Chương I THỰC TRẠNG DÕNG HỌ Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ 1. KHÁI LƢỢC VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU Thạch Thất là một vùng đất Việt cổ, nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Hà Tây, cách Hà Nội chừng 40 km. Về mặt địa lý tự nhiên, Thạch Thất là vùng bán sơn địa, nơi chuyển tiếp giữa vùng núi phía Tây Bắc (Hòa Bình) với Đồng bằng Bắc bộ. Sông Tích chảy qua huyện theo hướng Tây Bắc - Đông Nam chia huyện thành hai vùng có cấu tạo địa chất, địa tầng khác nhau.
Theo các nhà địa chất, có hai quá trình địa chất xảy ra mạnh mẽ và gần đây nhất, quyết định tới địa hình, địa chất hiện nay của huyện Thạch Thất: Lần thứ nhất thuộc hệ trầm tích Meogen cách đây 30 triệu năm, và lần thứ hai là Kỷ Tân sinh, cách đây chừng hai triệu năm. Tài nguyên Thạch Thất nghèo, chỉ có đá ong, than bùn và vàng cám ở phía Tây huyện với phẩm vị thấp. Hai vùng địa chất được phân chia ra khá rõ rệt là vùng gò đồi ở phía tây huyện gồm các xã: Cẩm Yên, Lại Thượng, Bình Yên, Tân Xã, Cần Kiệm, Kim Quan, Hạ Bằng, Đông Trúc, Thạch Hòa và vùng đồng bằng phù sa chiếm 36% diện tích huyện, gồm các xã Phùng Xá, Bình Phú, Hữu Bằng, Thạch Xá, Chàng Sơn, Canh Nậu, Dị Nậu, Hương Ngải, Liên Quan, Phú Kim, Đại Đồng (Xin xem bảng 1). Căn cứ vào những tài liệu khảo cổ học, các nhà khoa học khẳng định rằng, trên địa bàn huyện Thạch Thất từ cách đây 4 nghìn năm đã có những cộng đồng người Việt cổ sinh sống, trước hết là ở những vùng cao như dãy núi Vua Bà, Đồng Bãi và vùng gò cao ở Thạch Hòa ngày nay.
Có thể họ là những cư dân của nền văn hóa Hòa Bình tràn xuống vùng này, chủ nhân của nền văn hóa trước núi, theo khái niệm công tác của GS. Trần Quốc Vượng. 18 Các kết quả nghiên cứu về thời đại Hùng Vương cũng có những kết luận phù hợp với nhận định này: “Vào thiên niên kỷ thứ II Tr. CN (cách chúng ta 4 nghìn năm) có những nhóm tộc người cư trú ở vùng trung du và những vùng đất cao ven rìa phía Bắc của Đồng bằng Bắc bộ, đó là các vùng đất thuộc các tỉnh Vĩnh Phúc, Hà Tây, Hà Bắc.
Bảng số 1: Phân bố đất từng xã ở huyện Thạch Thất - Hà Tây (2004) (Nguồn: Phòng Thống kê huyện Thạch Thất - Số liệu năm 2004) DT DT DT DT DT nƣớc Đất chƣa Tên xã tự nhiên N/nghiệp Thổ cƣ L/nghiệp thủy sản sử dụng Chàng Sơn 259,88 196,05 19,75 4,85 413 Lại Thượng 813,31 504,81 83,13 25,29 11,59 Hữu Bằng 178,40 124,96 30,82 7,83 Bình Phú 471,53 335,63 27,00 3,7 38,07 Cần Kiệm 624,97 403,16 67,03 57,07 0,89 66,32 Thạch Xá 321,92 220,77 27,38 5,73 15,24 Hạ Bằng 571,25 397,24 39,88 5,40 50,02 Phú Kim 597,99 377,70 57,45 5,00 15,48 92,45 Tân Xá 704,50 348,07 26,21 125,90 19,43 24,06 Đồng Trúc 568,68 378,06 29,78 2,84 11,28 60,39 Đại Đồng 502,95 390,57 45,58 10,13 Dị Nậu 306,82 227,13 22,53 2,95 Liên Quan 291,10 182,99 27,25 9,24 19,12 Bình Yên 1067,28 494,81 46,95 272,82 11,27 166,38 Cẩm Yên 392,48 224,93 25,39 7,72 5,93 76,54 19 Hương Ngải 446,31 350,24 37,69 13,80 12,92 Theo bản thảo địa chí Thạch Thất do Ban tuyên giáo huyện đang biên soạn, khoảng 500 năm Tr. CN, địa bàn cư trú của cư dân Thạch Thất vẫn chủ yếu là những vùng đất cao, và bắt đầu phát triển ra khu vực các xã Hạ Bằng, Đồng Trúc, Lại Thượng… rồi sau đó mới tụ cư ở vùng đồng bằng, mà gọi theo người Thạch Thất là vùng nông giang. Ở khu vực này đất đai phì nhiêu, màu mỡ, rất thuận lợi cho việc trồng lúa nước. Cho đến đầu thế kỷ thứ VI thì cư dân ở Thạch Thất đã khá đông đúc.
