CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI VÀ NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM RÚT RA TỪ MỘT SỐ TỈNH 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ VAI TRÒ CỦA FDI ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả đã tập trung nghiên cứu các nhóm vấn đề xoay quanh chủ đề nâng cao vai trò đầu tư FDI. Hiện nay, có thể liệt kê một số công trình tiêu biểu nghiên cứu về FDI trong nước như sau: - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) năm 2012 “Liên kết giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với đầu tư trong nước tại Việt Nam”, Ths. Lê Thị Hải Vân làm chủ nhiệm đề tài được đánh giá nghiệm thu là xuất sắc.
Đề tài đã đánh giá thực trạng liên kết giữa khu vực FDI với khu vực trong nước từ đó rút ra những tồn tại và hạn chế về liên kết giữa hai khu vực, đề xuất một số cơ chế chính sách tăng cường mối liên kết giữa hai khu vực đầu tư trong nước và nước ngoài nhằm hỗ trợ cho cơ quan lập chính sách về chính sách nâng cao vai trò của FDI tại Việt Nam. - Luận án tiến sỹ kinh tế của NCS Đặng Thành Cương "Tăng cường thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào tỉnh Nghệ An". Luận văn đã có nhưng đóng góp thực tiễn nghiên cứu thực trạng thu hút và hiệu quả sử dụng vốn FDI tại Nghệ An, nơi đã có một số đề tài nghiên cứu về thu hút vốn FDI nhưng ít có nghiên cứu đề cập đến hiệu quả sử dụng vốn FDI. Thông qua việc đánh giá thực trạng vốn FDI tại Nghệ An, luận án đã chỉ ra nhiều hạn chế dẫn đến kết quả có sự mất cân đối trong thu hút vốn FDI, hiệu quả sử dụng vốn FDI thấp, quy mô vốn nhỏ.
Luận án cũng khẳng định hiệu quả sử dụng vốn FDI còn thấp so với kỳ vọng được chứng minh qua tác động của vốn FDI đến đóng góp vào kinh tế, tạo việc làm, cải thiện môi trường, đồng thời cũng chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trong đó nhấn mạnh đến cơ sở hạ tầng kỹ thuật, quản lý nhà nước, hoạt động xúc tiến và chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh. Kết quả nghiên cứu cũng góp phần khẳng định 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc tăng cường thu hút FDI tại Nghệ An cần gắn quy mô với chất lượng và hiệu quả sử dụng, chứ không thu hút bằng mọi giá. Dựa trên cơ sở thực tế tại địa phương, luận án cũng đưa ra các giải pháp để tăng cường thu hút vốn FDI - Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) “Đầu tư trực tiếp nước ngoài trong quá trình đổi mới kinh tế tại Việt Nam”, TS. Đỗ Nhất Hoàng làm chủ nhiệm đề tài.
Đề tài đã đánh giá và khẳng định vai trò to lớn của khu vực FDI trong quá trình đổi mới kinh tế của Việt Nam. - Kỷ yếu hội thảo tổng kết 25 năm đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư). Kỷ yếu đã đề cập đến những đánh giá của các cơ quan quản lý nhà nước và nhận định của các chuyên gia kinh tế về tình hình thu hút và sử dụng vốn FDI trong thời gian qua, kiến nghị một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn FDI trong việc phát triển kinh tế tại các địa phương trong thời gian tới. Về nghiên cứu của các Tổ chức, Viện nghiên cứu trong nước, các Trường Đại học: - Bài tham luận “Mối quan hệ giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài với tăng trưởng kinh tế của Việt Nam” của Nguyễn Phú Tụ và Huỳnh Công Minh tại Hội nghị Khoa học và Công nghệ lần thứ nhất (15/4/2010) đã đánh giá mối quan hệ tương tác giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và tăng trưởng kinh tế Việt Nam thời gian 1988 - 2009.
- Bài viết “Các giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội về sử dụng vốn đầu tư nước ngoài tại thành phố Hồ Chí Minh” của GS.TS Dương Thị Bình Minh và Phùng Thị Cẩm Tú đăng trên tạp chí Phát triển kinh tế số tháng 8 năm 2009 đã đánh giá tình hình thu hút FDI và tác động của FDI đến phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ 2001-2008, từ đó đưa ra những giải pháp kiến nghị về cơ chế chính sách nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn FDI tại thành phố Hồ Chí Minh. “Báo cáo đầu tư công nghiệp Việt Nam (VIIR)”, Bộ Kế hoạch và Đầu tư kết hợp với Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO), 2011. Báo cáo 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dựa trên kết quả khảo sát đầu tư công nghiệp Việt Nam thực hiện trong năm 2011. Báo cáo đề cập đến các vấn đề chính sách quan trọng là vai trò và tác động của FDI trong nền kinh tế trong bối cảnh Việt Nam đang đứng ở ngã rẽ quan trọng trên con đường phát triển công nghiệp.
