữu hiệu để Nhà nước điều tiết nền kinh tế.

Không còn nghi ngờ gì nữa KTNN là lực lượng đảm bảo cho mục tiêu XHCN ở nước ta. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, sự phát triển của KTNN có những biểu hiện suy giảm. Trong khi các thành phần kinh tế khác có những biểu hiện phát triển vượt bậc, đặc biệt là kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Tốc độ cải cách tiến hành chậm, nhiều cơ chế chính sách còn vướng mắc chưa được tháo bỏ triệt để, tàn dư của chế độ quan liêu bao cấp vẫn còn nặng nề, vấn đề nợ đọng, lao động dôi dư chưa được giải quyết thoả đáng, còn những tranh cãi về mặt lí luận, nhiều ý kiến khác nhau chưa được tổng kết thực tiễn kết luận.

Phát triển KTNN là đòi hỏi sống còn với nền kinh tế và định hướng XHCN ở Việt Nam. Đại hội Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ IX đã nhấn mạnh sự cần thiết “ tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế nhà nước để thực hiện tốt vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân” ( Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX. Nhà xuất bản chính trị quốc gia 2001, Tr 189); Nghị quyết Hội nghị lần thức 3, Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá IX (gọi tắt là Nghị quyết Trung ương 3) đã đề ra các giải pháp cơ bản về vấn đề này theo hướng tiếp tục đẩy mạnh sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả của doanh nghiệp Nhà nước. Để có thể thành công còn rất nhiều những khó khăn cần giải quyết.

Đây là một vấn đề nghiên cứu rộng và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà kinh tế trong và ngoài nước. Xuất phát từ những thực tiễn trên, tác giả của đề án đã chọn đề tài “Kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam” làm nội dung nghiên cứu với hy vọng tìm hiểu sâu hơn về KTNN và đưa ra các kiến giải của nhiều LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhà kinh tế giúp chúng ta có một cái nhìn tổng quát về vấn đề này, đồng thời trong khả năng có thể đưa một vài tham luận của cá nhân đóng góp vào các giải pháp phát triển KTNN hiện nay. Đề án tập trung giải quyết những vấn đề sau : - Làm rõ khái niệm KTNN, cơ sở lý luận, sự cần thiết của vai trò chủ đạo của KTNN. - Mô tả thực trạng của KTNN, thực trạng sắp xếp, đổi mới doanh nghiệp Nhà nước, những vấn đề còn tồn tại, nguyên nhân.

- Đưa ra và phân tích các giải pháp, đóng góp ý kiến nhằm phát triển KTNN. Về mặt phạm vi nghiên cứu của Đề án, do KTNN là khái niệm rất rộng, khả năng của người viết còn nhiều hạn chế, Đề án chỉ tập trung nghiên cứu các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) là bộ phận cấu thành quan trọng nhất của KTNN và có ảnh hưởng quyết định tới vai trò chủ đạo của KTNN. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Phần thứ nhất: Kinh tế nhà nước và vai trò của nó trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Khái quát lí luận về thời kì quá độ, Sự tồn tại khách quan nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kì quá độ.

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc trong toàn bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo ra những tiền đề vật chất và tinh thần cần thiết để hình thành một xã hội mà trong đó, những nguyên tắc cơ bản của xã hội XHCN được thực hiện. Quá độ lên chủ nghĩa xã hội là một tất yếu lịch sử bởi vì CNXH – giai đoạn đầu của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa không thể tự phát ra đời trong lòng xã hội cũ. Hơn nữa, sự phát triển của phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa đòi hỏi một thời kỳ lâu dài. Khái niệm quá độ lên chủ nghĩa xã hội được vận dụng trong mọi lĩnh vực của đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, tư tưởng, tập quán trong xã hội.

Trong đó, về kinh tế trong thời kỳ quá độ, theo Lê-nin, là nền kinh tế nhiều thành phần, bên cạnh các thành phần kinh tế XHCN, còn có những thành phần kinh tế khác như tư bản nhà nước, tư bản tư nhân, cá thể v.v; về chính trị, đó là sự lãnh đạo của Nhà nước chuyên chính vô sản. - Việc tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần trong thời kì quá độ là một tất yếu khách quan. Lê-nin chỉ ra: danh từ quá độ có nghĩa là gì? Vận dụng vào kinh tế, có phải nó có nghĩa là trong chế độ hiện nay, có những thành phần, những bộ phận, những mảng của chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội hay không? Bất cứ ai cũng thừa nhận là có. Thực vậy, đối với mỗi hình thái kinh tế xã hội có nhiều phương thức sản xuất biểu hiện thành các thành phần kinh tế.

Trong thời kì quá độ, chưa có thành phần kinh tế nào giữ vai trò thống trị, chi phối các thành phần kinh tế khác, mà chúng chỉ là những mảnh, những bộ phận hợp thành kết cấu kinh tế xã hội trong một thể thống nhất biện chứng. Mỗi thành phần có kiểu tổ chức sản xuất kinh doanh của nó hợp thành nền LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] kinh tế hàng hoá nhiều thành phần. Điều này phản ánh đúng yêu cầu của quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất. Trên thực tế, cách mạng vô sản đã thành công ở những nước tư bản trung bình và những nước kém phát triển (trong đó có Việt Nam).