Theo thống kê của huyện năm 1999, Thạch Thất có 140.529 nhân khẩu, với 31.851 hộ gia đình được phân bố ở 20 xã, thị trấn như sau (Xin xem bảng số 2) Rõ ràng là Thạch Thất là một trong những vùng đất cổ của người Việt, là một vùng đất văn vật với di tích văn hóa nổi tiếng cả nước là chùa Tây Phương, và cũng giáp giới với chùa Thầy. Do đó, chắc chắn việc tụ cư ở vùng này đã có từ trước Công nguyên. Tuy nhiên, do nhiều biến cố lịch sử, các làng xã ở vùng này chỉ ghi nhận được lịch sử của mình muộn hơn, và chủ yếu là qua thần tích của đình chùa. Ví dụ thần tích làng Hương Ngải nhận rằng lập làng là ba anh em họ Chu, được Hán Hiếu đế phong quan chức và Hương Ngải là một trong năm hành cung của họ (cùng với Đại Đồng, Đình Vồi, Kim Quan (Liên Quan).
Làng Hữu Bằng qua thần phả đình làng có lịch sử trên dưới 900 năm, từ Trại Ba nhà đến Trại Bông, Nủa Chợ đến Hữu Bằng trang. Các làng Chàng Sơn, Bùng (Nủa bừa) cũng chỉ ghi nhận được lịch sử làng mình từ thời Lý. Từ xưa đến nay, phần lớn các làng xã của Thạch Thất vẫn chủ yếu sống bằng nghề làm ruộng nước. Đồng đất vùng này rất phì nhiêu, người dân nổi tiếng là cần cù, ham việc, có gan làm giàu, có chí khí và có bản lĩnh, sẵn sàng đi làm ăn ở bất cứ nơi nào.
Cũng từ lâu đời, nhiều nghề thủ công đã ra đời và phát triển, như nghề rèn ở Phùng Xá, nghề dệt vải, nhuộm vải, kéo sợi ở Hữu Bằng, nghề mộc và đan lát ở Chàng Sơn. trong đó nổi tiếng nhất là làng Hữu Bằng với cái chợ khá to, được coi như trung tâm thương mại của cả vùng, đến 20 mức chính làng này có cái tên là Nủa Chợ. Truyền thống này của Hữu Bằng ngày càng được phát huy. Bảng số 2: Số nhân khẩu và số hộ các xã của huyện Thạch Thất - Hà Tây (2005) (Nguồn: Phòng thống kê huyện Thạch Thất - Hà Tây số liệu năm 2005) Lao động Tên xã, Nhân Mật độ Tỷ lệ TT Số hộ Tổng TTCN thị trấn khẩu DS/km2 tăng DS NN số D.vụ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 Liên Quan 1086 5376 1827 139 1810 1681 129 2 Đại Đồng 1965 8809 1589 174 424 3768 256 3 Cẩm Yên 843 4236 1007 154 1610 1580 30 4 Lại Thượng 1687 8068 457 178 3567 3485 82 5 Phú Kim 1855 8620 1381 167 3702 3591 111 6 Hương Ngải 1861 7390 1632 169 3655 3585 70 7 Canh Nậu 2266 11854 2310 221 4625 4499 126 8 Dị Nậu 1208 6273 1857 221 2399 2352 47 9 Bình Yên 1797 8454 685 139 3404 3064 340 10 Kim Quan 1452 6626 1358 151 2894 2806 88 11 Chàng Sơn 1591 8018 2692 226 1719 2583 1866 12 Thạch Xá 1211 5717 1666 177 2570 2476 94 13 Hữu Bằng 2564 13481 6749 206 3614 1682 1932 14 Phùng Xá 2075 9814 182 197 1817 318 3499 15 Tân Xá 730 3892 552 129 1727 1712 15 16 Cần Kiệm 1591 7813 1118 158 3414 3170 244 17 Bình Phú 1734 8621 1620 205 4060 3282 778 18 Hạ Bằng 1161 5697 920 187 2611 2537 74 21 19 Đồng Trúc 1006 5573 956 125 2065 2008 57 20 Thạch Hòa 1834 7978 422 236 2169 2049 120 Tổng cộng 31851 152230 1143 1,43 63486 52528 10958 Kể từ thời kỳ đổi mới, bộ mặt nông thôn Thạch Thất có những đổi thay rất quan trọng.