“Chính sách thu hút đầu tư nước ngoài của một số thị trường cạnh tranh và bài học với Việt Nam”, Nguyễn Việt Cường, Đề tài khoa học cấp Bộ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Hà Nội, 2013. Đề tài đã nghiên cứu, phân tích những chính sách thu hút đầu tư nước ngoài của một số thị trường cạnh tranh chủ yếu của Việt Nam trong khu vực, nhìn nhận lại các yếu tố cạnh tranh FDI nội tại của nền kinh tế từ đó đưa ra các bài học, các giải pháp, đối sách thích hợp về chính sách đầu tư của Việt Nam để cải thiện tình hình thu hút FDI vào Việt Nam trong thời gian tiếp theo. Nghiên cứu này đã có những gợi ý quan trọng trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài cho những nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng và thực thi các cơ chế, chính sách nhằm cải thiện môi trường đầu tư, thúc đẩy sự phát triển kinh tế của đất nước nói chung và của các địa phương nói riêng. - Chuyên đề "Tình hình đầu tư ngước ngoài vùng đồng bằng sông Hồng thời kỳ 1996 - 2007, phương hướng đến năm 2020" của tác giả Lê Thị Hải Vân nằm trong đề án "Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2020" của Bộ Kế hoạch và Đầu tư.
Chuyên đề đã đề cập đến rất nhiều vấn đề liên quan đến những thành quả đã đạt được của FDI trong giai đoạn 1996 - 2007 và đề ra các giải pháp thu hút tối đa các nguồn vốn đầu tư cho vùng, đặc biệt là nguồn vốn FDI. Bên cạnh đó, chuyên đề đã tổng kết và đánh giá chi tiết những đóng góp của FDI đối với phát triển kinh tế vùng đồng bằng sông Hồng và đề xuất những giải pháp nhằm sử dụng FDI một cách hiệu quả. Tuy nhiên, chuyên đề mới chỉ dừng lại ở việc tổng kết những kết quả của FDI đối với phát triển kinh tế vùng ĐBSH trong giai đoạn 1996 - 2007, chưa có sự cập nhật số liệu mới. Hơn nữa, một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của FDI đối với phát triển kinh tế vùng trong chuyên đề đã không còn hợp lý trong giai đoạn hiện nay.
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dưới góc độ thu hút đầu tư, Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rất nhiều nhân tố tác động đến dòng vốn FDI, như thu nhập đầu người, tốc độ tăng trưởng FDI, hạ tầng, độ mở của nền kinh tế. Ngoài ra còn có nghiên cứu đề cập đến sự nổi lên của Trung Quốc tác động đến FDI như: Chengang Wang đã phân tích ảnh hưởng của Trung Quốc đến FDI vào khu vực. Không chỉ có đối tượng nghiên cứu là Việt Nam mà các nghiên cứu về FDI của nước ngoài cũng nhiều. Tiêu biểu là nghiên cứu Chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài vào Trung Quốc và khả năng vận dụng tại Việt Nam.
Ngô Thu Hà 2008, LAST – đại học Kinh Tế Quốc Dân. Nghiên cứu của Ngô Thu Hà , theo tác giả, đã phân tích và chỉ ra những ưu điểm, lợi thế và các cơ chế chính sách thu hút FDI và các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến dòng vốn FDI của Trung Quốc, từ đó so sánh với tình hình thu hút vốn FDI tại Việt Nam, sau đó đưa ra vận dụng học kinh nghiệm của Trung Quốc để hoàn thiện chính sách, nâng cao vai trò và thu hút vốn FDI vào Việt Nam. Tóm lại, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về FDI, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu sâu về chất lượng và trai trò của FDI. Theo tác giả, việc nâng cao vai trò của FDI là hết sức cần thiết và quan trọng trong bối cảnh thực hiện chiến lược phát triển kinh tế xã hội 10 năm từ 2004-2014 1.
VAI TRÒ CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Khái niệm, bản chất, đặc điểm và hình thức của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) 1. Khái niệm Theo quỹ tiền tệ quốc tế IMF, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được định nghĩa là “một khoản đầu tư với những quan hệ lâu dài, theo đó một tổ chức trong một nền kinh tế (nhà đầu tư trực tiếp) thu được lợi ích lâu dài từ một DN đặt tại một nền kinh tế khác. Mục đích của nhà đầu tư trực tiếp là muốn có nhiều ảnh hưởng trong việc quản lý DN đặt tại nền kinh tế khác đó”.
Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) lại định nghĩa: FDI xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó. Phương diện quản lý là thứ để 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phân biệt FDI với các công cụ tài chính khác. Trong phần lớn trường hợp, cả nhà đầu tư lẫn tài sản mà người đó quản lý ở nước ngoài là các cơ sở kinh doanh. Trong những trường hợp đó, nhà đầu tư thường hay đựoc gọi là “công ty mẹ” và các tài sản được gọi là “công ty con” hay “chi nhánh công ty”.
Theo Điều 3, Luật Đầu tư năm 2005, “Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư”, “Đầu tư nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác để tiến hành hoạt động đầu tư”.