Để xây dựng xã hội XHCN với trình độ phát triển cao của lực lượng sản xuất, phải có thời gian tăng năng suất lao động, xây dựng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, xây dựng kiểu xã hội mới. Việc áp dụng những quan hệ sản xuất XHCN, khi sự phát triển của lực lượng sản xuất chưa theo kịp, nóng vội cải tạo các quan hệ sở hữu như trước đây ở các nước XHCN là phi lịch sử. Chỉ có phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần mới tạo động lực phát huy mọi nguồn lực, mọi tiềm năng của các thành phần kinh tế để phát triển, từ đó mà xây dựng cơ sở vật chất cho CNXH. - Sự lãnh đạo của Nhà nước chuyên chính vô sản sẽ đảm bảo dẫn dắt xã hội phát triển tiến lên CNXH.

Trong hệ thống chuyên chính vô sản bộ phận quan trọng nhất là Nhà nước. Giai cấp vô sản phải nắm lấy chính quyền, từng bước cải tạo xã hội, chống các thế lực thù địch dù đã mất đi vị thế chính trị song vẫn còn rất mạnh, từng bước xây dựng xã hội mới. Xét theo khía cạnh kinh tế, tầm quan trọng của Nhà nước trong hệ thống chuyên chính vô sản biểu hiện ở vai trò và chức năng kinh tế của Nhà nước. Trong xã hội tư bản, vai trò của Nhà nước không chỉ dừng lại ở thuế khoá (nhằm nuôi sống bộ máy cai trị ), với sự xuất hiện sở hữu Nhà nước đã làm cho nhà nước bắt đầu can thiệp vào quá trình sản xuất.

Một mình thị trường không làm nổi chức năng điều tiết nền kinh tế, cần phải có bàn tay của Nhà nước đảm bảo cho nền kinh tế phát triển vững chắc (Lí thuyết “hai bàn tay”của P. Vai trò và chức năng kinh tế của Nhà nước xã hội XHCN được Lê-nin phát triển và áp dụng trong công cuộc xây dựng nhà nước Xô-viết. Lê-nin cho rằng Nhà nước có chức năng tổ chức quản lí nền kinh tế quốc dân. Đặc biệt trong hệ thống chuyên chính vô sản hiện nay Nhà nước có vai trò bà đỡ-vai trò tạo điều kiện cho sự hình thành và phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Vậy, ta có thể tóm tắt công thức của thời kì quá độ là: nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần dưới sự lãnh đạo của Nhà nước vô sản. Sản xuất hàng hoá là tất yếu nó không đối lập với tính kế hoạch XHCN, vấn đề là phải áp dụng tính trội của mỗi tính LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] về mặt tích cực mà xã hội mong muốn. Sản xuất hàng hoá và tính hàng hoá với tư cách là kiểu sản xuất tồn tại trong nhiều phương thức sản xuất khác nhau không những nhông mất đi mà còn cần phát triển cùng với tính kế hoạch định hướng phát triển từ thấp đến cao. Hay có thể gọi là nền kinh tế thị trường định hướng XHCN mà chúng ta đang phát triển hiện nay.

Trong đó để thực hiện, nhất thiết phải có vai trò quản lí kinh tế của Nhà nước. Bởi sự cải biến kinh tế – xã hội trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội, tất yếu phải gắn vói sự cải biến về chính trị. Không thể cải biến kinh tế – xã hội nếu thiếu vai trò kinh tế của Nhà nước. Theo Mác và Ănghen, sự ra đời của vai trò kinh tế của nhà nước thúc đẩy các điều kiện kinh tế – xã hội của xã hội mới phát triển và hoàn thiện.

Đó chính là khởi nguyên của tư tưởng về vai trò chủ đạo của KTNN. Xét trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, nền kinh tế của chúng ta nhỏ bé và lạc hậu việc áp dụng một nền kinh tế quan liêu bao cấp theo mô hình kinh tế chỉ huy như vừa qua là chưa phù hợp. Để tiến lên CNXH tất yếu phải trải qua thời kì quá độ với việc phát triển nền kinh tế nhiều thành phần. Chúng ta quá độ thẳng lên chủ nghĩa xã hội song tiếp thu những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chủ nghĩa tư bản để phát triển kinh tế và KTNN phải giữ vai trò chủ đạo.

Đó chính là những nội dung cơ bản mà Việt Nam đã phát triển tư chủ nghĩa Mác-Lênin áp dụng vào thời kì đổi mới. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quan niệm về KTNN KTNN là một thuật ngữ bao hàm một nội dung khá rộng, được xác định theo ý nghĩa khác nhau tuỳ theo góc độ nghiên cứu.