Giao thông nông thôn khá phát triển, nhà ở của dân được xây cất khá tốt, ở những xã phát triển như Hữu Bằng, Phùng Xá, nhà cửa gia đình không kém gì thành phố, với công trình phụ khép kín, thậm chí hiện đại. Nhưng quan trọng hơn là cơ cấu kinh tế bắt đầu có thay đổi, dù là rất không đều, tức là nổi bật vẫn là các làng xã có truyền thống tiếp cận thị trường (Xin xem bảng số 3). Nhìn vào bảng số 3, chúng ta nhận thấy trừ xã Phú Kim, còn lại một thị trấn huyện (Liên Quan) và 18 xã khác đất nông nghiệp trồng lúa trong một năm đã giảm từ thấp nhất là 1ha (Hương Ngải) đến cao nhất là 36 ha (Hữu Bằng). Có hai lý do cơ bản giải thích hiện tượng này.
Thứ nhất là quá trình tăng dân số và tách hộ, và thứ hai là chuyển đất nông nghiệp sang làm đất công nghiệp, điển hình lại vẫn là xã Hữu Bằng. Tình hình này phù hợp với sự ra đời của hàng loạt các doanh nghiệp, từ doanh nghiệp tư nhân tới công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần. Hai bảng 3 và 4 phản ánh phần nào những biến đổi về cơ cấu kinh tế ở các xã trong huyện Thạch Thất. Trong khi phần lớn các xã trong huyện vẫn còn được coi là xã thuần nông như Hương Ngải, Đại Đồng, Phú Kim, Dị Nậu, Hạ Bằng, Đồng Trúc, Lại Thượng.
thì một số xã đã phát triển các ngành nghề thủ công nghiệp và tiểu công nghiệp, đất nông nghiệp bị thu hẹp lại nhiều, điển hình là Chàng Sơn, Phùng Xá, và nhất là Hữu Bằng. Năm 2003, trong khi diện tích cấy lúa của Đại Đồng là 730 ha, đạt sản lượng 4. 600 tấn thóc với số dân là 8. thì Hữu Bằng chỉ còn 181 ha đất cấy lúa, sản lượng chỉ còn 963 tấn, thấp nhất huyện, mà dân số thì đông nhất huyện với 13.
Tuy nhiên, trong khi Hữu Bằng có 35 công ty trách nhiệm hữu hạn thì Đại Đồng chỉ có 3. Về mặt ngành nghề, các làng tiểu thủ công nghiệp vừa 22 phát huy nghề truyền thống, vừa hình thành khuynh hướng tập trung vào một số ngành nghề. Ở xã Phùng Xá, tỷ lệ cơ sở kinh doanh ngành nghề có liên quan đến kim khí là 15 trên 35, tức 43% trong tổng số cơ sở kinh doanh, ở Chàng Sơn, các cơ sở kinh doanh chế biến sản xuất đồ mộc là 13 trên tổng số 15 doanh nghiệp, tức 86%. Hữu Bằng vốn rất linh hoạt trong làm ăn, vừa có số cơ sở kinh doanh đông nhất, vừa phong phú nhất về ngành nghề, vừa rất linh hoạt trong chuyển đổi nghề kinh doanh.
Hiện Hữu Bằng có 19 cơ sở kinh doanh chế biến gỗ, 3 cơ sở kinh doanh may mặc và các ngành nghề khác như xây dựng, điện tử, trang trí nội thất, phụ tùng ô tô. Bảng số 3: Diện tích - năng xuất - sản lƣợng lúa cả năm 2003 của các xã thuộc huyện Thạch Thất - Hà Tây. (Nguồn: Phòng thống kê huyện Thạch Thất - Hà Tây số liệu năm 2004) Năng suất Diện tích Sản xuất (tấn) Số (tạ/ha) Tên xã, thị trấn TT Năm.139 14 Lại Thượng 716 711 52,47 49,04 3.